Updated: 1/6/2017
Preface       Main      English Finderlist      Texts

Yapese Dictionary

 b    c    d    e    f    g    h    i    j    k    l    m    n    p    q    r    s    t    u    w    y   

cha    chaa    chä    chae    che    chea    chë    chee    chi    chii    cho    choe    chö    choo    chu    chuu    

c

chabchab n. Ba miit ea paan ni boed yuwaan yuwaan ea baabaay ni yi maa fanaay nga boech ea falaay. Arrowroot.

Baay ba falaay roog ni baay ea chabchab riy ma daa ku gu naang ko quw ea baay ba kean ea chabchab riy.

chabcheb n. Yuwaan ea dinaey ni ka ni th'aeb, nga ni l'aeng ni qoeng. Dry banana leaves cut for grass skirts.

Bea gaay fa rea piin ea chabchep ni ngea mang qoeng rook'.

chabcheab v.i. Chaachangar nga baang ngea baang. To look around wonderingly.

chabog n. Rungrung ni yi maa qufung ni malaang. Man-made river bank or levee; stone wall.

Gu paag ea booch roog u miit ea chabog ni daa gu kaneag nga malow kea qey kea sear.

chabogiy (cf. chabog) v.t. Ngoongoliy ni boed ea chabog ni yi bea taay reeb ea ban'ean nga dakeän reeb ni boed ea malaang ni yi bea qufung. To make a levee or a stone wall.

Mu chabogiy ea buut' nga beal ea rea kea dinaey niir yaa ri thikiy ea nifeeng.

chabol a. Ban'ean ni ka ni kuruf kea yib ea makur riy ni daa qimmoey ni toomm'oon. To be pierced, have a hole - not naturally, but as damage.

Kea qaaw ea niig ko nuug roog kea chabol ni ri ba gaaq yaang.

chabung n. Ti ni kea muul u ban'ean ni nga ni n'aeg. Trash or litter on the ground.

Bi ney ea seenggil ea ka ba yoqor boech ea chabung riy, gawaa ba madooq.

chabungeag (cf. chabung) v.t. Weereeg ea chabung u but' ngea mal'aaliit baang ni qimmoey ni ba biqech. To litter or make a mesh of something clean.

Daab ku mu chabungeag ea pii n'ean niir u but' yaa raa puw-aen' ea qa ni tafean ea rea naqun ney.

chadaq v.i. Qaaw l'agruw i n'ean nga ban'ean ni baay u thiliin ni ba qël marin.

chadaqiy (cf. chadaq) v.t. Qaaw l'agruw i n'ean nga ban'ean nui baay u thiliin ni ba qël marin.

chafir n. Ba miit ea paan ni ba qachiichiig, ma ba n'uw yuwaan. Maa tuguul u teed ko gi ni ba tamaal'. Ba feal' boen lik'ngin. Yi maa fanaay ko falaay ngea qoeng ngea nunuw. Type of grass.

chafiif n. Ba miit ea gaak'iy ni ba qachiig ni ba n'uw gaaf i yuwaan. Boech ea ba roowroow ea falooraas riy ma daariy waqamngin, ma boech ea ba weach- weach fa ba maaguchoel ea falooraas riy, ma baay waqamngin ni ba qachiichiig ni boed ea taamaa. Yi maa fanaay ko falaay.

chagaqiy v.t. Yaen beaq ku beaq ni bea guy rogon ni nga ra madaq gow.

chagar n. Tafean ea gabuuy. Yi maa yoeg ea chagar ko miit ni yi maa lifith ko beayil, ma ni lanabuy nga ni m'aag, ma ka galufeanney ea yi maa yoeg ea chagar ko qaliib. Bundle of leaves; container for pepper leaves (gabuuy) - esp. the kind which is a single piece, folded and tied over the (gabuuy).

chagariy (cf. chagar) v.t. Poepoef ea gabuuy nga ni yarmiy nga taqa baang.

Mu qayuweeg-eeg nga da chagariy-eew ea pii gabuuy roog ney.

chagcheag a. Ri i milik' ban'ean ni kea m'aay ea raen riy kea qëlqël kea m'ingm'ing. Dried up and brittle.

chagëy₁ n. Thow ni daawor i qël.

Gaeg ea gu ba qadaag ea chagëy ni ka ni chimchimiy.

chagëy₂ v.t. Mithmitheeg ban'ean u ba rabaaq nga ba rabaaq, ni ba qël marin.

Daab ku mu chagëy ea rea kea gaak'iy niir, yaa raa thig nga buut'.

chagiy clsfr. Maathaqëg ko m'uw, fa bowoch, fa baarkoow, ngea ku chgum ni baay riy. Classifier for boats, canoes and ships and their contents;

Ba chagiy ea ggaan.

chalaf a. Dea puluw ko fa rea n'ean ni ka ni leam naag ni ka ni puluweeg ngaay yaa yi raa paag ma daab i kaen fa rea n'ean ngaay. Inaccurate, of aiming.

Ka ba chalaf boech paqam, ga raa yip' ba taqang ma daab i kaen.

chalafeag (cf. chalaf) (dial: chalafeeg) v.t. N'igin ngea daab i yog ni qaaw reeb ea ban'ean nga reeb ea ban'ean ni ka ni puluweeg ngaay. To cause to miss a target, as in shooting.

Kea chalafeag fa chaaq fa rea booyoch roog ka guup' fa rea qarcheaq ma dea kaen.

chalafeeg (cf. chalaf) (dial: chalafeag) v.t. N'igin ban'ean ngea daab i yog ni ngea qaaw nga reeb ea ban'ean ni ka ni puluweeg ngaay ni ngea qaaw ngaay. To cause to miss a target, as in shooting.

Fa rea lëy i biiyaa ni ka gu qunum ea kea chalafeeg paqag daa kii kaen fa rea niig roog.

chamagiy (cf. chamaag) v.t. Dun'uuf beengey ni ngea manguuy qamithuun. To massage.

Weeniig ngoom mu chamagiy keeruqug ya bea qamiith.

chamaag n. Dun'uuf beengey ni ngea manguuy qamithuun. Falaay ni yi maa fanaay ko chamaag. Massage. Medicine which is massaged in.

chamäniy (cf. chamaen) v.t. Gaaweeg ban'ean nga paqëy. To grope for; to look for something with hands.

chamaen (dial: chemaan) v.i. Gaaweeg ban'ean nga paqëy. To grope for; to look for something with hands.

chamcham₁ n. Ggaan ni ka ni biliig ka ni qathukuy ea raen fa lingir ngea maraew ngaay, ni daab ni liith ba yaay. Food prepared by grinding and then mixing with ground copra and water.

Gu ba qadaag ni gu maa qunum ea chamcham ni ka fi ni gu suul u madaay.

chamcham₂ n. & v.i. Ba lëy i n'ean ni yi maa raeg nga buut' ni yi maa theey' ban'ean ngaay; nga ni raeg ban'ean nga but' ni nga u ni theey' ban'ean ngaay. A pole to hang things on; to put a pole in the ground to hang things on. [syn: toennung ]

chamchamiy (cf. chamcham) v.t. Nga ni ngoongoliy ea chamcham. To prepare food by grinding and then mixing with ground copra and water.

chanum n. Ba miit ea niig ni ba qachiig ma ba weachweach, ni maa paer u fithik' ea leem. Yi maa fanaay ko waal, ma ku yi maa suup naag. Ku yi maa yoeg ko dael' ea pagäl. Type of small fish; slang for the male genetalia.

changad [cf. Ulithian changod 'type of poisonous tree' ] n. Ba miit ea gaak'iy, ni raa ni maath ko guy riy mea quruf beangey ngea malaed. Ba gaaq kean, maa gaagang' yuwaan. Baay ba miit ea falaay ni yi maa fanaay yuwaan ngea keenggin ngaay. Type of poisonous tree.

Gu won fowaap nga lawaay mea k'aedeeg ea changad.

changar v.i. Soor qawochean beaq, fa ban'ean, nga baang ni ba maduugil, changar-aen'uy. Soor-aen' beaq nga baang ni bea leam naag ni ngea yaen ngaay. To look at; to look around.

changar naag (cf. changar) v.t. Gaaweeg ban'ean nga laen qawochëy. To look for.

Weeniig ngoom mu changar naag ea weach roog u wur u but' ko baay fa daariy ya ka gu n'aeg nga ba yaang.

changaan p'eethunguy Yil u p'eethunguy. Bridge of nose.

changëg [cf. Ulithian chengaeg 'to fly' ] v.i. Yaen ban'ean (qarcheaq, sikoekii, etc.) u fathik' ea nifeeng u geelngin. To fly.

Gu ba qadaag ni nga gu mang reeb ea qarcheaq nga u gu changëg boech.

changp'aaw n. Ni liiq beaq ni bachaan ea ri ba kireeb ea thiin roorow, ma ni yaen ni liiq ni ka bea mool fa dea naang ni nga niib ni liiq. Murder; blood feud.

chap₁ a. Baay ban'ean u fithik' ban'ean foo tanggin ban'ean ni daab kii yog ni nga ni guy, fa ka rii yaen nga dakean ni ba puloeq. Just covered by tide, or anything.

Kea chap ea m'uw ko daay.

chap₂ a. K'oof ea churuq ni bea paer ea girdiiq riy ni daa kii mithmith beaq ma daa kii noon beaq, ni yaed bea soen naag ni nga ni feek ea churuq. In dancing: at the beginning when all dancers are lined up, but sitting, or standing quietly, waiting for the dance to start.

Kea chap ea churuq.

chapin [cf.Ulithian chapël 'base of bamboo' ] n. Tabaelngin fa qangean ba lëy i n'ean, fa ba kea gaak'iy. Base of, as tree, stick, etc.

chapiy n. psd. Tabab i ngoongoliy ban'ean. To start making something; or the start of making the thing.

chaqar v.i. Taay ban'ean nga qii paer ngea madaq ko ngiyaal' ni baay niib ni feek. Keep something until it is needed.

chaqariy (cf. chaqar) v.t. Taay ban'ean nga baang ni ba feal' ngea yaen boech nap'an, ma ni feek nga ni fanaay fa ni riin' ban'ean ngaay. To keep, save, treasure something.

