Updated: 1/6/2017
Preface       Main      English Finderlist      Texts

Yapese Dictionary

 b    c    d    e    f    g    h    i    j    k    l    m    n    p    q    r    s    t    u    w    y   

fa    faa        fae    fea        fee    fi    fii    fo    foe        foo    fu    fuu    f'aa    f'i    f'oe    f'uu    

f

fa₁ conj. Qaraa maang?; qaraa daangaay? Or; interogative particle in tag questions.

Ga raa guy fa rea pumoqon ea daqir fa?

fa₂ [cf. Woleaian -fa 'where? which?' ]

fach a. Boeg i n'ean fa girdiiq, ni raa reeb ma ba peeth nga reeb, ma daariy reeb nga m'oon u reeb, yaa gubiin, ma taqa ba thael. Line or row of people or things.

facheag (cf. faach) v.t. Ngoongoliy boeg i n'ean ngea fach. To line single file.

Weeniig ngoom mu facheag ea pii bitiir niir i qer nga but' nga gu guy ko miniiq rooraed ea ba n'uw.

fachfach (cf. fach) a. Boeg i ban'ean fa girdiiq, ni raa reeb ma ba peeth nga reeb, ma daariy reeb nga m'oon u reeb, yaa gubiin, ma taqa ba thael. Line or row of things or people.

Kea fachfach ea kaarrroo ko gi ney.

fachfacheag (cf. fach) v.t. Ngoongoliy boeg i n'ean ngea fachfach. To line single file.

Maang faan ni ka ni fachfacheag ea daroomkaang u toqobean ea kanaawoq?

fachoel {fachoeliy} v.i. Choeweeg ban'ean nga paqëy, ban'ean ni kea yib u fadik' ea nifeeng. To catch something, as a ball, flying in the air.

Piqin bitiir ea ba qadaag ea fachoel baat'.

fachoeliy (cf. fachoel) v.t. Choeweeg ban'ean nga paqëy, ban'ean ni kea yib u fadik' ea nifeeng. To catch something, as a ball, flying in the air.

Moey qaraay nga taanggig nga guun' ea gurguur ngoom ma ga fachoeliy.

Fadabyaed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

fadagmus n. Baang i ban'ean ni kea maqadqad. Fa rea gii fadagmus roog ea kea qadaaw ko rungduq u maliil. A wound or sore.

fadalap n. Niiw ni ka ba qachiichiig ni ka fin i sum ko mareaw kea n'uw boech nap'an kea masaasëy boech i yuwaan ma boech ea daawor i sey. Young coconut tree.

Mu th'aeb ba gaaf ea fadalap nga mu piiq gu fanaay.

fadang a. Baalyaang ni yi raa noon ngaak' ma daab i fool qaraa riin' ea ti ni yi bea yoeg ni nga ni riin' fa ti ni daab ni riin'. Being a brat, as a kid.

Rea tiir room niir ea ri ba fadang.

fadaan ? Rii daariy kanaawoqën. By no means.

Fadaan taqa beaq ni baay u laan fa rea qofiis.

fadëyaag (dial: firtiy) v.t. Meel'eg ea qufin u ban'ean ma ni paag ea yil' fa yil riy ma ni kaay ea qufin riy ma ni n'aeg ea yil fa yil' riy. To bone, as fish.

Ka mu paag fa rea tiir bea fadëyaag ea niig ma raa kaay ea yil' ngea fileal' ngaay.

fadëyuruq a. Ban'ean ni kea paer ni ba m'oon ea laanggin riy nga wuruq ma ba ma m'oon ea wuruq riy nga laanggin. Inside out.

Kea chuw fa rea piin nga maad rook' ni ba fdëyuruq.

fadik' (dial: fithik') n. psd. Baay u laanggin, fa ka ni langbiy. Inside, in the heart of, in the midst of.

Kea kun ba rachngal nga qëg kea m'ing kea magey u fadik' i qëg.

fadilaeg n. Ba miit ea fitaeq. Ba miit ea lum'eag ni yi maa taay u baqa ni wuruq ea n'eew. Yi maa paag-ey nga qu ni qun ko daay ni yi bea girengiy ea gaaf. Type of fishing. drop-line fishing while allowing the boat to drift with the current. Done in breakers outside of reef.

Daqir ea ri ba feal' ea fadilaeg ya gaathii ri ba maykoq.

Fadleaq n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Fadmuqun n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Fadoeliy n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Fadreeb n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

fadul n. psd. Yil u qëy ni ba qaraay u thiliin ea bug u qëy ngea tunguun qëy. Shinbone.

Ka gu tuneeg ea fadul roog nga ba lëy i gaak'iy ni ri ba qamiith.

Fagäl n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Fagälchugraed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Fagäldeefeeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Fagällippiin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Fagälluchuq n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Fagältinaan n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Fagältinaeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

fagear n. Beaq ni gimeew bea cheaq fa ba feal' ea thiin roomeew, fa gi meew maa faafeal u taqa baang. Friend, companion, playmate.

Gaeg ea ba yoqor ea fagear roog.

fagmos a. Ngiyaal' ni ba qaraay ni ka ri taaw nga fean i feal' ban'ean ni daab kii yog ni ku raa feal' boech. At its best in everything.

Kea taaw nga fean i fagmos fa rea churuq ma nga mu maen?

faguw a. Dea feal' yaqan ni nga ni guy nga qowchey. Ugly.

Gaeg ea rii gu ba faguw.

falaak [<German ] n. Ba yaang i maad ni baay yaqan ban'ean riy ni pow u reeb ea naam fa ban'ean; ba yaang ea nuug fa ba qulung ea binaew ni ka ni qulunguy nga taan taqareeb ea piiluung. Flag; municipality.

Qu roey u Waqab ea ragaag yaang ea falaak riy , ma falaak ko rea thael i fachfach ney ea neel' ea t'uuf ni baay riy.

Falaal'aay n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

falaang n. Dabap' ea teed ni gi ni mus laen binaew riy mea tabab ea tayid; waldug ni ka ni liiq ea gaak'iy riy, chaanea gaathii lawaay. Hillside, slope, savannah; cultivated country with trees, not lawaay.

Baay ba yaang i falaang roog ni ka ri yoqor ea paan riy ni bea yaen ni ngea liiq ea waldug riy.

falaaqab (cf. feal' ((?) + (?))) (dial: falqab) a. Feal' waqathaan; tafinaay naag ban'ean mea piiq beaq ngaak'. Fortunate, lucky. [syn: toowqaath ] feal' (?) + (?)

Gadaed ba falaaqab yuu roey u Waqab ya boqor ea ggaan riy ma ba liich ea girdiiq.

falaay n. Ban'ean ni raa m'aar beaq ni qunub faa thiy ngaay mea gool ea m'aar rook'. Medicine. [root: feal']

Ga ma naang ea falaay ko qamiith ko yal fa daangaay?

falëy v.t. Nga ni thiy ban'ean u reeb ea ban'ean ngea chuw ea qaliith riy fa ku boech ban'ean ni ngea chuw riy. To wipe.

Mu piiq ea taawool room ngoog nga gu falëy qowcheag ngaay.

falfal {falfal naag} n. Baang i ban'ean u keenggin ea niiw ni ka ni toey ni yi maa yit' ni nga ni yaen nga raan' ea niiw.

Ka ba paalog boech ea falfal ko kean ney ea niiw.

falfal naag (cf. falfal) v.t. Nga ni toey keenggin ea niiw ni faan ea nga u ni yit ma qu ni yaen nga laang nga raan' ea niiw.

Ka fi ni gu muuq i falfal naag fa rea kea niiw ni nga gu th'aeb ni qachif.

falfal-aen' (cf. waen' (feal' + waen')) a. psd. Feal' ea tafinaay ku beaq. Happy. feal' + waen'

Kea falfalaen' fa pii bitiir ni ka ni piiq ea qokaes ngooraed.

falgaer (dial: falgear) v.i. Thoey ea nifeeng u langay ni ngea yib lingaan ni ba feal' ni ba chuguur ni ngea boed lamaan ea qarcheaq. To whistle.

Yi maa gaqar daa niir falgaer ni neap' ya raa yib ea kaan.

falgear₁ (dial: falgaer) v.i. Thoey ea nifeeng u langëy ngea yib lingaan ni ba feal' ni ba chuguur ni ngea boed lamaan ea qarcheaq. To whistle.