Mu chaqariy ea rea salpiy roog ney ya ri gu n'aeg nga ba yaang.

char n. Qoeng ni kea m'aay i l'aeng. A finished grass skirt.

charean n. psd. Ngi ni ri ba churur ku beaq, fa ban'ean. Near, by, beside, close to, next to.

Baay ea naqun roog u charean ea daay.

Charean n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

chathawal {chathawaliy} v.i. Qayuweeg beaq ni ka ri i gaafugow ko mak'iy, fa kea maqadqad, fa yugu ba miit ea gaafugow ni kea buuch ngaak'. Help anyone who is in piteous condition.

chathawaliy (cf. chathawal) v.t. Qayuweeg beaq ni ka ri i gaafugow ko mak'iy, fa kea maqadqad, fa yugu ba miit ea gaafugow ni kea buuch ngaak'. To help anyone who is in piteous condition.

chawcheaw n. Ba miit ea duug ni ba gaaq ni ba gaaq, ni ka ni lifith ni ka ba gaaf ea yuw, ni yi maa fanaay ko ggaan ngea chugum.

chawoqiy v.t. T'aer ni ba tomagin ma ba geel marin ngea muul ngea chuw ko gi ni qimmoey riy. To break off with force, as branches.

Bea chawoqiy fa pi bitiir paqngin fa rea kea maanggaa nga buut'.

chayam v.i. Ngoongoliy ban'ean ni ba piireq yaang ngea yog ban'ean ni ba puloeq riy.

Chayam n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

chayamean n. psd. Rogon ngoongolean ba kea girdiiq, ni taqa ba rogon pangiraed; girdiqën ba kea girdiiq.

chaa v.i. Chöb lingaan ban'ean; thow ban'ean.

chaachadaqiy v.t. Chadaqiy ni ba piireq yaay, fa ba n'uw nap'an, fa yuu yaang ni ba piireq.

chaachagaqiy v.i. Guurguur ea girdiiq ko miniiq ea raa m'oon.

chaachangar (cf. changar) v.i. Changar ni ba piireq yaay, fa ba n'uw nap'an, fa ba piireq yaay. To look around.

Guub nga tafanaam nga u gu chaachangar naag-eem ma daa gu guy-eem.

chaachangar naag (cf. chaachangar) v.t. Changar naag ban'ean ni ba piireq yaay, fa ba n'uw nap'an, fa ba piireq yaang. To look around for something.

Weeniig ngoom mu chaachangar naag ea yaer roog ko baay u wur fa daariy.

chaachangëg₁ (cf. changëg) v.i. Changëg ni ba piireq yaay, fa ba piireq yaang, fa ba n'uw nap'an. To fly around.

chaachangëg₂ n. Gamanmaan ni ba qachiichiig, ma ba piireq qaay, ma baay poen ni maa chaachangëg ngaay. Flying insects

chaachaa v.i. Chaa ban'ean ni ba piireq yaay, fa ba n'uw nap'an.

chaachaafin (cf. chaafin) v.i. Chaafin ni ba piireq yaay. To collide many times.

chaachaelubaan a. Daabuy ban'ean ni bachaan ea daab kii yog fa kea yoqor yaay ni ka ni riin'.

chaachaelubey a. Ngooch-aen' beaq ko rogon ea n'ean ni bea leam naag ni daab kii yog rook' u waen'.

Kea chaachaelubey nga lingaan ea musiik ko bi niir ea reedyoo.

chaaf (dial: cheaf) a. Soor ban'ean nga baang ni dea paluw; soor ban'ean nga ba rabaaq. Turned.

Bea chaaf fa rea qoew roog nga paalog ko fa rea nguun i buw.

chaafin v.i. Qaaw l'agruw i n'ean nga taqa baang ni ba qël marin. To collide.

chaafin naag (cf. chaafin) v.t. Qaaw nga ban'ean ni ba qël marin. To collide against.

chaag {chaagiy} (dial: cheag, cheagil) v.i. Baay l'agruw ban'ean ni ba peeth nga taqa baang. To be together, united, stuck unto something; be added to. [root: cheegil, chaagil]

chaagil (cf. chaag) (dial: cheegil) v.i. Baay l'agruw i ban'ean ni ba peeth nga taqa baang. To get stuck or glued together. [root: chaagiy]

chaagiliy (cf. chaagil) v.t. Pethuy l'agruw i ban'ean nga taqa baang. To unite two things together.

Daab mu chaagiliy ea thow nga p'aaw nga taqa baang.

chaagiy (cf. chaag) v.t. Peeth l'agruw i ban'ean nga taqa baang. To add to, to put with, to stick something to something; to put things together.

chaalaaw n. Ggaan ni ka ni liith ni daa ni n'aeg keeruq. Food cooked without taking the peel off.

Chaalaaw ea ba maengiil ya ba munguuy.

chaalaaw naag (cf. chaalaaw) v.t. Liith ea ggaan ni daa ni n'aeg keeruq. To cook food without taking the peel off.

Gu ba qadaag ea ggaan ni yi maa chaalaaw naag.

chaam {chaam naag} v.i. Thilyeeg paaq u fithik' ea damuumuw. to fight.

chaam naag (cf. chaam) v.t. Thilyeeg paaq u fithik' ea damuumuw ni tepgin ban'ean. To fight someone.

chaamëy (dial: chaamiy) v.t. Ngoongoliy ban'ean ni ba piireq yaay ngea yog ban'ean ni ba puloeq riy. To build something; to put something together; to assemble something.

chaamiy (dial: chaamëy) v.t. Ngoongoliy ban'ean ni ba piireq yaay ngea yog ban'ean ni ba puloeq riy. To build something; to put something together; to assemble something.

chaan n. psd. sent. adv. Ban'ean ni kea n'eanigin ban'ean, fa faan ni ka ni riin' ban'ean. Raa noeg ko girdiiq, ma ka ni ngoongoliy ni faan ngaak'. Cause of, purpose of, reason of, why. [root: bachaan]

Maang faan nii yaen nga raam? Chaan ea ba qadaag ni ngea guy-eem.

chaang n. Ba lëy i ban'ean ni yi maa raeg nga buut' u milaey ni doonguch ni ngea yabachbach eas waldug ngaay, ma faqän raa ba lëy i puw, ma wëyngarach. Bean pole, stick or piece of wood used to direct climbing plants in a garden.

Kea yib laqarean fa pi duqog roog ma daa wor gu taay ea chaang ngaay.

chaap n. Ba miit ea yanup u madaay ni gowaa ba kaahool ni ba gang'. Type of fish trap made of bamboo. [root: chap]

chaapeag v.t. To hide something by covering it. [root: chuupuy, chuupiy]

chaapëy v.t. Mithaeg ban'ean ko ban'ean ni ka ni taay nga dakean, ni suusun ea daay, fa raen, fa yaan', fa buut', fa yuwaan ea gaak'iy, fa qurngin ban'ean ni raa yog ni nga ni qufung fa nga ni puqög nga dakean. To hide something by covering it. [root: chuupuy]

chaaq pron. dem. Beaq; girdiiq. Person; someone.

chaar n. Qoeng, thiin ni ngea daab noeg ban'ean ni ba puwalaag. Grasskirt, a profane slang.

chaath n. Ba miit ea paan ni maa sum u but', mea yaen ko gaak'iy nga laang, ma ba gaaq yuwaan. Raa maath lagowean nga beangëy, mea k'adk'aad ma raa ba gaaq, mea piireq baang ko gaak'iy ni baay ea buut' fa raen riy, mea yaen lik'ngin ngaay ngea tuguul riy mea woed keenggin u but'. Ba miit ea laek' ni ba qëlqël faak. Type of parasitic plant; type of taro.

chaaw' n. Ba yael' i buqöy ni ka ni chaqariy kea n'uw nap'an boech, ma kea luf limmun qiir ko dagurean. Ri ba feal' lamean.

chaaw n. Girdiiq ni gubiin, ni gaathii beaq ni ba thiil u fadik' ea girdiiq. Ban'ean ni fean beaq ni kea yim' ni kea feek beaq ni ka ba fas ni nga qi qayuweeg. Ordinary people; memento from a dead person.

Rea gubur ney ea ba chaaw ko tuutuw roog.

chaaweeg (dial: chaayiy) v.t. Madaqeag.

chaayhinen [<Geramn zeichnen ] n. Yoeloey yaqan ban'ean. Drawing

chaayhinen naag [<German zeichnen ] v.t. Yoeloey yaqan ban'ean. To draw, as a picture

chaayiy v.t. Yaen ni yi bea guy rogon ni nga ni madaq naag beaq. To go looking for someboby.

Gu bea yaen qaraay ni gu bea chaayiy fa rea fagear roog ni nga gu waarow nga madaay.

chäq (dial: choeq, chöq) n. M'aay ea wagaagëy ko madaay, fa yafaang, fa girdiiq, fa yugu ban'ean. Calmness, quietness, peacefulness, of wind or sea.

chael₁ n. Ban'ean ni maa qadaaw naag ea m'aar fa malaed. Mael'igin ea gachuug, ni falean ea chael. Something which causes an infection.

chael₂ v.i. Daqdaq ko qulum; daqdaq naag paqëy ko churuq.

chael₃ n. Ngi ni ba talimar ko m'uw ni poopow ngea maangnuchig ngea gaawel ni maa yaen u miit ea m'uw i yaen nga lëy ni toomur. Red and black stripes on a canoe.

chaen v.i. Chöb ni boed lingaan ea waasëy ni ka ni pardeqiy. Sound like metal being pounded.

chaen naag v.t. Chubeeg lingaan ban'ean ni boed ea girdaan', fa waasëy, fa ban'ean ni qaram rogon.

chaenchaen (cf. chaen) v.i. Chaen ni ba piireq yaay, fa ba n'uw nap'an, fa ba piireq yaang.

chaenchaen naag (cf. chaenchaen) v.t. chaen naag ban'ean ni ba piireq yaay.

chaeng n. Ba miit ea girdaan' ni sagoonopon gaqngin ea tuug u paqëy. Baay paq- paqngin. Tanggin ea ba roowroow, ma keeruq ea ba ringreang.

chaeq v.i. Muul nga but' ea buqöy fa buw, fa waqamngin ea gaak'iy ni ba qël, ma ba malik', ni kea maroorëy ma ku raa yog ni nga ni kaay.

chaew [<English chow ] n. Damunmuun. Eat, chow.