Bea falgear naag-eeg fa piin ni ba qaram, sanaa ba qadaag-eeg.

falgear₂ (dial: =thowgear)

falmaar v.i. Puuf marungaqagean qaraa mat'aawun ni nga ni galimlim ba yaay fa nga ni riin' ban'ean ni baay baangiyaal' nii taaw ngaay ma daa ku ni riin'. To be permissible to galimlim again.

Kea falmaar girdiqën fa rea magael ea daqir ka ra chuw gaed u faeluw.

Falmaar n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Falmog n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

falooraas (dial: falooreas) [<Spanish flores ] n. Ban'ean ni maa yib ko gaak'iy ni ba feal' yaqan, ma boech ea ku ba feal' boen, ni baay ea qathib u fadik' ma qiir ea ra marooroy mea yib waqamngin fa rea kea gaak'iy riy. Flower.

Mu t'aer reeb ea falooraas nga mu taay ko foon room.

falooreas (dial: falooraas) [<Spanish flores> ] n. Ban'ean ni maa yib ko gaak'iy ni ba feal' yaqan, ma boech ea ku ba feal' boen, ni baay ea qathib u fidik' ma qiir ea raa marooroy ma yib waqamngin fa rea kea gaak'iy riy. Flower.

Gu ba qadaag boen ea rea falooreas ney.

faloowaa [<English flour ] n. Ba miit ea ggaan ni yi maa ngoongoliy ko toomoorookoos ni ka ni bilbiliig fa ku ba miit ea waqamngin ea waldug, ni yi maa liith ni ka ni qath- kuy boech ea ban'ean ngaay. Waqamngin ea waldug ni boed ea toomoo- rookoos fa wheat ni ka ni bilbiliig kea bangbaang ni yi maa liith nga ni kaay. Flour, bread. [root: meeriikeengkoo]

Gaeg ea ka guum' ni bachaan ea faloowaa ni nga gu woy boech.

falqab (dial: falaaqab) a. Feal' waqathaan; tafinaay naag ban'ean mea piiq beaq ngoom ea n'ean ni ga bea qathapeeg. Fortunate, lucky.

Daekuriy ba falqab ea ka gu taay yaa kea yog ea salpiy ngaag ni booqor.

falqëch n. Ba taang ni ka ni tunguy ni raarogon ea yafas rook' beaq fa ban'ean ni kaakaroom ngea madaq ko chiiney. Moral song about the history of someone or something.

Kea yoqor ea falqëch ni kea tunguy ea rea piin neam.

falug n. Ba miit ea niig ni boed yaqan ea dabaar, qaraa dabaar ma chanea kea gaaq ni kea mus gaqngin. Type of fish.

Kea koel fa pi chaaq ba falug ni ri ba gaaq.

faluuq a. Madaangdaang, dea rus nga ban'ean; yi raa yip' ma ba moqomaaw' ni ngea kaen. Brave, courageous, not afraid of anything; a target not easily hit.

Fal'anruw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Fal'appiin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Fal'aag n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Fal'aagorong n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Fal'aagruw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Fal'aamatiin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Fal'aan n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Fal'aaroog n. p.n. prsnme Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Fal'aawalaag n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Fal'aawaqath n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Fal'aawaaw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Fal'aawuyoech n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

fal'eag (cf. feal') (dial: fal'ëgin) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea maengiil, fa ni ngoongoliy ban'ean ni kea kireeb ngea maengiil ba yaay. To fix, mend, repair.

Weeniig ngoom mu fal'eag ea kalook roog ya kea kireeb.

fal'eag thiin (cf. fal'eag(via feal')) ? Feal' ea thiin ba yaay u tomurean ea chaam fa maqalaqeg thiin. Reconciliation.

Kea yaen fa rea pagäl ko fal'eag thiin ko fa chaaq ni ra chaam.

fal'eagin (cf. feal') (dial: fal'eag) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea maengiil, fa ngoongoliy ban'ean ni kea kireeb ngea maengiil ba yaay. To fix, mend, repair.

Moey nga moeg rogon i fal'eagin ea rea misiin ney ngoog.

Fal'eetinaeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Fal'meed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

fal'ngaak' (cf. feal') a. Goqo qiir ea maa leam naag qiir ni ngea feal' ban'ean ngaak' ma daar maa leam naag boech ea girdiiq nga ba yaang. Selfish.

Kea siy ea fal'ngaak' ya ga raa gaafugow ma daariy beaq ni raa runguy-em.

Fal'ngaak' n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Fal'roog n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

fal'tiir (cf. tiir (feal' + tiir (?))) n. Ba miit ea gaak'iy ni baay yuwaan ni gaagang' gaaf ni ba masaasëy ni ba chuuchuguur yaqan nga yuwaan ea niiw ma ba qachiichiig. Baay waqamngin ni boed yaqn ba yael' i buqöy ma ba miit ea boed yaqan ba n'ean ni yu guruy. Type of large tree fern; cycas circinnalis. feal' + tiir (?)

Maa feek ea buulyal waqamngin ea fal'tiir nga i mang liyoos rooraed.

Fal'thiin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Fanagubpiin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Fanaafaal n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Fanaapiin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

fanaay (cf. fean) v.t. Feek ban'ean ngea mang tiiroem; yog ngoom; feek ngea mang guur ea miil faan ngoom. To own, possess; to use as a possession.

Ka gu piiq ea waay roog ni ngea fanaay fa rea fagaer roog ya daariy ea waay rook'.

Fanaayaam' n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

fanaeniikaay v.t. Daabuuy dakean beaq, fa chaachalibaen ngaak' beaq. To hate, be sick-and-tired of someone.

Baay ba fagaer roog ni ka ri gu fanaeniikaay ya ba fëlfeal' l'ugun.

Fanaethiin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Faneareang n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

fanfaan (cf. faan) v.i. Pagoofaan ni bea geel marin, fa kea yu lëy ea pagoofaan rook'. To pant, breathe hard.

Fanif n. p.n. topon. Fithingaan ba yaang ea falaak qaraa nuug ko doonguch nu Waqab. Name of a district or municipality of Yap.

fank'uw v.i. Yoer ni ba geel marin ma ba n'uw nap'an nga qii ba lëy ea pagoofaan. To cry so hard as to have hiccups.

Kea yoer i yoer fa rea tiir ea kea chiiney ma bea fank'uw.

fanow {fanow naag} v.i. & n. Yoeg fa fil rogon ea churuq. Paer boech ea girdiiq nga but' ng qii guy ea churuq ma yi bea yoeg rogon ni nga ni yaen riy ma ba maenigiil. To direct, teach, as a dance; direction of a dance.

Gaeg ea raa m'aay ea fanow ngoog ma daab gu feal' ko churuq.

fanow naag (cf. fanow) v.t. Nga noeg rogon ea churuq ko girdiiq ni bea churuq. To teach, direct, as a dance.

Daqir ea raa yib ea pumoqon ni manaang ea churuq nga ni fanow naag girdiqën ea churuq.

fanow-aen' (cf. waen' (fanow + waen')) a. Daariy faan ea tin bea leam naag beaq goqo qiir ea tin bea leam naag ea qiir ea ba maenigil ma ba feal' ni suusun ea ngea fool ea girdiiq riy ni gubiin. Daar yaen ngaen' beaq ko n'ean ni bea leam naag kea mus ni qiir ea ti ni bea leam naag ea ba feal'. Presumptuous. fanow + waen'

Ka gu dabuuy dakeän ea rea pagäl neam yaa ba fanow-aen' ko tii rook' ea girdiiq.

fanoel' (dial: fanwul') n. Ba miit ea duug ni ka ni lifith ma daa ni niing ba lëy ngea ba lëy. Type of basket with open ends.

Boech ea girdiiq ea ba qadaag ni maa taay ea waay rook' nga laan ba fanoel' nga i feek.

Fanpiin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Fanqaliiliy n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Ruul. Village in Ruul.

fanwul' (dial: fanoel') n. Ba miit ea duug ni ka ni lifith ma daa ni niing ba lëy ngea ba lëy. Type of basket with open ends.

fang-aen' v.i. Dabuy ban'ean ni nga ni kaay ni ba chaan ea ka ni kaay ni ka yigii yoqor. To feel glutted; lose appetite for something by overeating.

Ka gu fang-aen' ko faloowaa.

fangfëng [cf. Ulithian fëngfëng 'dry fish' ] v.i. & a. Nga ni gilk'aed ngea m'aay ea raen u fadik'; niig ni ka ni gilk'aed kea m'aay ea daay u fadik' kea milik' i milik'. To dry, as fish; dried fish.

Gi ney ea gggaan ea daab ki yog i kaay ya kea fangfëng yaa ka i maat ea yaal' ngaay ma bea thoey ea nifeeng.

fangiich {fangiichiy} v.i. Yoeg ea kea feal' ngaak'; yaen i naang saalpean pii girdiqën. Greet; visit relatives.

Kea n'uw nap'an ni daawor ku gu won ko fangiich.

fangiichiy (cf. fangiich) v.t. Yoeg ea kea feal' ngaak ni faan ea ngea yaen; yaen i naang saalpean pii girdiqën. Greet; visit relatives.

Kea yaen fa rea fagaer roog ko chuur ma dea yog ni nga gu fangiichiy boech.

fanglean (dial: faalngiin, gafaal) n. psd. Paer ni daab i riin' ban'ean ni bachaan ea baay ko yalean riy ni faqän ra nga ni riin' reeb ea ban'ean maa baay boech ea ban'ean ni daab ni riin' yaa yi raa qaf machaan. Propitious act, propitious abstention.

Kea koel fanglean ea fitaeq.

faqan (dial: fäqän) conj. Raa yoodoor ma.... If, when.

Faqan raa qaaw ea n'uw gaabuul ma daab gu qun ko yaen nga madaay.

Faqën n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

faqtal v.i. Gin nga ban'ean ma ga mithmith ni ba paapëy. To start, be startled because of something.

Kea muul fa rea mareaw kea qaaw nga toqobean fa pii pagäl ka ra faqtal gaed.

far (dial: foor, for) v.i. Yaen u ba yaang ni ba toobuut' i yaen nga ba yaang ni ba toelaeng. Yib nga dakean ea daay nga laang ni nga ni pagoofaan. To go uphill, ascend, rise; come to the surface of the water for air.

Nap'an ni bea far fa rea kaarroo nga laang mea kireeb ea masin riy. Kea tooluub fa rea moqon ma daawor i far.

faraf n. Faang u but' ko naqun fa baarkoow fa ku ban'ean ni yi maa paer riy. Floor.

Kea m'ingm'ing ea faraf ko naqun roog ya kea yib ea ngael ngaay.

farafeag (cf. faraf) (dial: farafeeg) v.t. Taay ea faang ko naqun ni ba toelaeng nga laang ni ngea daab i math ko buut'. To put up an elevated floor, as in a house.

Ka gu muuq i farafeag fa rea naqun roog.

farafeeg (cf. faraf) (dial: farafeeg) v.t. Taay ea faang ko naqun ni ba toelaeng nga laang ni ngea daab i math ko buut'. To put up an elevated floor, as in a house.

Daqir ea gu raa farafeeg fa rea naqun roog.

farag (dial: fareg) n. Niiw ni ka fin i sum ko mareaw ni ka ba qachiichiig ma chanea kea puuf yuwaan. Young coconut shoots.

Bea th'aeb fa rea piin ea farag ni ngea mang qoeng rook'.

faran n. psd. Laanggin ban'ean ni ba maab nga ba lëy ngea ba lëy ni boed ba kea gaak'iy ni kea yim' fidik' kea yib laanggin. Its hollow, as of a tree.

Kea miil fa rea gaetuw kea chuw nga laan faran fa kea buqöy.

faranaaraeliy (cf. faran) n. Gaaf ni baay u thiliin fa gäl raaliy ko laay ko m'uw. Rope between boom and gaff.

Kea geel i geel ea nifeeng kea maath' ea faranaaraeliy ko laay roog.

faraq Ba bug ea thiin ni yi maa ni ba fanaathiin ko bpiin ni faan ba yaat ni ni tunguy kaakaroom ni faan ngaak' yuu Faraq ni ra pining-eed ea bpiin ngea yib i paer ngea guy raed ma yaed girengiy ba rabaaq i malaang ni ri ba toomaal. Girl (slang).

Ka ri taf fa rea pagäl yaa baay ea faraq.

Faraq n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Kanifaay. Village in Kanifaay.

faraam₁ adv. Kea yaen nga toomuur; kea n'uw boech nap'an. Past time, a while ago, before.

Guub faraam ma ga baay u tafanaam ma daa mu guyeeg.

faraam₂ a. Old, worn out.

faraay v.t. Taay peqethnguy ngaay nga ni naag boen; taay peqethnguuy nga paaq beaq, fa lolugean beaq ni yi bea fangichiy. To smell, sniff, kiss the hand (not with lips).

Mu feek ea rea tiir niir ea nga raay nga gu faraay lolugean ma gimeed yaen yaa kea neap'.

Faraaydeey [<English Friday ] n. p.n. time Laal fean ea maruweel. Friday. [root: biyaarnees]

Bi ney ea Faraaydeey ea yi raa piiq paluwoey.

faraaypaang (cf. < (English frying pan>)) n. Ba miit ea th'iib ni dea toeqaer laanggin ni yi maa mismis u laanggin. Frying pan.

Fa mang ea baay ea faraaypaang roog ma ka gu mismis naag ea niig.

farëg (dial: farag) Young coconut soots. Mu guy ea farag.

farquul n. Ba miit ea lugoch ni boed yaqan ea parfiy. Type of coral that looks like a mushroom.

Baay boech ea girdiiq ni raa guy ea farquul u madaay mea taamdaag ngaay.

fartang {fartangiy} v.i. Puw fa tar ban'ean nga laang ni ba tomagin, ni ban'ean ni ka qimmoey u but' ni ba qayal nga but'. To flip up suddenly, of something which had previously been lying down.

Kea fartang fa rea gi palaang kea doel' fa rea tiir.

fartangiy (cf. fartang) v.t. Puug fa tareeg ban'ean nga laang ni ba tomagin, ni ban'ean ni ka qimmoey u but' ni ba qayal nga but'. To flip something up suddenly which had been lying down.

Moey nga mu fartangiy ea rea gi palaang ney ya kea chuw ba kea galip nga taanggin ni nga da koel-eew.

farthog (cf. foor) (dial: farthag, forthog) v.i. Yaen u ba yaang ni ba soobuut' i yaen nga ba yaang ni ba toelaeng. To go up, up hill, ascend, go up a slope.

Girdiiq ni kea labthir ea ra farthog nga laang mea yib ea choochool ngaak'.

fas₁ {faseag} a. Baay ea pagoofaan rook'; daawor i yim'. Alive, living. [root: fas]

Ka ba fas fa kea yim', yaa daar mithmith?

fas₂ (dial: path, pad, bad) a. Sug, chuw-aen' riy, foo sug ea yal rook' ngaay ngea daabuy ni nga ki kaay boech. Full, sated, satiated. [root: fas]

Daab ku gu qun ko qabiich ya ka gu ba fas.

faseag (cf. fas) (dial: faanfaan) v.t. Ngoongoliy ngea fas, foo yib ea pagoofaan rook' ba yaay; yuung ea waldug ni bea chuguur ni ngea yim'. To enliven, make alive; to raise crops; to resurrect.

Mu feek ea rea qawoch ney nga mu faseag fi ni mu piiq reeb nga gu yuung.

fasiin n. Ba miit ea malaang ni ba qëlqël, ma ba qawatwaat raqën. Type of stone.

Malaang ni fasiin ea ba feal' ni yi maa fanaay nga laan ea kanaawoq.

Fasiiraen (dial: Fisiiraen) [<Ulithian fisirael 'morning star' ] n. p.n. Reeb ea t'uuf ni maa m'uug ni kapiyaaq yu ngiyaal' ma yu ngiyaal' ea maa m'uug ni taanirraan. The morning star, the evening star; Venus.

Fowngaen ea ri ba gaaq raqën ea Fasiiraen.

Fatiikan n. p.n. time Bingyaal' ni taqareeb rogon ko March. The month of March.

Fatlunguun n. p.n. topon. Fithingaan reeb ea binaew rook' Tiilap ni baay ni ba chuguur nga K'abul. Tiilap's village located close to K'abul.

Fattuun n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

fathagmos a. Ban'ean ni ba qëlqël fadik' ni boed ba biir. Having a hard core, like a tumor.