Moey nga da chaew gaed yaa ba qaraay ea ggaan ni ba yoqor.

cheb₁ n. Ba miit ea yaer ni machaaf ni ba qachiichiig. Type of small shell money.

cheb₂ (dial: chub, chöb, chebcheb, chubchub, chibeeg, chubeeg) v.i. Yib lingaan ban'ean ni ba tomagin.

chebcheb (cf. cheb) v.i. Yib lingaan ban'ean ni ba piireq yaay, fa ba n'uw nap'an, foo yaang ni ba piireq.

chencheen (cf. cheen) v.i. Langab ban'ean ni b oed ea gaaf, fa boed ea looth u laen ea loew, ni ba piireq yaay. Coil up like a snake or a piece of string.

Fowaap ni gu won nga madaay mu gu guy ba looth ni kea chencheen u laan ba ruuq.

chencheen naag (cf. chencheen) v.t. Langabiy ban'ean ni boed ea gaaf nii ba piireq yaay. To coil something like a line or a piece of string.

chep n. psble. Ba buug ea thiin ni yi maa weeliy marungaqagean ban'ean ni kaakaroom riy ni baay faan ngoodaed ea chiiney. Parable; story or history about past events told to illustrate a moral or spiritual truth truism.

Labthir ea ba qadaag ni maa weeliy ea chep ko bitiir.

cheq n. Logowean ea mareaw ni ka ni keerkeer, ma ni qudiy lagowean ni ba weachweach, ni boed ea miilik. Coconut cream.

Piqin bitiir ni ka ba madwaay ea yi maa qudiy ea cheq nga langaan.

cheaf (dial: chaaf) a. Soor ban'ean nga baang ni dea paluw; soor ban'ean nga ba rabaaq. Turned.

cheag₁ a. Ba saalap ko ba miit ea maruweel; ba taamaruweel; ba piireq ea chugum fa machaaf rook' beaq, ni bachaan ea ba taamaruweel; feal' waqathaan. Skillful at something; be popularly acclaimed as an expert in something; rich.

Ri ba cheag ea rea pumoqon neam ko dumöw naqun.

cheag₂ a Baay l'agruw ban'ean ni ba peeth nga taqa baang. United, together; stuck together.

Fa rea fagear roog ea raa reeb ea rraan ma reeb ea bpiin ni ka ra cheag.

cheag₃ n. Ba miit ea galip nu madaay ni ba känkaen beangean. Ba qachiichiig boeck ko galip nu qarow. Ma languy boech ea girdiiq. Ba gaaq ni maa paer u fithik' ea lugoch. Type of sea crab.

Baay boech ea girdiiq ni maa taamdaag ko cheag ma boech ea ma languy.

cheag₄ n. Ba miit ea lugoch ni ba känkaen, ni daab i yog ni nga ni yaen u fithik'. Type of coral with spines.

cheag naag v.t. (slang) to be ^hot for^ something. [syn: qaath naag ]

Ka ri mu cheag naag ko baseball

cheagil a. Baay l'agruw i ban'ean ni ba peeth nga taqa baang.

Maang faan ni ga bea cheagil ko chaaq neam ni ga maa naang ni ba kireeb.

cheagiliy (cf. cheagil) v.t. Peeth l'agruw i ban'ean nga taqa baang.

Gu ba qadaag ni nga da cheagiliy-eew ea salpiy roodow ngea yoqor.

cheagiy v.t. Pethuy l'agruw i ban'ean nga taqa baang.

cheal₁ v.i. Saap nga ba rabaaq. Saap nga ba rabaaq, mea ku saap boech nga ba rabaaq, ma ngi kii yaen ni ka ri i suul ni bea saap ko gi ni i tabab riy ni toomm'oon. To turn around, spin, rotate.

Daab mu cheal u but' nga mu saap ngoog nga da puruuy' gow. Ku maa cheal ea nifeeng^ -- Ka noeg ko ngiyaal' ni ka ni niing ban'ean ku beaq, ma daab i piiq, ma qer ea, ma noeg ngaak' ea bi ney, ni bea gaqar ea, ^Baay reeb ea rraan mea mang guur ea ka mu gaafgow ma gaab mu maen ngoog, ma daab gu piiq^.

cheal₂ n. Ba miit ea duug ni faan ko fitaeq ni ka ni ning tabanggin u ba lëy ngu ba lëy. Type of baskets with closed ends.

Weeniig ngoom mu lifith reeb ea cheal nga gu fanaay ko fitaeq.

chealcheal₁ (cf. cheal) v.i. Cheal ni ba piireq yaay, fa ba n'uw nap'an, foo ba yaang ni ba piireq. To turn around, spin rotate.

Kea siy ea chealcheal nga mu mayaaw u but' nga gu n'aeg ea but' u qowcheam.

chealcheal₂ (cf. cheal) n. Beaq ni yi raa yoeg ni nga ni riin' ban'ean ma ba yoqor ban'ean ni raa i miitmiit riy fi ni riin' fa tin ka noeg. A slow moving person.

chëy v.i. Qaaw ban'ean ngoodaed nga laen ea faayleng, mang ea kea riin' ban'ean ban'- ean. To happen as a hypothetical possibility.

Ngea chëy..., 'in case, if ...'

cheecheqey (dial: chiichiqiy) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea macheqcheq ni ngea moqmaaw' ni ngea puuf. To tighten, as a knot.

Mu cheecheqey ea thuw room yaa baay muul u lukungum nga buut'.

cheecheeleeg (cf. chealcheal) (dial: cheelcheeleeg) v.t. Cheeleeg ban'ean ni ba piireq yaay, fa ba n'uw nap'an, foo yaang ni ba piireq. To spin or turn something; to rotate something.

cheecheen (dial: köqkoeq) v.t. Ni paer u keeruq beaq ni bea feekey. To carry a person piggy-back.

cheecheen naag (cf. cheecheen) v.t. Nga ni feek beaq u dakean keeruquy. To carry a person piggy-back.

Cheef n. p.n. time Reeb ea madnam ni taguum nu Marbaaq, ni qorean ea duw, ma baay, ni madnam u thiliin ea kaan ngea girdiiq. Yi maa taay ea rea madnam neam ko puul ni December, ma qer faan ni ka ni tunguy ea Cheef ko rea puul neam. Yi maa kaay ea ggaan ni ba piireq ko roofean neam, ma ngiyaal' neam ea ka ri i qël ea duqög ngea maal riy, ma qer ea ngiyaal' ni yi maa keer ea duqög riy. L'uud ngea ggaan ko roofean neam ea yi maa kunuy u m'oon, yaa daa niir maruweel ko roofean neam. The month of December.

cheefcheef v.i. Chaaf ni ba piireq yaay, foo yaang ba piireq, fa ba n'uw nap'an.

cheefeeg (cf. cheef) v.t. Sooreeg ban'ean nga baang ni dea paluw, sooreeg ban'ean nga ba rabaaq. To avoid something; to divert something.

Daab ku mu cheefeeg ea rea booch ney ko maliil ya gadaed ra maqadqad.

cheegil (cf. chaag) (dial: chaagil) v.i. Baay l'agruw i ban'ean ni ba peeth nga taqa baang. To get stuck or glued together.

cheegiliy (cf. cheegil) (dial: chaagaliy) v.t. pethuy l'agruw i ban'ean nga taqa baang. To put together or glue together.

cheek [<English check ] n. Baang ea baabyor ni raa beaq ni baay ea salpiy rook' u laen ea beangk mea yoeloey ea rea gii baabyor neam ngea piiq ngaak' beaq ni raa jea feej ko beangk ma yi raa piiq ea salpiy ngaak' riy. check (bank draft).

cheeleeg (cf. cheal) v.t. Saapeag ban'ean nga ba rabaaq. Saapeag ban'ean nga ba rabaaq, ma ku ni saapeag nga ba rabaaq boech, ma ngu ku ni yaen naag ni ka ri i suul ni bea saap ko gi ni tabab riy. To turn something around; spin or rotate something; to start an engine car, etc.

cheen₁ [<English chain ] n. Ba yael' i n'ean ni suusun ea gaaf ko waasëy ni ka ni langabiy ba luweaw ni waasëy ko ba luweaw ni waasëy ni ba piireq yaay, mea n'uw. Chain; handcuffs.

cheen₂ [cf. Ulithian chël 'type of tree living near shore' ] n. Ba miit ea gaak'iy ni maa tugiil u l'aay, ni ba gaaq yuwaan, ni boed rogon yuwaan ea tamaagow. Yi maa fanaay ea rean riy ko theerek ko fitaeq. Yi maa fanaay yuwaan ko falaay. Type of tree, beach heliotrope.

cheen₃ v.i. (clsfr). Gaaf ni ka ni langbiy ni ba tuluulubuuy, ni ngea moem i pithig. Coil, as line.

cheen naag (cf. cheen) v.t. Langbiy ea gaaf ni ba taluulubuuy ni ngea moem i pithig. To coil, as a line.

cheeqcheqiy v.t. Ngoongoliy ngea machëqchëq. To tighten, as a knot.

Fa rea tiir roog ea dea naang rogon i cheeqcheqiy ea thuw rook'.

cheew₁ n. Bil ggaan u laen i nëy ni raa nni kaay ea ggaan, mea yaen ngaay ni ngea pilpil riy, mea yaen nga giil' i ggaan. Stomach or intestine.