Kea sum ban'ean qaraay nga dakeän ngorngoreeg ni gaathii ba biir ma chanea kea fathagmos.

Fathaan n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

fathfätheag (cf. fathfaeth) v.t. Muul fa tar yuu yaang i keeruq qaraa qolean ban'ean ni ba piireq yaang. To peel or scraped of in many parts.

Kea fathfätheag ea yaal' keeruqug.

fathfaeth a. Ba suug ea faath riy; qaraa nga ni faathiy baang u doew ban'ean fa beaq. Full of scars; to get scraped.

Kea fathfaeth dakeän keeruq fa rea pagäl ko yaal'.

Fathgaqag n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

fathul (dial: fadul) n. Yil u qaey ni baay u thiliin ea bug u qaey ngea rifrifean qaey. Shin bone.

Ka gu toey ea fathul roog ko malaang ni rii ba qamiith.

fayam n. Ba miit ea wayaang ni maa sum u fidik' ea daay fa raen u baang ni baay ea waar riy. Type of wayaang.

Ri ba piireq ea fayam u laan ea rea luul' ney.

fayang n. Ba miit ea wayaang ni maa sum u fidik' ea daay fa raen u baang ni baay ea waar riy. Type of wayaang.

Ri ba piireq ea fayang u laan ea rea luul' ney.

fayil n. Beaq ni ba feal' ea thiin roomeew, fa gi meew maa faafeal. Friend, companion, playmate. [root: faafeal]

Miniiq ea fayil room ea galufean ney?

Fayis n. p.n. topon. Reeb ea doonguch ni doonguchean yuu roey u Waqab ni baay nga laan ea ngeak ni ku yi maa yoeg yu Weeyeey ngaay. Island in Ulithi.

faabug {faabuguy} v.i. Toetoey ea gaak'iy faa paan ni faan ea ngea tamilaeng. To cut off branches of a tree, to build with it, or to prune.

Gu bea faabug yaa kea yaen ea paan ko gi ney ea binaew.

faabuguy (cf. faabug) v.t. Toetoey ea gaak'iy fa paan u ba yaang i ban'ean ni faan ea ngea tamilaeng. To cut off branches of a tree, to build with it, or to prune.

Nga gu won gu fabuguy ea noechi kea gaak'iy neam ngea tamilaeng ea waldug roog.

faafat (dial: foowoot, moor) [cf. Ulithian fofat 'small raft' ] n. Ba miit ea maqaf ni yi maa ngoongoliy ko yuu lëy i moor ni ka ni m'aag nga taqa baang ni yi ma yaen riy u madaay. Small bamboo raft.

Kea maen' ea faafat roog ni sanaa kea puug beaq ea yiluuy riy.

faafaa v.i. Paer ni daariy ea n'ean ni yi bea riin' u nap'an ni suusun ea nga ni maruweel ma chanea yi bea paer ni yi bea fael' naag. To goof off, as from work.

Roofean ni yi maa piiq puluwoy ko maruweel ea ri ba geel ea faafaa u taban ea maruweel.

faafeäl v.i. Yaen ni yi bea gosgoos ma daa niir maruweel; wagëy ni yi bea fealfal-aen'. To play, fool around; walk around.

Piqin bitiir ea ba qadaag ea faafeäl ma daab raed ea maruweel.

faak n. psd. Bitiir rook' beaq fa tamaangoo ni faak reeb ea qarcheaq fa nimeen. His son, daughter, child, offspring; egg.

Miniiq ea faak ea rea tiir ni ba qaram ni bea yaen u kanaawoq?

faak ea nifeeng (dial: qatafiifiy, garbaalog) n. Ba miit ea tagosgoos ni maa lifith ea bitiir ko yuwaan ea niiw ni yi maa fael ko nifeeng nga i chealcheal. Pin wheel made from coconut leaf.

Raa ba geel ea nifeeng reeb ea rraan ma ba feal' ea faafeal ko faak ea nifeeng.

faak ea nimeen n. Tamaangoo ko nimeen ni qalaabal ni daawor i pil ngea yib ea porok riy. Ku yi maa yoeg ko nimeen ni ka ba qachiichiig ni ka maa qun ko chiitinangin. Hen eggs.

Kea yoqor faak ea nimeen roog ea chiiney.

faak ea raen (dial: gällum, bichal) n. Ba miit ea niig ni maa sun u maraen, ma raa gaaq, ma ni tunguy ea bichal ngaay, mea yaen i paer nga madaay. Type of fish that originate in fresh water, or born in fresh water, and move to salt water when it matures.

Luul' ni ba gaaq ma maa yaen nga madaay ea raa qu ni guy ea faak ea raen riy ni boqor.

faak ea weel (cf. weel (faak + weel)) n. Ba miit ea p'aaw ni saak'iy ni yi maa kaay ea p'aaw riy. Type of banana. faak + weel

Baay ea faak ea weel room ma ga piiq reeb ea roed riy gu fiqiy.

faak ea wuth Girdiiq ni ba weachweach doewngin ni girdiiq nu boech ea naam. Pertains to foreigners, especially white skinned ones. So called because they were thought to have arrived from foam in the ocean. insult

faakl'uy (dial: fakuuy) v.t. Teel fa girngiy ni taqa ba yaay ma ba toomgin. To jerk, pull in one fast motion.

Kea faakl'uy fa chaaq fa rea keenggin ea maad roog kea magchoth.

faakl'uud₁ (cf. l'uud (faak + l'uud)) n. Ba miit ea gamanmaan ni boed yaqan ea qudoong qaraa quloolaay ni ma paer u fidik' i doewngin ea girdiiq fa gamanmaan. Worm, especially those that are parasitic to humans or other animals. faak + l'uud

Ka gu won nga qaspiitaal ko tafalaay ma ka ni piiq falayaan ea faak- l'uud ngoog ya bea gaqar toogtaa ea baay ea faakl'uud roog.

faakl'uud₂ n. Ba miit ea niig ni boed yaqan ba faakl'uud. Type of fish.

faakoom' (cf. wum' (faak + wum')) id. Ba miit ea yaabaq. An odscene insult, literally means born from your mother. obscene faak + wum'

faakuy (dial: faakl'uy) v.t. Teel fa girngiy ni taqa ba yaay ma ba toomagin. To jerk, pull in one fast motion.

faal a. Daariy ea deeneen fa ban'ean rook' ni ba togopaluw ko ti ni ba feal' ban'ean. Virgin, destemious.

Rea tiir neam ea ri ba faal u tafean ya maa fool ko n'ean ni yi maa yoeg ngaak'.

Faal₁ n. p.n. topon. Rea binaew ni ba piiluung ko falaak nu Rumung. Village, capital of Rumung.

Faal₂ n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

faalngin (dial: fanglean, gafaalngin) n. psd. Propitious act, propitious, abstention.

Kea koel faalngin ea fitaeq. 'He has observed the necessary preparation for fishing.'

Faamaaw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

faamcheew v.i. Piigpiig ko bitiir ni ba qachiichiig ni qaram ea yi bea piiq ea thuuth ngaak' ma yi bea qayuweeg ni daab i buuch ban'ean rook'. To nurse a baby.

Piqin buulyal ea maruweel rook' ea faamcheew.

faamsow n. Beaq ni ba geel ni yugu ba thiil geelngin ko qorngin ea girdiiq qaraa beaq ni ba gaaq ni yugu ba thiil gaqngin ko qorngin ea girdiiq. A strong man; giant. [syn: tagyet ]

Ri ba faamsow ea rea moqon, daariy beaq ni maa k'aring lunguun.

faan₁ n. psd. Yafas ku beaq. His breath.

Kea bit ea faan roog ea chiiney ni ka gu qabiich.

faan₂ {fanaag} [Cf. Ulithian faan 'meaning of' ] n. psd. N'ean ni riin' mi ni riin' ban'ean qaraa tapagin ni ni riin' ban'ean. Purpose of, meaning of, reason of.

Maang faan ni daa muub foowaap ko maruweel?

faan naag (cf. faan) v.t. Yaen u miit ea nifeeng ko n'ean ni ba qadaag ni ngea yoeg machaanea daab i yoeg ni boed ni yi maa yoeg. To imply or to mean although not outright. [root: faanaethiin]

Gu ma naag ko miniiq ea ga bea faan naag ea rea bug i thiin niir ngaak'.

faanag n. Ngoongol ko m'uw. Ti ni ba qaraay ban'ean u dakeän ea m'uw ni ka ni ngoongoliy ni ngea fal'eag fa rea m'uw. Canoe riggings.

Kea m'aay i ngoongoliy ea faanag ko fa rea m'uw ni qaram ea nga ni madaay naag.

faanaethiin v.i. & n. Yip' faan ban'ean machaanea daab ni yoeg ni rogon; rea n'ean ni yi bea yip' faan. To imply or the thing implied.

faanëg v.i Weereeg ea thiin ko gubiin ea girdiiq ni nga niib nga ban'ean ni yi bea moqulung ngaay nga ni puruuy' ni gubiin ea gir- diiq. Boed ni nga ni pining ea girdiiq ni gubiin ngea To spread the word to come for a special purpose, as a dance.

Nga ni yaen nga laan binaew nga ni faanëg mea gabuul ma ka yib ko churuq nga ni guy ko ba feal' fa daangaay. gadaed yib ba yaay. Ga bea faanaethiin ngoog ea chiiney, fa daangaay?

faanfaan (cf. faan) (dial: fanfaan) v.i. Pagofaan ni ba geel marin fa ba peethpeeth ni boed ni ka ni magaer. To pant, breathe hard.

Ka qu mu miil fa ka qu mu diqin ni ga bea faanfaan?

faang₁ n. Baang i ban'ean ni baay dakean ni raa yog ni nga ni paer ngaay ni ka ni ngoongoliy ni baay nga laang u dakean ea buut' foo raen' ea gaak'iy; ba naqun ni yi maa gilk'aed ea mareaw riy. Bench, stage, platform in a tree above the ground, copra drying hut.

Kea toey fa pii bitiir ba yaang i faang nga raan' ea gaak'iy ni yaed ma paer riy nga u ni mool.

faang₂ {fangin} n. psble. Weather; windstorm; upwind side, bad weather; season.

fangin ea pathuuy 'season for pathuuy '

faang₃ (cf. faang) v.i. Cheal nga miit ea nifeeng qaraa ni saap ko gi ni bea yib ea nifeeng riy. Raa yi bea yaen u m'uw ma nga ni cheal ko baqan baay ea thaam riy. To turn upwind, turn towards outrigger side, turn to windward.

Fa rea pagäl ea ba kireeb yaa faqän ni gaqar ea gaag mea faang naag fa rea m'uw ngea chuuguur ni ngea palpal.

faangulöq v.i. Cheal ngea m'oon loelugey nga buut' mea m'oon qayiy nga laan ea laang. To turn over, as to have the head pointing downward.

Kea doel' fa rea pagäl u qootoobaay ni dalip yaay ni faangulöq mea yaen i qaaw nga fidik' ea paan.

faaq₁ (dial: thaaq) n. Ba miit ea gaak'iy ni boed yaqan ea chooy' ma chaanea ba qachiichiig boech keenggin ngea yuwaan ma ku baay waqamngin ni boed yaqan ea ngiir ma ba qachiig. Yi maa fanaay lik'ngin nga qu ni m'aag ea yuw ngaay ni yi bea chiig ngaay. Type of pandanus, screw pine, type of tree.

Nga gu waen ko magow faaq nga ni chigiy ea naqun ngaay.

faaq₂ (dial: faaw') n. Ban'ean ni maa yib ko thow u soomm'oon ni ngea k'uuf ea thow ni falooraas riy ni raa yib ngea muuq fi ni k'uuf fa rea kea thow. Breadfruit flower, stamen.

faar n. Ba miit ea m'aag ni yi maa ngoongoliy ko qaaw fa ku ban'ean ni yi maa m'aag ngaay. Kind of knot.

Mu fil rogon ea m'aag ni faar ngoog.

faas₁ n. Reeb i paaq ea churuq. Dance position.

faas₂ v.i. M'aag nga luluknguun keenggiy. To tie around waist.

Faas n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

faath₁ n. Baang i ban'ean ni maqadqad foo maath' ngea malaad mea fas ma kea magey qabaang u doewey. Scar.

Fa rea fagear roog ea baay ba faath u ngorngorean ni qabaan ni ni sey ni faqän i m'aar.

faath₂ n. Paer nga buut' ni ka ni filaeth qayiy ma ka ni may nga m'oon ni boed ni yi maa paer nga buut' ko churuq ni paer nga buut' ni ni churuq ko bpiin. A particular way of sitting down in a sitting-down dance.

Moeg ko rea piin ni ba qaram ngea faath yaa ba kireeb rogon ea paer rook' nga buut'.

faathael (cf. thael) v.i. & n. Chaafin l'agruw ea girdiiq ni gaathii yow bea chaam nga ni guy ea chaaq roorow ni raa geel. Gosgoos ni nga ni guy ea chaaq ni ba geel ko chaafin nga taqa baang. To wrestle; wrestling.

Kaakaroom ea qimmoey ea girdiiq u roey u waqab ni ba cheag ko faathael.

faaw' (dial: faaq) n. Ban'ean ni maa yib ko thow u soomm'oon ni ngea k'uuf ni falooraes riy. Bread fruit flower stamen.

Kea muul ba faaw' u raen' fa rea kea thow kea chuguur ni ngea qaaw nga loelugeeg.

Faaw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

faay n. Palaamow ko nuug ni nga i thabeeg ea nuug. Weight, sinker on a net.

Gi ney ea nuug ea dea toomaal ea faay riy ya bea pees naag ea quuy riy nga laang.

Faay n. p.n. topon. Fithingaan ba yaang ea binaew u Dugor ko falaak nu Weeloey. Name of a place in Dugor, in Weeloey.

faayal [<English file ] n. Baang i waasëy ni ba taliin ea maruweel ni yi maa dilqiy ban'ean ngaay yaa baay mul'uun, fa ni quthum ban'ean ngaay. File (the tool).

Baay ea faayal room ma ga piiq ngoog nga gu quthum ea piiskaa roog ngaay.

faayleng [cf. Ulithian fayleng 'world'; Wol. faaileng 'under the sky' ] n. Daanoop, ni buut' ngea daay ngea gubiin ban'ean riy. World, earth, globe.

Chiiney ea kea yoqor i yoqor ea girdiiq u roey u faayleng.

Faaymaaw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Faayong n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

fäqän (dial: faqan) conj. Raa yoodoor ma.... If, when.

Fäqän raa qaw ea n'uw ma daab i yog ni nga gu qun.

fael'₁ v.i. Baen naag beaq fa gosgoos naag beaq. To fool someone.

Ka mu fael' naag ngoog gu bea feek fa rea chugum room ni ba toomaal.

fael'₂ n. Falooraes ko chooy' ni yi maa fakaay ni nuunuw ya ba feal' boen. Pandanus flower.

Bea yaen boen ea fael' nga ba yaang, sanaa baay ea chooy' u ba yaang.

fael'₃ n. T'aay ea laal ni ma taay ko ggaan fa thum'aag ni boeg i ban'ean ni ba weachweach ma ba qachiichiig. Fly's egg; nit.

Kea taay ea laal ea fael' ko fa pii niig yaa daa ni qupnguy ban'ean ngaay.

fael' naag (cf. fael') v.t. Nga ni baen naag beaq fa ni miil ko maruweel fa daa ni taan'uy ngaay. To skip work, deceive someone.

Chiiney ea kea puwaen' ea boos yaa gadaed bea feal' naag ko maruweel.

fael v.i. & v.t. Biing ban'ean ni ngea yog ni nga ni guy laanggin qaraa daag ban'ean nga ni guy boech. To open; to show.

Qa mu fael ea waay room nga gu taay ba yaal' ea buw ngaay. Mu fael ea saasiing room nga gu guy boech, tooq.

faelig {faelig naag} v.i. Paag qëy ngaak' beaq fa ban'ean. To kick.

Ka gu faelig naag fa rea baat ea qaaw ko fa rea tiir kea doel'.

faelig naag (cf. faelig) v.t. Paag qëy ngaak' beaq fa ban'ean. To kick.

Kea faelig naag beaq fa rea koebreq kea thilpar.

faeluw n. Ba naqun ni ba gaaq ni yi maa toey ni ba chuchuuguur ko daay ni tafean ea pumoqon ngea pagäl ni yaed maa mool riy ma yaed ma taay taliin ea fitaeq rooraed riy. Daar ma qun ea bpiin nga faeluw. Men's house.