Bea qamiith laan ea cheew roog ya ka yi gi yoqor ban'ean ni ka gu woy.

cheew₂ n. Ba miit ea nuug ni ba qachiig boech, ma ba taluulubuuy, ma baay laanggin, ma ku baay koelngin ni yi maa ngoongoliy ko moor fa rean. yi maa choeweeg ea niig, fa waqamngin ea gaak'iy, fa qarcheaq, fa yugu ban'ean ngaay. A landing net.

cheew₃ n. Ba miit ea paan ni ba n'uw yuwaan, ma ba gaaq, ma ba ganit'nit' paqngin yuwaan, ma doewngin tanggin yuwaan ea baay thakalean riy ni ba qachiichiig ni baay waqamngin riy. Yi maa fanaay yuwaan ko nunuw ya ba feal' boen ma ku yi maa fanaay yuwaan ko falaay. Type of fern-like plant.

Cheew n. p. n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

chib (cf. chibiy) n. Ban'ean ni l'agruw paaq ni yi maa koel ban'ean ni ba gaweal ngaay. A prong.

chibchib a. Yaen ban'ean ni suusun bael' ea laayin, ni ba m'ingm'iing, ni maa yaen nga ba rabaaq, mea m'iing i suul nga ba rabaaq.

Fa rea bowoch ea bea chibchib u dakean ea daay ni faqän ra geel ea daay ngea nifeeng.

chibeeg v.i. Ngoongoliy ban'ean ni ngea yib lingaan.

Miniiq ea chibeeg fa rea beel ni daawor i yib paedrey.

chibiy v.t. Feek ban'ean nga laang nga paqëy, fa ko masiin, fa qurngin ban'ean. To lift something.

Kea muul ba malaang u kaaroo ni daariy beaq ni raa yog ni ngea chibiy ngea chuweeg u kanaawoq.

chifiif n. Ba miit ea paan ni baay ea falooraas riy ni ba miit ea ba roowroow ea falooraas riy, ma ba miit ea ba weachweach, ma ba miit ea ba maagu- choel. Ba feal' boen ea bi ni ba weachweach ea falooraas riy, ni kea yib u Mariikeen. Yi maa fanaay ko nuunuw, fa talbuch, ma lik'ngin ea yi maa fanaay ko falaay. Type of wild ginger.

Booqor ea chifiif u tafanaag ni bea tuguul u but' i yaen.

chig Qupongean ea naqun ni yuwaan ban'ean, fa waasëy; quponguy ea naqun ni nga ni m'aag yuwaan ban'ean ko ngabëy, fa yi maa chichibiy ea waasëy ngaay. Roof; to roof.

chigar v.i. Tabab ni nga ni miil ni ba toomagin; burtal ni boed ea gamanmaan ni mal- bach ni bea yaen ni ngea miil ko girdiiq. Suddenly to get up and go, as if one had just remembered something one had to do; to leave in a hurry; to ^split^; to thrash like a wild animal.

Daab i yog ni ngea th'aeb taqa beaq ea gaaf u paaq fa rea baabiy ya bea chigar ni kay gi qel marin.

chigiy n. & v.t. Qupongnguy ea naqun ni nga ni m'aag yuwaan ban'ean ko ngabëy, fa yi maa richibiy ea waasëy ngaay; qupungean ea naqun, ni yuwaan ban'ean, fa waasëy. Roof; thatch; to make a roof.

Faqän raa Saabaadoo ni daa mu magawoon ma ga yib nga da chigiy-eew ea naqun roog.

Chigiy n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

chigiyean n. psble. Botom of the buttocks.

chik' v.i. Chaa lingaan ban'ean ni ba qachiichiig lingaan.

chikoengkii [<Japanese chiku 'to store or pool' + on 'sound' +ki 'machine') chikuonki 'rocord-player' (the Japanese term is Archaic) ] n. BA misiin ni ga raa mu taay baang ea phonograph record ngaay, mea cheal, mea noon ni woed ea girdiiq. Record-player.

Gu ba qadaag ni gu maa motoyil ko chikoengkii machanea daariy reeb ni fanaag, qeree gu maa yaen gu guy ea fagaer rog ya baay reeb rook'.

chilbuth (dial: chilfoed) n. Mu guy ea chilfoed. Kind of fish.

chilfoed (dial: chilbuth) n. Ba miit ea niig ni ba gaaq ni maa paer u reegur ni ba dakea ngea boed yaqan ba gadgad ma ba geel ea qachiichiig u lukngun ma ba geel ea pulpuloeq riy. Type of fish.

Ka gu paat nga baang u reegur ni yi raa fadulaeg riy ma raa qu ni l'eeg ea chilfoed riy ni ba yoqor ma gaagang'.

chilif n. & v.t. Mareaw ni ka ni keerkeer ni raa ni muuq ko maeluk, ma ni thiy nga beangëy; nga ni thiy ko mareaw ni ka ni muuq ko maeluk. Grated coconut for washing the body; to use chilif.

Gu bea keerkeer ea chilif roog ya nga gu won ko chilif.

chilifey (cf. chilif) v.t. Fanaay ni chilif nga ni thiithiy nga doewey ni ka ni maeluuk. To use as chilif.

Muu piiq boech ea mareaw room ngoog nga gu chilifey.

chilimfan n. Ba miit ea paan ni ba taluulubuuy raan' ni yi maa yoen' ko makur u teeliy ngea mang falaay riy ngea daab i qadaaw. Type of grass.

Ka gu paag taliin ni nga gu taay ea chilimfan nga teelig ni ka ni kuruuf kea qadaaw ni qaraay ea ngea malaed.

chiliilig {chiliilig naag} [<Ulithian chilileg 'sliced tobacco' ] n. & v.i. Th'eeth'aeb ban'ean ni ba piireq yaang ni ba paqachiichiig; ban'ean ni ka ni th'eeth'aeb ni ba piireq yaang ni ba paqachiichiig; tamaagow ni ka th'eeth'aeb ni qaram rogon. Tobacco sliced Ulithian style; to slice into pieces.

Gaeg ea gu ba qadaag ea chiliilig ni gu maa taay ko langad roog.

chiliilig naag (cf. chiliilig) v.t. Th'eeth'aeb ban'ean ni ba piireq yaang ni ba paqachiichiig. To slice into thin pieces.

Ka gu chiliilig naag ea tael gu bea thoey ya daa ku riy ea tamaagow roog.

chilmur v.i. Chealcheal ea nifeeng u baang nga baang.

chilngab (dial: chumal, chuum, suum) n. Ban'ean ni ka ni ngoongoliy rogon ni baay laanggin ma ka ni niing ni tafean ea baabiy ni nga ni taay nga laanggin nga qii paer riy ni daab i yib nga wuruq. Pig sty.

Nga gu ngoongoliy ea chilngab nga gu taay ea rea baabiy roog ney nga laanggin yaa kea thow naag ea gaaf tungun i paaq.

chiloeq n. Ba miit ea girdaan' ni ba qachiig, ma ba talimar. Maa paer u beangean ea malaang. Ku maa yoeg ea bitiir nga dael' ea pagäl. Type of sea shell. (Slang) Male organ.

chim v.i. Ching loelugean beaq nga m'oon, ni faaan ea bea gaqar ea ^Qer rogon^.

chim naag (cf. chim) v.t. Chingeeg loelugean nga m'oon ni faan ea bea gaqar ea ^Qer rogon^.

chimchimiy (cf. chamcham) v.t. Biliig ea ggaan ma ni qathukuy ea raen fa lingir ngea mareaw ngaay ni nga ni kaay ni boed ea ggaan. Reag ba lëy i gaak'iy nga fidik' ea buut' ni nga qu ni they' ban'ean ngaay. To prepare food by grinding, then mixing with copra and water; to stick a pole in the ground to hang things on.

ching v.i. Thig loelugean beaq nga ba rabaaq fa nga m'oon, ni ba dakea kea yib ea chuuchuw ngaak'. Baalyaang beaq ko maquun ban'ean ni baay ea qarkuul riy. Baay ban'ean u fidik7 ban'ean, ni suusun ea rungduq, fa rean, ni daab kii chuw riy. To be drunk; to nod the head as if sleepy; to stick fast into something, like wood, mud, etc.

ching naag (cf. ching) v.t. Toey ban'ean ngea ching nga fidik' ban'ean. Baalyaang beaq ko maqun ban'ean ni baay ea qarkuul riy fa mathoey marujuana, fa maqun falaay ni ka yigii geel. To make something stick fast to something else; to make drunk.

chingad {chingad} [Cf. Palauan tonget ] a. Rii sug ban'ean ni suusun ea tuutuw, fa kaahool, ko chugum, fa yugu ban'ean. Filled to its capacity.

Ka ri chingad ea waay roog ko langad.

chingadiy (cf. chingad) v.t. Nga ri ni suguy ban'ean ni suusun ea tuutuw, fa kaahol, ko chugum fa yugu ban'ean. Ta pack in, stuff, shake down.

Ka ri gu chingdiy ea kaahool roog ko chugum roog ni nga gu feek nga Ngeak.

chingaaw' v.i. Baalyaang beaq ko maqun ban'ean ni baay ea qarkuul riy, fa mathoey marujuana, fa maquun falaay ni ka yigii geel. To get drunk.

Ba yoqor ea girdiiq ni qii chingaaw' foowangaen u laan ea binaew roog.

chingching₁ (cf. ching) a. Thig loelugean beaq nga ba rabaaq, fa nga m'oon, ni ba dakea yib ea chuuchuw ngaak', ni bea riin' ni ba piireq yaay, fa ba n'uw nap'an foo yaang ni ba piireq. To be sleepy; to nod the head; to drowse; to doze.

Ka ri geel ea chuuchuw ko fa rea moqon bea chingching.

chingching₂ a. Gabälbael ban'ean ni boed ea rungduq, ni raa ching ban'ean nga fadik' Sticky, clinging, like mud.

chingching₃ n. Ba miit ea paan ni boed ea maal, ma baay ea yuub u fadik' ni raa kea kaay ea nimeen fa yugu reeb ea gamanmaan, mea baalyaang i yaen, ma raa piireq ni kea kaay ma raa yim'. Type of taro.