Gu ba qadaag ni gu ma qun ko mool u faeluw ya boqor ban'ean ni ma wee- liy ea pumoqon ni gu ba qadaag ni gu ma matooyil ngaay.

faen (dial: foen) n. psd. Yaqan ni bea bea qaaw nga but' u ramaqën ea yaal'; yaqan beaq, foo ban'ean,; saasiing ni yaqan beaq. His shadow; behind him; his image; picture of him.

Raa baleyaal' ma ka ri n'uw faen ea girdiiq ni bea qaaw nga but'.

faesiw (dial: faasuw) [cf. Ulithian fasuw 'giant clam' ] n. Ba miit ea girdaan' ni baay u madday ni maa gaaq. Baay u laan l'agruw rabaaq i maa laang ni tafean ni maa fael ma maa quchmiy. Yi maa languy leemuun ni kaakl'ing fa ka ni liith. Type of clam, giant clam, tidacna.

Baay boech ea girdiiq ni ri ba qadaag ea buul ko faesiw ni ngea languy ngea th'aag ko thow.

faesuw (dial: faesiw) [Cf. Ulithian fasuw 'giant clam', Ponapean pahsu 'giant clam' ] n. Ba miit ea girdaan' ni baay u madaay ni maa gaaq. Baay u laan l'agruw rabaaq i malaang ni maa fael ma maa quchmiy. Yi maa languy leemuun ni kaakl'ing fa ka ni liith. Type of clam, giant clam, tridacna.

faesuul v.i. Yaen nga m'oon ngea suul nga toomur ni boed ban'ean ni ka ni m'aag nga laang. To rock, or swing back and forth.

Bea faesuul fa rea tamaagaachuul ni ri ba geel mariin bea chuuguur ni ngea muul fa rea tiir u dakean.

faethfaethiy v.t. Faathiy ni ba piireq yaey, fa ba n'uw nap'an. To pare many times, or for a long time.

Daak mu raa faethfaethiy keeruq ea rea kea gaak'iy niir yaa baay yim'.

faethiy v.t. Chuweeg reeb ea ban'ean u reeb ea ban'ean ni ba gabael ngaay, ni boed ea gaak'iy ni nga ni chuweeg keeruq. To strip back from something.

Nga gu faethiy ea rea gaal' ney ngea mang gaabing roog ko pil buw.

faethyaeth (cf. faethiy) v.i. Tar ba yaang u ban'ean nga qoreel. To peel.

Bea faethyaeth keeruqug ni ba chaan ea yaal' ni qi maath ngoog u madaay.

fead adv. Nga madaay, paaloog ko binaew nga qoreel.

Faqän guub nga l'aay ni nga gu guuy ea booch roog ma kea maen' kea kan nga fead.

feak churuq

feal' [Cf. Ulithian fel 'okay, ready' ] a. Maengiil. Good, well.

Ba feal' ea bi roog ea piinsal ko bi room ea piinsal.

Feal' n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni baay ni pumoqon ngea bpiin. A name, either masculine or feminine.

feal'

Kea feal' ea rook' = he was found innocent, won a dispute

fean₁ n. psd. Miil faan ngaak' beaq ban'ean. His possessions, his belongings, his personal property.

Miniiq ea fean ea rea waay ney?

fean₂ n. psd. & clsfr. Rraan riy. Day of; classifier for time units.

L'agruw fean ea maruweel.

fean₃

fean mu pëy: cf. English 'John being there' fanaam pëy: cf. 'John's being there'

feang [Cf. Ulithian ffaeg 'to find' ] v.t. Paat nga ban'ean ni gaathii yi bea gaay fa yi bea changar naag ma ni paat ngaay. To find, usually by accident.

Ba qaraay ea tafean ea salpiy rook' beaq ni ka gu feang.

feaq n. Googyael ni ka ni toey ni ba luulbuuy ni boed yaqan ba taayyaa ni reeb ea machaaf nu Waqab. Stone money. [syn: raay ]

Chiiney ea daak niir yaen nga Baalaaw ko feek feaq.

fëlfeal' l'ugun (cf. l'ugun (feal' + l'ugun)) a. psd. Beaq ni maa yoeg ea ti ni baen ban'ean. Liar, false. [root: baen] feal' + l'ugun

Rea pumoqon neam ea ba fëlfeal' l'ugun.

fëy {feen, feeng} v.i. Kunuy boech ea ban'ean nga taqa baang ni qimmoey ni ba wagëy u but'. To collect things (e.g. shells).

Fëy yogyog ea ti ni ba n'uw lubaan ea girdiiq ea ba feal' ngaay.

Feeberwaerii [<English February ] n. p.n. time Bi ni l'agruw ea puul ko duw. The month of February.

feebithir (dial: feefithir) v.i. Maath' baang u doew beaq ngea yib ea rachaq riy. Get hurt, as with a knife, or in an accident. [root: maqadqad]

Kea feebithir fa rea tiir ko yaer.

Feeduqör n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Dalipeebinaew. Village in Dalipeebinaew.

feefithir (dial: feebithi) v.i. M'aath baang u doew beaq ngea yib ea rachaq riy. Taqareeb rogon faan ko maqadqad. Get hurt, as with a knife, or in an accident.

Kea feefithir fa rea tiir ko yaer.

feek v.t. Chibiy ban'ean ngea qun ngoom u ba yaang nga ba yaang. To take, carry, get, bring, fetch.

Miniiq ea kea feek fa rea waay roog ni gu taay qaraay nga but'?

feek churuq (cf. churuq (feek + churuq)) ? Chaaq ni maa m'oon u reeb ea churuq. feek + churuq

Kea mus ni feek churuq ea daariy beaq ni ka ni pat ngaak' ni ba feal'.

feek maach id. a. Beaq ni maa ngoongoliy ea kireeb, ma baay i fil machaan ea kireeb.

Ga ba feek maach.

feekchilig (cf. chiliilig (feek + chiliilig)) n. Beaq ni yugu ma suul u dakeän taqa ban'ean ni ba piireq yaay. Someone who nags, always asking for the same thing over and over. feek + chiliilig

Kea siy ea feekchilig yaa chiiney ea kea misiiw' ngoodow.

Feel n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

feen (cf. fëy) (dial: feeng) v.t. Pirqeg ban'ean ma ni feek ngea qun ngoom. To find, discover, as by accident, pick up. [root: feenfeen]

Ka gu feeng ba riliiw' ngea laal foowaap u kanaawoq.

feenfeen (cf. feen) (dial: feengfeeng) v.i. Pirqeg ban'ean ma ni feek ngea qun ngooyiy. To find, discover, as by accident, pick up.

Guub ea daqir ko maruweel ma qu gu feenfeen ea maanggaa u kanaawoq.

feenik [German pfennig 'penny' ]

feeng (cf. fëy) (dial: feen) v.t. Pirqeg fa pat nga ban'ean ma ni feek ngea qun ngooyiy. To find, discover, as by accident, pick up.

Kea muul fa rea yael' i maanggaa kea feeng beaq.

feengfeeng (cf. feeng) (dial: feenfeen) v.i. Pirqeg ban'en ma ni feek ngea qun ngooyiy. To find, discover, as by accident, pick up.

feet [<English fat ] n. Ba miit ea qoyal ni ba mallogguy ni yi maa qachay ko misiin ni faan ea ngea moem i mithmith ea yu yaang ni maa mithmith riy. Lubricating oil or grease.

Ba qaraay boechi feet ni nga gu feek nga gu qachay ko masiin roog.

Fiding n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

figaq n. Churuwoq ni noechi ban'ean ni ba qachiichiig ni yi maa yuuy' ko gaaf nga ni taay nga l'ugney ni ba feal' yaqan. Beads.

Baay ba kiy i figaq rook' ea rea buulyal neam ni gu ba qadaag yaqan.

Figinfeal' n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

figir {figirngiig} n. psble. Pumoqon ni kea maabgol. Husband.

Figir n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Figiraeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Figirmaed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

figirngiy (cf. figir) v.t. Feek reeb ea bpiin nga mu maabgol gow. To take a woman as wife, marry a wife.

Baay reeb ea bpiin ni gu ba qadaag ni nga gu figirngiy ma daab i yog ya kea qun ko maabgol.

fil₁ v.i. Boed rogon ni yaqan ngea pangin ea chiitamangin fa chiitinangin. Yi maa yoeg ko bitiir ni boed yaqan fa pangin ea gäl labthir rook'. To take after, as a child after his father.

Rea tiir neam ea ri ba fil ea chiitamangin ni ba taa qun rarum.

fil₂ (cf. fol) v.t. Ngoongoliy ngea miit ban'ean fa yoeg rogon i riin' ban'ean ngaak' beaq. To learn, study, teach.

Gu fiith ea bitiir roog ko maang ea qu ni fil u sukuul mea yoeg ngoog ni dea naang ya qimmoey u wean u nap'an ni yi bea sukuul.

fil₃ (cf. fol) v.t. Yaen nga raan' ea niiw nga ni luf ea quchub riy nga but'. To pick coconuts, gather coconuts, harvest coconuts.

Fa rea kea niiw roog ni ri ba gaaq leemuun ea kea fil beaq.

fil₄ v.i. Nga ni pining nga nifeengin l'ugney ngea yib, yi maa yoeg nga ban'ean ni ba raenrean. To suck by inhaling.

Gu bea fil fa rea quchub ko qachiilchiil ma daar yib ya kea niing ea manaaw taban fa rea qachiilchiil.

fil₅ (cf. fol) (dial: foeleeg) v.t. Guy rogon nga ni naang n'umngin ban'ean. To measure the length, measure land, survey.

Chiiney ea ka niib ni nga ni fil ea rea gi binaew roog ney.

fil₆ v.t. Qafweeg ea nifiy ni nga ni gichgichiy l'agruw i n'ean nga taqa baang ngea yib ea nifiy riy, ni boed ea liyog ngea pacheaq. To light a fire by friction, ignite a fire by friction.

Kaakaroom ea yi maa fil ea nifiy ko bal'iy.

fil bëyaan v.i. Riin' ban'ean ngaak' beaq fa nga boech ea girdiiq ni bachaan ban'ean ni ba kireeb ni kea riin' fa ka ra riin'-eed. To take revenge for. [syn: fil luqan ]

Bea yoeg fa rea pagäl ni ngea fil bëyaan fa rea pagäl ni walaagean ni ka ni liiq.

fil luqan v.i. Mu guy ea fil bëyaan. To take revenge for.

filäthey (cf. filaeth) v.t. Pithig radaan ban'ean ni boed ea k'iniy fa baang i maad nga but'. To spread, as a mat or sheet.

Mu filäthey ea choob ngea mool ea rea tiir niir nga dakeän.

filaeth v.i. Pithig ban'ean ni boed ba k'iniy fa ba yaang i maad nga but'. To spread, as a mat or sheet.

Mu filaeth ea baabyor room nga but' nga da paer-eew nga dakeän.

filchagiy (dial: bilchigiy) n. Wathir ni ka baay keeruq ni ka niip' nga taqa ba yaang nga qu ni naaf ngaay ko yaal' fa n'uw. Betel nut sheaths sewn together to use as an umbrella.

Chiiney ea sanaa ngea yib ea n'uw ma daa gu feek fa rea filchagiy roog.

filfil (cf. fil) v.i. Pinpining ban'ean nga langay ngea nifeeng riy ni ban'ean ni ba garungrung. To suck by inhaling, inhale.

Mu filfil ea rea hoos niir ya sanaa kea maen ko chabung.

Fill'iyaag n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Fill'iyoon n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

filqëch (dial: daqech) n. Ba yaat, fa ba taang, ni marungaqagean beaq. Ba gaaq ni marungaqagean ni ba feal', fa ba mak'aak'aer. [root: t'aay]

filtharaan (cf. tharaan (fil + tharaan)) v.t. psd. Yaen u yaqan beaq ko n'ean ni bea riin' fa bea yoeg. To imitate. [syn: maqafthal ] fil + tharaan

Ka ni filtharaan fa rea rugood ea... kea puwaen'.

Fil'eefiney n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Fil'meed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

finäthiy (cf. finaeth) v.t. Nga ni ngoongoliy ea gaaf fa thilean ea qaaw ngea yib ea finaeth riy. To spin thread.

Moey nga mu fil rogon i finäthiy ea qaaw ngoog, tooq.

finaeth [cf. Ulithian föläth 'spin thread' ] v.i. Nga ni bichbichiy ea tireet fa thilean ea qaaw ngea yabachbach nga taqa baang ngea yib ea qaaw fa gaf riy. To spin thread.

Gu ba qadaag ni nga gu fil rogon ea finaeth qaaw nga gu l'aeng ba yaal' ea qaaw ngoog.

finey v.t. Nga ni leam naag rogon ban'ean, foo leam naag ban'ean. To think about something.

Ga bea finey ma raa yib ea n'uw baleyaal' fa daab i yib?

Finigimeed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Finiyaen' n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

finm'aar n. Beaq ni gubiin ngiyaal' ma ba m'aar. Someone who is sick all the time.

Bi ney ea bitiir ea ka ba finm'aar boech.

Finpiin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Fintamaag n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Fintinaeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Fintiirow n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

fiqiy (cf. foey') v.t. Fanaay, maruweel ngaay, fa feek ban'ean ni nga ni yuung. To use, own, possess as seedlings.

Ba qaram ba miit i dinaey ni gu ba qadaag ni nga gu fiqiy reeb ea roed riy nga gu yuung.

firaef n. Itching, burning rash, localized with bumps.

fireg {firgiy} v.i. & n. Lifith ea tireet ngea yib ea gaaf riy; tireet ni yi maa fanaay ni nga ni l'aeng fa lifith ngea yib ea gaaf riy. To weave; thread used in weaving.

Gu ba qadaag ni ngea yog boech ea fireg ngoog nga gu l'aeng gafaan ea baabiy roog riy.

firegiy (cf. fireg) [Cf. Wol. firegi 'weave it' ] v.t. L'aeng ban'ean ni ba feal' yaqan ni boed ea nuunuw ni yi maa l'aeng ni ba feal' yaqan ni nga ni faakaay. To weave; as garland.

Bea firegiy fa pi buulyal ea nuunuw ni nga gu faakaay ko churuq.

firfirtiy (cf. firtiy) (dial: fadfadëyaag) v.t. Chuweeg ea yil' ko niig fa yil ko galip ngea yaen i paer ea qufin nga ba yaang mea paer ea yil fa yil' nga ba yaang. To bone, as a fish; to investigate.

Mu taan'um nga mu qabiich kea siy i firfirtiy ea bi niir ea niig.

firigniiw (cf. niiw (fireg + niiw)) (dial: m'araaniiw) n. Ba yaang i ban'ean ni baay u qangean ea paaley ko niiw ni boed yaqan ba yaang i maad ma ba but'buut' raqën. Yi maa fanaay nga ni taay ea falaay nga laanggin nga qu ni qudiy ya ba makurkur. Brown cloth-like substance at base of coconut tree; coconut cloth. fireg + niiw

Weeniig ngoom mu th'aeb ba yaang ea firingniiw nga mu piiq ngoog nga gu taay ea chii falaay ney nga laanggin.

Firigqaaw n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Ruul. Village in Ruul.

firik (cf. foer) v.t. Chuweeg ea qannguy ngea qupoengean ea th'iib ni kea n'ag ea ggaan riy. To remove the lid and covering leaves from a pot; to uncover a pot. [root: furuuy, förfoer]

Chiiney ea daariy ea ggaan ni gimeew raa kaay ba yaang yaa daawor ni firik ea th'iib.

firtiy (dial: fadëyaag) v.t. Mu guy ea fadëyaag. To bone, as fish.

Fisiiraen (dial: Fasiiraen) [<Ulithian Fisirael 'morning star' ] n. p.n. Reeb ea t'uuf ni yuu ngiyaal' ea yi maa guy ni kapiyaq ma yuu ngiyaal' ea yi maa guy ni tanirraan. Rea t'uuf ney ea ri ba gaaq raqën. The morning star, the evening star; Venus.

fit clsfr. Gi ni th'aeb i wuruq ko ban'ean.

fit ea yoew n. Ba wuq i puw ni baay u dakean ea pangëg, ni yi maa chigiy nga dakean Maa yaen ko was nga laang ko nguuchig.

fitaeq [cf. Ulithian fitä 'to fish' ] v.i. & n. Yaen nga madaay ni nga ni koel ea niig. Makoel niig u madaay. To fish; fishing.