Bea kaay ea nimeen roog ea chingching bea yim'.

chingching₄ (cf. ching) v.i. Pingeeg loelugëy nga ba rabaaq, ma ni pingeeg nga ba rabaaq, ni ba piireq yaay, ni yi bea gaqar ea ^Daangaq^. To shake the head negatively, as in disagreement.

Bea chingching yaa dabuun.

chingeeg (cf. cing) v.t. Mithmiith naag ban'ean u ba rabaaq nga b rabaaq, fu laeng nga but', ni suusun ea yaer, fa falaak. To swing something with great force. [root: chiichingeeg]

Mu chingeeg ea yaer.

chiring n. Ba lëy ea k'iniy ni yi maa taay ea ggaan fa thum'aag ngaay ni ngea daab i qaliit. Mat to put food on.

Ba quw ea chiring nga gu puqog ea pii niig ney nga dakean?

chiyalean [Cf. Ulithian chu, chuyel ] n. Ban'ean ni ka noeg ko girdiiq ni kea m'aag raed ni ngea daab ra siyeeg- eed. Ban'ean ni daab i siy ni nga ni riin' (fa daab ni riin').

chiyaa [<English chair ] n. Ban'ean ni ka ni chayamiy ko moor, fa rean, fa waasëy, ni baay ea maagirey' riy, ma ku baay ea toopaer riy ni ba langlaang boech nga laang u buut' ni yi maa paer nga dakean. Chair.

Chiyaamen [<English German ] n. p.n. topon. Reeb ea naam u Europe, ni kaakaroom u m'oon ko bi ni toomm'oon ea mael ko faayleng, ma suworaed ea girdiiq nu Waqab. Girdiiq ko rea naam neam fa thiin riy. German(y).

chiyeg n. Ba miit ea gamanmaan ni daariy u Waqab, ma baay u Baalaaw. Paaq ea bioed rogon paaq ea girdiiq. Ba n'uw pachan, ni maa baachiy nga ba lëy i n'ean mea gofgoof nga buut'. Monkey.

Rea fagaer roog neam ea ri ba cheag ko yaen nga laang, raa yaen u laeng ma boed ba chiyeg.

Chiyeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

chiygog v.i. Cheal ea kanaawoq fa yaen rook' beaq u banang nga baang. Curved, crooked.

Gu taaw ko fa gin ni chiygog ea kanaawoq riy ea daqir mea yib ea baas.

Chiyoeseeng [<Japanese ] n. p.n. topon. Reeb ea naam nu Asia ni boed u sun ea girdiiq riy ea girdiiq nu Saapaan ma ba thiil ea thiin riy. Girdiiq fa thiin ko rea naam neam. Korea(n).

chiyqoer₁

laen ea chiyqoer u l'uguney = roof of mouth

chiyqoer₂ n. Kind of shell; roof of mouth.

chiyqör (dial: chiyqur) n. Ba miit ea girdaan' ni l'agruw rabaaq, ni maa paer u fadik' ea yaan'. Yi maa languy,ma ba dakeaqaningeeg ea qinch n'umngin. Type of sea shell.

Chiiney ea kea liich ea chiyqör u dakean ea qey.

chiyqur (dial: chiyqör) n. Ba miit ea girdaan' ni l'agruw rabaaq, ni maa paer u fadik' ea yaan'. Type of sea shell.

chiyuusaa {chiyuusaa naag} (dial: chuuysa, chuusaa) [<Japanese chuusha 'injection' ] n. Paag ea falaay nga doew beaq ni ka ni kuruuf ko raasam ni baay laanggin. Shot, injection, hypodermic needle.

Gaeg ea gu ba taataamdaag ko chiyuusaa.

chiyuusaa naag (cf. chiyuusaa) v.t. Paag ea falaay nga doew beaq ni ka ni kuruuf ko raasam ni baay laanggin. To give a shot to someone.

Faqän ni chiyuusaa naag ea bitiir roog mea yoer ni ri ba gaaq lamaan.

chii (dial: chu) ? Ba bug ea thiin ni yi maa yoeg nga ban'ean ni ba qachiichiig. Dimunitive.

Kea miil fa chii pilis roog nga baang ni daawor kii suul.

chiib n. & v.i. Ba miit ea bëy ni yi maa t'eet'aer ea yuw, ma ni naang ko maang ea raa riin' ban'ean. Coconut leaf used for divination; to divine using a folded coconut leaf.

chiich n. Ba lëy i n'ean ni daariy fadik' ni yi maa taay tabanggin nga fadik' ea raen, fa lingir, fa ban'ean ni nga ni qunum, ma ni fil u ba lëy. [syn: qachiilchiil ]

Piqin bitiir ea ba qadaag ni ma qunum ea quchub ko chiich.

chiich naag (cf. chiich) v.t. Qunum ban'ean ko chiich. To drink something from a straw.

chiichaaroong

chiichigar v.i. Chigar ni ba piireq yaay, fa ba n'uw nap'an, foo baang ni ba piireq, ni suusun beaq ni ka ni koel ni bea guy rogon ni ngea miil. To struggle to win, as an animal or person caught.

Faqän ni koel fa rea baabiy ni nga ni liiq ma bea chiichigar ni ba geel.

chiichingeeg (cf. chingeeg) v.t. Chingeeg ban'ean ni ba piireq yaay, fa ba n'uw nap'an. To swing something repeatedly

chiichiqiy v.t. Ngoongoliy reeb ea m'aag ngea moqmaaw' ni ngea puuf ni faan ea ka ni m'aag ni ba machaqchëq. To tighten, as knot.

Mu chiichiqiy ea m'aag ko rea yuluuy niir yaa ri puuf ngea maen' ea booch roodow.

chiichir₁ n. Ba miit ea dinaey ni ba ngochngooch keenggin. A type of short-stemmed banana tree.

chiichir₂ a. Paer ea girdiiq, fa ban'ean, ni ri yaed ba chuguur nga taqa baang. Crowded or packed together.

Raa taaw ko Baaynaag ma ka ri chiichir ea girdiiq u galasiyaa.

chiichir naag (cf. chiichir) v.t. Ngoongoliy ea girdiiq, fa ban'ean, ni nga ra chiichir gaed nga taqa baang. To crowd or pack together.

chiichirqol n. Ba miit ea paan ni maa tuguul u keenggin ea gaak'iy. Type of parasitic grass that grows on the barks of trees.

chiichiygog (dial: chiichiigog) a. Dea k'iyk'iy ea fool riy. Bea yaen nga ba rabaaq ngea suul ni boed ban'ean ni ka ni bichbichiy. Twisting.

Fa rea paaq i kanaawoq ni ka fin ni ngoongoliy ea ri ba chiichiygog.

chiichiigog (dial: chiichiygög) v.i. Yaen ea kanaawoq, fa line, fa yugu ban'ean nga ba rabaaq, ma ngi kii suul nga ba rabaaq, ma nga kii suul nga ba rabaaq. Chealcheal ngoongolean beaq ni ba soosoowaath ni ngea tabab nga ban'ean ni ngea riin'. Zig-zag; windy, as of a road.

Kanaawoq nu roey u Waqab ea ba chiichiigog.

chiif [<English chief ] n. Piiluung Chief.

chiig v.i. Qupönguy ea naqun ni nga ni m'aag yuwaan ban'ean ko ngabëy, fa yi maa richibiy ea waasëy ngaay. To thatch, make a roof.

Baay ea chiig ko faeluw ko binaew roog ea bi ney ea saabaadoo.

chiiney adv. time Ngiyaal' ney. Bi ni ba qaraay ea taayam. Taayam ni daathii ka faraam, ma ku daathii baay fin i yib. Now.

Chiiney ea bea noon ea yabul.

chiip' (dial: chip) [<English tip ] v.t. Biit'. To tip; to touch or hit gently.

chiip a. Yigi piireq ea girdiiq, fa ban'ean, u laen ea naqun, fa m'uw, fa waay, yugu ban'ean.

Kea chiip ea naqun ko girdiiq.

Chiipiin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. A feminine name.

chiitamangin n. psd. Fa qa neam ni ba pumoqon ni kea diyean naag beaq, fa kea chugoeliy beaq ni ba bitiir ngaak'. His father.

Miniiq fithingaan ea chiitamangin ea rea pagäl neam?

chiitinangin {chiitinaeg (chiitinangig)} n. psd. Fa qa neam ni ba bpiin ni kea gargealeag beaq, fa kea chugoeliy beaq ni ba bitiir ngaak'. His mother.

Kea yaen ea chiitinangin fa rea tiir nga ba yaang ma kea paag bea yoer.

chogow₁ {chogow naag} a. Rii geel ea qadaag rook' beaq ko chugum ni ba piireq, fa chugum ni daathii qiir ea fean. Greedy.

Faqän gu won nga kaantiin ni gu guy ea chugum ni ba yoqor mea puw ea chogow roog nga gu piiq ea salpiy roog ngea m'aay.

chogow₂ n. Gawealgnin ban'ean ni kea gawealiy ea nifiy. Heat of any physical object which can be touched.

Bea buul ea chogow ko fa rea tiipoot ni baay ea raen riy ni yi bea liith.

chogow naag (cf. chogow) v.t. Rii geel ea qadaag rook' beaq ko chugum ni ba piireq, fa chugum ni daathii qiir ea fean. To greedily desire or covet.

Ka gu chogow naag ea rea waay room niir ni daay yug gu fanaay.

chogoy (dial: chugëy, chagëy) n. Thow ni daawor i qël. Young breadfruit.

chogyal n. Baang i faang ni ka ni ngoongoliy ni yi maa taay ea yaam' nga dakeän nga ni feek nga ni yaen ni k'eeyaag. Stretcher for carrying corpse.

Kea yaen i th'aeb fa pi pagäl ea moor ni nga ni ngoongoliy ea chogyal riy nga ni feek fa rea yaam' u dakeän.

Choqol n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Maap'. Village in Maap'.

chorqol₁ n. Laen k'ongëy ni maa yib lunguy riy, laen k'ongan ea qarcheaq fa gamanmaan ni maa noon riy. Trachea; larynx; craw of birds.

Kea miit ba yil' u laen ea chorqol roog.

chorqol₂ v.i. Tuuluul ko nimeen ni pumoqon.

Baay ba dirraq ni faakaag ni ka fi ni ta chorqol ni ngea gaaq boech mu gu koel nga gu feek ko chaam nimeen.

Chowaay n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

chowor {choworiy} Feafeang boech ban'ean nga taqa ba yaang. To collect, gather things. part_of_speech v.i.

choworiy (cf. chowor) v.t. Feafeang boech ban'ean nga taqa ba yaang. To collect, gather things.

choed v.i. Baachiy laqarean ea waldug, ni suusun ea duqög, fa dael, ko chaang, fa yugu ba lëy i n'ean, ni ngea yaen riy.

choediy (cf. choed) v.t. Baachiy keenggin ea waldug, ni suusun ea duqög, fa dael, ko chaang, fa yugu ba lëy i n'ean ni ngea yaen riy. To coil or wrap itself around a pole, said of vines, yams, beans, etc.

choef (dial: cheaf) v.i. Soor ban'ean nga ba baang ni dea paluw; soor ban'ean nga ba rabaaq.

choefeeg (cf. choef) (dial: cheafeeg) v.t. Sooreeg ban'ean nga baang ni dea paluw; sooreeg ban'ean nga ba rabaaq.

choek₁ [<English chalk ] n. Ba lëy i n'ean ni ba miit ea malaang, ni weachweach ni yi maa yool ngaay ni yi maa yoeleoy nga ba yaang i palaang ni ka ni qachey ni ba talimar. Chalk.

Beoch ea seenseey ea maa paag ea choek ko bitiir ni bea wagaagey u nap'an ni yi bea sukuul.

choek₂ [<English choke ] n. & v.i. Baang ko kaarroo, ni raa ni teel, mea liichliich naag ea nifeeng ko masiin, ma raa ba garbeab ea masiin, ma ka raa cheal; teel ea choek ko kaarroo. Choke of a car; to choke a car.

Kea tagaan ea choek ko kaarroo roog qeree daab ki yog ni nga ni choek naag ma daab kii cheal.

choelgoey {choelgoey naag} n. & v.i. N Ggaan ni ka ni biliig kea qachiichiig, ma ku ku ni keer ea mareaw ka ni qathkuy ngaay. To pound food to make it into a ball; food pounded and made into a ball.

Gu ba qadaag ni yi maa taay ea choelgoey nga geeb roog nga gu feek nga sukuul nga gu woy ko misiiw'.

choelgoey naag (cf. choelgoey) v.t. Biliig ea ggaan ngea qachiichiig, ma ku ni keer ea mareaw nga ni qathukuy ngaay. To pound food to make it into a baal with grated copra.

Kea puwaen' fa rea tiir yaa daa ni choelgoey naag ea ggaan ni ngea kaay.

choelig n. The bundle of hibiscus fibers in a man's gaal' which hangs down from the tied top to the place where it loops between the legs.

Choemeed n. p.n. prsnem. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

choemiyaag n. Beaq ni ri daariy ea girdiiq rook', ma ku daariy ea fagear rook', qaraa beaq ni ngea qayuweeg; ba miit ea tagaagëy.

Choemyeed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

choen (dial: choon) n. psd. Girdiiq ni ma qun ngaak' beaq fa maa qun ko ba qulung ea girdiiq; girdiqën beaq fa ba rabaaq ea maruweel. Member of.

Miniiq choen ea rea qulung room niir?

choeq (dial: chäq, chöq) n. M'aay ea wagaagëy ko daay, fa yafaang, fa girdiiq, fa yugu ban'ean. Calmness, quietness, peachfulness, of wind or sea.

Ka ri qaaw ea choeq u madaay ea daqir.

choeqeeg (dial: choeweeg) v.t. N'aeg keeruq qiin miit i gaan, laek' ngea maal ngea duqög. To peel, as taro.

choew' v.i. N'aeg keeruq qiin miit i ggaan, ni laek' ngea maal ngea duqög. [syn: choew ]

choew {choeweeg, choey, choeqeeg, choey'} v.i. N'aeg keeruq qiin miit i ggaan, ni laek' ngea maal ngea duqög. To peel, as taro; used in general of preparing food for cooking.

choeweeg₁ (cf. cheew) (dial: choey) v.t. Koel ban'ean ko cheew, fa nga ban'ean ni baay laanggin ni woed ea cheew, ni suusun paqëy ni ka ni fael ni bachaan ea nga ni koel ban'ean ngaay. To catch something before it hits the ground; to scoop.

Moey qaraay nga mu choeweeg ea rea baabaay ney ya raa muul nga but' mea pardeq.

choeweeg₂ (cf. choew) (dial: choey) v.t. N'aeg keruq qiin miit i ggaan, ni laek' ngea maal ngea duqög. To peel, as taro; used in general of preparing food for cooking.

Gaeg ea bea piiq looraan i choeweeg ea ti ney ea laek' ngoog ya ba yoqor boech ea ngael riy.

choey' (dial: choey) v.t. N'aeg keeruq qiin miit i ggaan, ni laek' ngea maal ngea duqög. To peel food for cooking.

choey₁ (cf. choew) (dial: choeweeg) v.t. N'aeg keeruq qiin miit i ggaan, ni laek' ngea maal ngea duqög. To peel, as taro; used in general of preparing food for cooking.

choey₂ (cf. cheew) (dial: choeweeg) v.t. Koel ban'ean ko cheew, fa nga ban'ean ni baay laanggin ni woed ea cheew, ni suusun paqëy ni ka ni fael ni bachaan ea nga ni koel ban'ean ngaay. To catch something before it hits the ground; to scoop.

Rii baay ea girdiiq ni ri ba cheag ko choey goeg ni yi maa feek raed nga m'uw ko magael ni bachaan ea boqoor ea goeg ni yaed ra koel.

choey₃ n. Ba miit ea niig ni nigaan ea lugoch. Ba gaaq boech, ni sagoon- pon reeb ea fiit n'umngin, ma kaay ea lugoch. Ba gaaq qaloolaay, ma ba piireq raqean. Boed dabaap' i l'ugun l'ugun ea qarcheaq. Type of parrot fish.

Foowap ea gu won ko nuug u fadik' ea lugoch ni ri ba yoqor ea choey ni gu koel.

chöb₁ (dial: chub, cheb) [Cf. Ulithian cchoab 'to sound' ] v.i. Yib lingaan ban'ean ni ba toomagin. To make an explosive, crackling sound.

Maang ea bea chöb ea chiiney?

chöb₂ [cf. Ulithian cchoab 'to make a sudden sound' ]

chöbchöb₁ (cf. chöb) (dial: chubchub, chebcheb) v.i. Yib lingaan ban'ean ni ba piireq yaay, fa ba n'uw nap'an. To make a continuous crackling sound.

chöbchöb₂ n. Yaer ni daawor ni n'aeg keeruq. Thael ni th'aeb i soobuut' ea yaer. Yaer ni paqachiig rabaaq. Lowest type of shell money.

chöp v.i. Puw-aen' ngaak' beaq ni faan ea kea riin' ban'ean ni ba kireeb fa ban'ean ni ka noeg ni daab ku ni riin' ma kea riin' ba yaay. To scold.

Bea chöp fa rea moqon ko fa rea tiir rook' yaa bea yaabaq.

chöplog v.i. Doel' nga ni fanguloq ni qaram ea ngea m'oon loelugey nga but' mea m'oon qayiy nga laang ma ku ni suul ngea feal' rogoy ba yaay. To topple over.

Kea tun qaay fa rea piin nga lik'ngin ea thow kea chöplog.

chöq (dial: chäq, choeq) n. M'aay ea wagaagëy ko daay, yafaang, fa girdiiq fa yugu ban'ean. Calmness, quietness, peacefulness, of wind or sea.

Chöq n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

chöqchöq {chöqchöq naag} v.i. Guy ban'ean, changar nga ban'ean ni ba moqmaaw' i guy, fa ri yi bea guy rogon ni nga ni guy ban'ean.

chöqchöq naag (cf. chöqchöq) v.t. Guy ban'ean, changar nga ban'ean ni ba moqmaaw' i guy, fa ri yi bea guy rogon ni nga ni guyu ban'ean.

Qa mu chöqchöq naag fa rea pagäl ko kea yib fa daawor, kea yib ma gadow miith rook'.

chöqchöq yowagil n. Ba miit ea niig ni nigaan ea lugoch ni yi raa teel l'ugun mea n'uw nga wean ma ku yi raa paag mea suul ngea paer ni yi raa guy ma daab ni naang ni maa n'uw. L'agruw miit ni ba miit ea ba talimar ma ba miit ea ba maeguchoel. Miit ni ba qaram ni ba talimar ea raa gaaq ma kea yib boechi yaang i roowroow nga pachan. Type of fish.

Qaningeeg ea chöqchöq yowagil ni ka guup' ko rea gii n'ean ney ni ri gaagang'.

chöqgil (dial: quchöqgil) n. Ba miit ea qarcheaq, ni ba n'uw l'ugun ni maa kaay ea niig ngea quloolooy. Boed yaqan ea gogoow ma ba qachiig boech. Type of sea bird.

Kea yip' fa rea pagäl reeb ea chöqgil ko paachiingkoo.

choob₁ (dial: baer) [Cf. Ulithian choob 'sleeping mat' ] n. Ba yaang i n'ean ni ka ni lifith ko yuwaan ea chooy' ni yi maa mool nga dakean. Sleeping mat; sleeping place; bed.

Ka paag ea choob roog u wean kea qaaw ea n'uw ngaay, tuw!

choob₂ clsfr. Ba wuuq ea ban'ean ni ka ni qiing ko baabyor, ni suusun ea maaseas, fa lugut; ku ba wuuq ea qaaw ni ka ni yaramiy ka ni m'aag ma daawor ni l'aeng ngea yib ea qaaw riy. Pack, as of cigarettes.

Kea qiring beaq ba choob i tamaagow roog kea feek nga ba yaang.

chooch n. BA lëy i rean ni baay u naqun u dakean ea faraf, ni maa yaen u ba lëy ea naqun nga ba lëy, foo ba rabaaq nga ba rabaaq, ni yi maa teeyey' ngaay. Medial floor divider beam in house.

Daaniir paer nga dakean ea chooch ko faeluw ya ba machmaach.

choochol v.i. Piiq qathoy u fadik' i ngorngorëy ni ba qël märin boech mea chuw boech ea llaq u fadik' i ngongorëy. To cough.

Sanaa ngea yib ea misilpig ngoog ya yug gu bea choochol.

Choochol n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

choogarear n. Pow ni daab ku ni riin' ban'ean.

choomen n. Ba mareaw ni kea n'uw nap'an ni kea muul ea mareaw riy ko leq, ma daa ku riy ea lingir riy.

Baay boech ea girdiiq ni ba qadaag ea mareaw ni kea choomen ni ngea th'aeg ko bireel.

choon {choenggiin} (dial: choen) n. psd. Girdiiq ni maa qun ngaak' beaq, fa maa qun nga ba qulung ea girdiiq; girdiqën. Member of.

Rea qulung ney ea boqor choon ni raa beaq ma gin ni yib riy.

Choon n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

chooq n. Chöb lingaan ban'ean ni boed ea maen' ko maaloer ni ka ni luuf. Pop; sharp sound, as of cork being drawn.

Maang ea bea chooq lingaan?

Chooqaay n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

chooreq n. Ba miit ea niig ni ba qachiig, ni maa yaen u dakean ea daay. Ba n'uw l'ugun, ma baqa ni taanggin i l'ugun ea ba n'uw ko baqa ni laeng. Type of long-nosed fish. [syn: suup ]

Baay boech ea girdiiq ni maa kaay ea chooreq.

chooy' Ba miit ea gaak'iy, ni ba n'uw yuwaan, ma ba matharthaar ni woed ea yuw ma ba makänkaen, yaa baay ea rachangal riy. Yi maa fanaay yuwaan ko kaabaang ngea chigiy ko naqun, ma ku yi maa fanaay keenggin ni rayean ko naqun. Yi maa qunum waqamngin ma boech ea yi maa fakaay ea falooraas u boech ni nuunuw. Pandanus tree.

Chiiney ea gaathii ri ku yi maa fanaay ea chooy' ni rean ko naqun.

chu (dial: chii) ? Mu guy ea chii. Dimunitive.

chub₁ ? Ba bug ea thiin ni yi maa yoeg ngaak' beaq ni bea choochol fa waqngis ni ngea taal riy. An expression said as a kind of blessing when womeone coughs or sneezes, so he will stop.

chub₂ {chubeeg} (dial: chöb, cheb) v.i. Yib lingaan ban'ean ni ba toomagin. To make an explosion; to make an explosive crackling sound, to sound. [root: chebcheb]

chubchub₁ (cf. chub) (dial: chebcheb, chöbchöb) v.i. Yib lingaan ban'ean ni ba piireq yaay fa ba n'uw nap'an fa ba piireq yaang ni bea yib riy taqa ba yaay. To make an explosive, crackling sound.

chubchub₂ (dial: chöbchöb) n. Yaer ni daawor ni n'aeg keeruq. Thael ni th'eab i soobuut' ea yaer. Yaer ni paqachiig rabaaq. Lowest type of shell money.

chubeeg (cf. chöb, chub) v.t. N Yaen naag lingaan ban'ean ni ba toomagin. To cause to sound; to strike to make sound; to play, as a musical instrument.

Bea chubeeg beaq ban'ean nga ba yaang ea chiiney.

chubgil {chubgiliy} v.i. Taay ban'ean nga qii paer ni ba n'uw nap'an.

chubgiliy (cf. chubgil) v.t. Taay ban'ean nga qii paer ni ba n'uw nap'an.

Ba qaraay ban'ean ni faanaag ni nga gu piiq ngoom nga mu chubgiliy.

chubun n. psd. Gi ni th'aeb i taanggin u t'aay i nëy. Her genital mound.

chug₁ v.i. Suguy ban'ean, ni woed ea tuutuw, ni nga ri sugsug. Suguy ea m'uw ni nga ni guy ko raa taaw ea girdiiq ngea chugum ngaay fa daangaay. To pack in, stuff, shake down.

chug₂ n. Gi ni th'aeb i toelaeng u doewëy , ni yi maa leam, ma ni changar, ma ni matooyil riy. Head.

chug₃ n. Reeb ea t'uuf ni kea yaen u laen ea laang ni ba gaaq ni ba gaaq ramaqën ma ba machrëg. Raa kea yaen ko leelqöch, ma noeg chugean ea p'eetaliiw; ma raa kea yaen ko yimuch, ma noeg chugean Pisuulog, ni beaq ni tamaarong ko fitaeq, ma raa kea yaen ko ngael, ma noeg chugean Yaaw, ni tamaarong ko mael, ma raa kea yaen ko ngeak, ma noeg chugean ea piiluung. Meteor (so called because loegugean reeb ea piiluung ni kea yaen

Chugean n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

chugëy n. Thow ni ka ba qachiichiig ni daawor i qël ni kea taaw ko ngiyaal' ni yi maa kaay riy. Unripe breadfruit.

Gaeg ea gu ba qadaag ea chugëy ni yi maa chimchimiy.

Chugeeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

chugöl {chugöliy} v.i. Qayuweeg ban'ean ma yi bea piiq gaan ni ba chaan ea ngea gaaq ni ba paapëy.

Chugöl baabiy ea ba feal' ya raa biqid ma raa yib ea salpiy riy.

chugöliy (cf. chugöl) v.t. Guy rogon ban'ean ni ngea qilal, ni suusun ea bitiir fa gamanmaan. To raise or nurture, as children, animal.

Rea piin neam ea ba qadaag i chugöliy ea gamanmaan.

chugöm (dial: chugum) n. Boeg i ban'ean ni fean beaq. Possessions, belongings, personal property.

Kea qiring beaq ea chugöm roog ni gu taay u laan ea kaarroo roog.

chugpin n. Ba miit ea m'uw, ni yi maa yaen riy ko magael goeg, ma ku yi maa malee- kaag riy. Ba n'uw qawochean, ni boed langaan ea qarcheaq. Maqachaaw riy ea ba puloeq i qeryaq, qaraa roowroow. Type of canoe.

Kea n'uw nap'an ni daawor ku gu guy reeb ea m'uw ni chugpin.

Chugpin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Chugraed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

chugul v.i. Guy rogon ban'ean ni ngea qilal, ni suusun ea bitiir fa gamanmaan. To raise or nurture, as children or animal.

Chaaq neam ea bea chugul nimeen nga i piiq ni chuwaey' nga i yog reeb ea salpiy riy ngaak'.

chugum (dial: chugöm) n. Boeg i ban'ean ni fean beaq. Possessions, belongings, personal property.

Ba qaraay ea chugum rook' beaq ma kea yaen nga baang.

chuguy (cf. chug) v.t. Suguy ban'ean, ni woed ea tuutuw, ni nga rii sug, ruuruug ea tuutuw ni nga rii sug. Suguy ea m'uw nga ni guy ko yi raa taaw ngaay ni girdiiq ngea chugum fa daangaay. To pack in, stuff, shake down, to shake.

Gu bea leam naag ni yi raa chuguy ea rea tuutuw ney ma raa taaw ea pii mareaw ney ngaay.

chuguur a. Baay u toqbean beaq, foo toqbean ban'ean. Near, close.

Mu piiq ea rea n'ean niir ngoog ya guur ea ga ba chuguur ngaay.

chulchul₁ v.i. Thilthiil giil' ea nifeeng ni daa raa muduugil nga baang.

Chiiney ea kea chulchul ea nifeeng.

chulchul₂ n. Beaq ni ba qachiichiig ni gaathii faan ea ba bitiir yaa ba qachiichiig ni girdiiq fa ba yaafyaaf. Skinny person.

Rea moqon neam bea ba chulchul.

chulithaeg (dial: chulithiy) v.t. Taay ban'ean nga fidik' ban'ean ni ba raenraen ngea moenur. To dip in liquid.

Kea chulithaeg fa rea tiir paaq nga fidik' ea suup ni ka ba gawael kea yik' paaq.

chulithiy (dial: chulithaeg) v.t. Taay ban'ean nga fidik' ban'ean ni ba raenraen ngea moenur. To dip in liquid.

Ba qaraay ea baabiyor roog ni mu guy yaa ri mu chulithiy nga madaay ngea moenur.

chulmaqën n. Baang u doewey ni faan ea nga qu ni fiiq riy ma ma yib ea bitiir riy. Sex organ.

Ka ni puw-aen' ko fa rea tiir ni bea maath nga chulmaqen.

chulngab n. Tafean ea gamanmaan, ni ka ni yarooriy. Baang ea binaew ni ka ni yarooriy.

chulngabiy (cf. chulngab) v.t. Yarooriy baang ea ban'ean.

Ka gu chulngabiy thiliin qaningeeg kea niiw kea mang tafean ea baabiy roog.

chulwab n. Gi ni miit ea naqun, ni baay u wean, ma ka ni chig u dakean, meqeree gi ni maa moqulung ea girdiiq ngaay.

chumal (dial: suum) [cf. Ulithian chomwal 'pig sty, yard' ] n. Ban'ean ni ka ni ngoongoliy rogon ni baay laanggin ma ka ni niing ni tafean ea baabiy ni nga ni taay nga laanggin nga qii paer riy ni daab i yib nga wuruq. Pig sty.

Kea buthug fa rea baabiy ea chumal rook' kea yib nga wuruq kea miil nga baang.

chumaliy (cf. chumal) v.t. Yarooriy ba yaang ea ban'ean. To fence a place off.

Ka gu chumaliy ba yaang u naqun roog ni tafean ea bitiir roog.

chumeerigin n. Beaq ni th'aeb i toelaeng ngaak' ea girdiiq, ni raa ka ni gaafgow, mea qayuweegëy. Suusun Goot, fa piiluung u reeb ea naam.

Rii chumeerigin ea guub ni kaakadbuul ya fa maang ea n'ean ma kea pageeg ea baas ma daariy ea gin gu raa yib riy ko maruweel.

chumqër a. Ri ba toeqaer, yi maa yoeg ko maqadqad fa malaad.

Kea th'aeb ea tow qeg ni ri ba chumqër.

chunpad a. & n. Ba maqathuk ea rean ko daay; ba baalbaalyaang beaq. Brakish; crazy, half crazy.

chunpath (dial: chunpad) a. & n. Ba maqathuk ea rean ko daay; ba baalbaalyaang beaq. Brackish; crazy, half crazy.

Ba chunpath ea rea gi maqut ney.

chungoel n. Waqamngin ban'ean ni boed ea buqöy ni ka ba bitiir ni daawor i qël.

chuplog v.i. Yaen ni ba taqareeb fooyin ea . . . ma yigii log nga buut' ni ba toemagin ni boed ba booch ni ba yaen ea . . . mea log nga laan ea n'eew. To topple.

Kea gaaq i gaaq ea n'eew kea chuplog fa rea booch ma kea yib ea daay nga laanggin.

churuq n. & v.i. Mithmiith u doewey ni bea fool ko moosiik, fa taang. Dance; to dance.

Ka niib noeg ngoog ni nga gu qun ko churuq ya yi maa naang ni gu ba cheaq ko churuq.

churwaq (dial: churwoq) n. Machaaf nu Baalaaw ni yi maa yuy' noechii ban'ean ni yi maa ngoongoliy ko malaang fa buut' ni ka ni qëlqël naag, ma ni they' nga l'uguney. Beads, necklace

Gu ba qadaag yaqan ea rea kiy i churwaq room niir.

Churwaq n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

churwoq (dial: churwaq) n. Machaaf nu Baalaaw ni yi maa yuuy' noechii ban'ean ni yi maa ngoongoliy ko malaang fa buut' ni ka ni qël naag, ma ni they' nga l'uguney. Beads, necklace.

Gu ba qadaag yaqan ea rea kiy i churwoq ni fakaam niir.

chuw [Cf. Ulithian chuy 'get out' ] v.i. Yaen ban'ean u baang nga qoreel; yaen ban'ean u laen ban'ean nga wuruq, foo wuruq nga laanggin. To leave, go out from, divorce, remove out of get out of (when used with u or roo); go into, as a house (with nga).

Qii chuw fa rea piin nga naqun ngea chuw nga maad rook' mea suul nga wean mea chuw ko fa rea tabinaew.

chuwaq clsfr. Baang i ban'ean ni ba gaaq yaang, ni suusun ea buut', fa ba raan' ea niig, fa ku boech ban'ean.

Beqer ba chuwaq i buut' ko maad room.

chuwaqiy (cf. chuwaay') v.t. Nga ni piiq ea salpiy fa machaaf ni paluwon ea nga ni feek ea chugum. To purchase, buy something.

Baay ba maad ni nga gu chuwaqiy u kaantiin.

chuwaay' {chuwaqiy} [cf. Ulithian chuway 'buy, sell' ] v.i. Thilyeeg ea chugum ko salpiy fa machaaf. to buy, sell, trade, shop.

chuw-aen' (cf. aen' (chuw + aen')) v.i. psd. Chuw ea tafinaay rook' beaq u ban'ean; niib ni dabuy; daa ku riy faan ban'ean ngaak' beaq. To get tired of, be disinterested in, be bored with. chuw + aen'

chuweeg (cf. chuw) V.t. Yaen naag ban'ean u baang nga qoreel; yaen naag ban'ean u laan ban'ean nga wuruq, foo wuruq ban'ean nga laanggin. To remove, take something out of something.

Mu chuweeg ea chugum room u laan ea waay roog.

chuuchuguur (cf. chuguur) {chuuchuguur naag} a. Baay u toqbean beaq, fa toqbean ban'ean. Close, near.

Ba chuuchuguur ea naqun roog ko daay.

chuuchuguur naag (cf. chuuchuguur) v.t. Ngoongoliy reeb ea ban'ean ngea kan nga taqbean reeb ea ban'ean. To make closer; to near.

Weeniig ngoom mu chuuchuguur naag ea waay roog ngoog nga gu langad.

chuuchuw a. Qadaag-aen'uy ni nga ni mool. Sleepy.

Chiiney ea kea yib ea chuuchuw ngoog qeree nga gu won gu mool.

chuuchuweeg (cf. chuuchuw) v.t. Ngoongoliy beaq ngea qadaag ni ngea mool, ba gaaq ni goqo bitiir ea yi maa chuuchuweeg. To make sleepy

Mu chuuchuweeg ea rea tiir niir ngea mool ma ga dow qabiich.

chuuchuy v.t. Raeg ban'ean nga fidik' ban'ean ni yi bea piqpiiq ni ba qël marin. To push down hard on something.

Daab kii taaw ea langad nga waay roog qeree daab ku ni chuuchuy.

chuug n. Ba miit ea p'aaw ni ba gagang' yael' ma ra qël ma kea but'but' raqen. Type of banana.

Gaeg ea daabug ea chuug ni malaang.

Chuug n. p.n. topon. Reeb ea doonguch ni baay ko ngeak u roey u Waqab. Truk(ese).

Chuuleaq n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

chuum₁ n. Tafean ea gamanmaan ni ka ni yarooriy. Baang ea binaew ni ka ni yarooriy. Pen, as for pigs; pig sty.

chuum₂ {chuum naag} n. Ba lëy i n'ean, ni nga niip' tabanggin nga taanggin ban'ean nga ni puug nga laang. Lever.

chuum naag (cf. chuum) v.t. Puug ban'ean nga laang ko chuum. To use a lever.

Moey nga da chuum naag-eew ea rea lëy i niiw ni ba qaraay.

chuumoong {chuumoong naag} [<Japanese chuumon 'order, requisition' ] n. Thiin ni ka ni piiq ngaak' beaq u baang, ni faan ea ngea piiq ban'ean ngoom ni chuwaay'. Order, in the sense of a requisition.

Baay ba chuumoong roog ni kea n'uw nap'an ma daawor i yib.

chuumoong naag (cf. chuumoong) v.t. Piiq ea thiin ngaak' beaq nga baang ni ngea piiq ban'ean ngoom ni chuwaay'. To order, to put in a requisition.

Gu ba qadaag ni nga gu chuumoong naag boech ea maad nu Mariikeen.

chuungaayrii [<Japanese ] v.i. Yean ban'ean u fidik' ea nifeeng, fa raen, fa daay, u laeng nga but' ni ba m'oon loelugean nga but'. To dive head first.

Gu chuungaayrii nga madaay ma ba qachiig ea daay mu gu rugoey loelugeeg ko malaang ngea kur ba yaang riy.

chuungael n. Ba miit ea girdaan' ni maa paer ko malaang, ngoo lik'ngin ea maliil. Raa ba kean, ma l'agruw rabaaq dagurean. Yi maa languy leemun. Mangrove clam.

Kea n'uw nap'an ni daawor ku gu languy ea chuungael.

chuupiy v.t. Mithaeg ban'ean nga fadik' ban'ean, fa nga laanggin ban'ean ni ngea daab ni paat ngaay fa ni guy. To hide something in.

Mu chuupiy ea rea chugum roog ney nga ba yaang ngea daab ni paat ngaay.

chuur₁ n. Yaen u reeb ea naam nga reeb ni ba paalog, ma baay ea daay u thiliin. Journey, trip.

Gu ba qadaag ni nga gu qun nga reeb ea chuur nga ba yaang.

chuur₂ v.i. Yaen qaay beaq nga fadik' ban'ean ni ba manguuy. To slip in, as a foot in mud.

chuurchuur (cf. chuur) a. Ba yaang ni ba manguuy ea but' riy ni daa bi yog ea yaen riy.

Gi ney ea qëy ea ka ba chuurchuur boech.

chuurean (cf. chuur) n. N'ean ni yaen beaq ko chuur ngea suul ma kea feek. What one gets back from a journey.

Qangumaang ea yaen nga Baalaaw ngea suul ma raay chuurean.

chuusaa (dial: chiyuusaa, chuuysaa) [(Japanese cg@huusha 'injection' ] n. Paag ea falaay nga doew beaq ni ka ni kuruuf ko raasam ni baay laanggin. Shot, injection, hypodermic needle.

chuusaa naag (cf. chuusaa) v.t. Paag ea falaay nga fidik' i doewngin beaq ni ka ni paag u laan ea raasam. To give a shot to someone.

Ka gu feek ea bitiir roog nga qaspitaal ni kea m'aar ma ka ni chuusaa naag ni dalip yaay.

Chuutinaeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Chuuy n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

chuuysaa [(Japanese chuusha 'injection' ] n. Paag ea falaay nga doew beaq ni ka ni kuruuf ko raasam ni baay laanggin. Shot, injection, hypodermic needle.

Gaeg ea gu maa rus ko chuuysaa.

chuuysaa naag (cf. chuuysaa) v.t. Paag ea falaay nga fidik' i doewngin beaq ni ka ni kuruuf ko raasam ni baay laanggin. To give a shot to someone.

Bea yoeg ea toogtaa ngoog ni nga ni chuuysaa naag-eeg yaa baay ea m'aar roog ni ba geel.

cha    chaa    chä    chae    che    chea    chë    chee    chi    chii    cho    choe    chö    choo    chu    chuu     TOP


Yapese Dictionary, web edition
revision 1/6/2017
email: John Thayer Jensen (compiler) – Stephen Trussel (web production)