Gu won nga fitaeq fa roofean ni Saabaadoo ni boqor ea niig ni gu koel.

fitaeq naag (cf. fitaeq) v.t. Fitaeq ni nga ni piiq ea niig ni ka ni koel ngaak' beaq ni kea yib i yoeg ni nga ni piiq reeb ea niig ngaak' ngea pithig ko magaawon rook'. To fish for someone.

Kaakaroom ea yi maa fitaeq naag ea piiluung.

fitiyuruq n. psd. Gi ni th'aeb i migid nga wuruq ban'ean (chanea gaathii girdiiq fa gaman- maan). Its bark, skin (but not of an animal or human).

Kea faathiy beaq fitiyuruq fa rea kea gaak'iy ni sanaa baay yim'.

fitöw n. Falooraas ko biyqöch. Ba miit ea biyqöch ni ba munguuy boech ea rean riy ko pithaagach.

Nga gu won gu t'aer boech ea fitöw nga gu fakaay ni nuunuw ya gu ba qadaag boen.

fith n. Guruy fa ba yaang ban'ean ni woed ea moor fa puw fa mak'il ni baay u thiliin ea leebuug riy. Section, segment, as on bamboo or sugar cane.

Mu piiq reeb ea fith ko rea lëy i mak'il room niir nga gu qunum.

fithfithiy (cf. fithfith) v.t. Chuweeg ba thael i ban'ean ko keenggin. [syn: faathiy ]

Nga gu fithfithiy keeruq ea rea kea gaak'iy ney ngea yim'.

fithfiith (cf. fiith) v.i. Fiith ban'ean ni ngaak' beaq ni boqor yaay, foo ba n'uw nap'an. To ask questions, questioning someone, investigate.

Kea yib ea poelis ngoog ni yi bea fithfiith ko miniiq ea feek fa rea salpiy ko gu manaang fa daangaay.

fithik' (dial: fadik') n. psd. Laanggging ban'ean, fa langbiy ban'ean. Inside, in the heart of, in the midst of.

Kea miil fa rea tiir roog kea yaen nga fathik' fa pii girdiiq ni yaed bea baat'.

Fithing n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

fithingaan n. psd. Rea n'ean ni ka ni tunguy ngaak' beaq ni yi raa pining mea naang ni qiir ea yi bea noon ngaak'. His name.

Baay reeb ea bitiir roog ni daawor gu tunguy fithingaan.

Fithingaan n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Fithingmeew n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Fithingrow n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

fiyaath₁ n. Buut' ni kea milik' i milik' raa thoey ea nifeeng mi qi changëg nga laang. Dust.

Chiiney ni bea maat ea yaal' ea ka ri yoqor ea fiyaath u kanaawoq.

fiyaath₂ n. Ba miit ea lawoth ni baay yuu yael' i weachweach u doewngin. Type of eel with white stripes, type of fish.

fiif n. Ba miit ea niig ni boed yaqan ea ngool machaanea ba ngooch keenggin ma ba gaaq boech radaan. Baay yuu yael' i rungduq u doewngin ni ba th'aebth'aeb doew u but' nga laang. Type of fish, skip jack.

Gu guy ba raan' i fiif u dakeän ea qëy fa roofean ni Saabaadoo ni fa maang ea baay ea nuug ma ka gu koel.

fiiq v.i. & n. Paag ea raen ni ba kireeb u fadik' i doewey. Rea rean neam ni ba kireeb ni kea chuw u fadik' i doewey. To urinate; urine. [root: mafiiq] excretory

Kea fiiq beaq u roey u kanaawoq ka gu won nga dakeän.

fiis (dial: siif) n. Ban'ean ni boed yaqan ea qoeng ni yi maa ngoongoliy ko buuth ni yi maa m'aag nga luknguy u nap'an ea churuq. Pumoqon ea maa m'aag. Type of dancing skirt made from young coconut leaf.

Gamaed bea churuq mea yit' bea matharngean ea bi roog ea fiis ngea muul nga but'.

fiit [<English feet ] n. Reeb ea fool ni ragaag ngea l'agruw ea qinch n'umngin. Foot, as a measurement.

Gu ba qadaag ni ngea yog ba yaang ea thuw ngoog ni laal ea fiit.

fiith v.t. Yoeg ba bug ea thiin ngaak' beaq ni ngea piiq ea faluweeg riy. To ask someone something. [root: fithfiith, fithngaan] [syn: deqeriy ]

Qa mu fiith ea chaaq neam ko kea qiin ea kalook rook'.

folfol {folfol naag} n. Yuu yaang u keenggin ea niiw ni ka ni toey ni yi maa taay qayiy ngaay ma qu ni yaen nga raan' ea niiw fa suul nga but'. Steps on coconut tree.

Kaen ney ea niiw ea ba paalpalog boech ea folfol riy yaa daar theath qeag riy.

folfol naag (cf. folfol) v.t. Nga ni toey ea folfol nga keenggin ba kean ea niiw. To make steps on a coconut tree.

Nga gu folfol naag ea yuu kea niiw ney nga gu th'aeb ni qachif.

fongur {fongur naag} v.i. Pining ea thagith nga dakeän beaq ni yi bea piig. To call the spirit to come to someone.

Kaakaroom ea boqor ea girdiiq ni maa fongur ma chiiney ea kea paer ni ka ri qiin ea girdiiq ni raa yog rook'.

fongur naag (cf. fongur) v.t. Pining ea thagith ni ngea yib nga dakeän beaq ni yi bea piig. To call the spirit to come to someone.

Ka ni moqulung ni nga ni fongur naag fa rea piin ni bea qaliiliiy.

for (dial: foor, far) v.i. Yaen u ba yaang ni ba toobuut' i yaen nga ba yaang ni ba toelaeng. Yib nga dakeän ea daay nga laang ni nga ni pagoofaan. To go uphill, ascend, rise; come to the surface of the water for air.

Kea piiq looraan ea for nga laang ko gii n'ean ney ngoog. Gu raa liith ma daab i n'uw nap'an ma nga gu for ba yaay.

foreag (cf. foor) v.t. Feek ban'ean ngea qun ngoom u ba yaang ni ba toobuut' i yaen nga ba yaang ni ba toolaeng. Feek ban'ean u fadik' ea daay nga dakean ea daay. To rise with something, bring up as from bottom of water.

Ba qaraay ba faasiiw ni sanaa daab i yog ni nga gu foreag nga laang ya ri ba gaaq ma ba toomaal.

forfor₁ (cf. foor) v.i. Yib nga dakean ea daay ni ba yoqor yaay. Yaen u ba yaang ni ba toobuut' nga ba yaang ni ba toolaeng ni ba piireq yaay, foo ba n'uw nap'an. To rise, ascend, as in water.

Kea siy ea forfor nga laang, mu liith nga qaer nga mu koel reeb ea niig ngoodow.

forfor₂ v.i. Puug puug ea buut' nga laang ni boed ea baabiy. To dig roots, as a pig.

Nga mu taan'um nga mu m'aag ea rea baabiy niir yaa yugu bea forfor u but' i yaen ma ri yaen nga tafean beaq ngea puwaen'.

foedgaraaf [<? German ] n. Saasiing; qaraa rogon i feek ea saasiing; kaameeraa. Photograph, picture, photography, camera.

Baay ba fagaer roog u Mariikeen ni kea yool ngoog ma bea gaqar nga gu piiq ba yaang ea foedgaraaf roog ngea fakaay.

foeleeg (cf. fool) (dial: fil) Guy rogon nga ni naang n'umngin fa gaaqngin ban'ean. To measure something, survey something, as land.

Chiiney ea ka ni tabab qi foeleeg ea binaew u roey u Waqab i yaen.

foelöp {foelpiy} v.i. Ngoongoliy ban'ean ni kea kireeb ngea maengiil ba yaay. To fix, mend.

foelöpiy (cf. foelöp) v.t. Ngoongoliy ban'ean; ngoongoliy ban'ean ni kea kireeb ngea meangiil. To make, fix.

Gaeg ea daag naang rogon i foelöpiy ea bi ney ea masiin.

foen (dial: faen) n. psd. Yaqan ni bea qaaw ea yaal' ngaak' bea qaaw nga but'. Toomur rook'. Yaqan. Saasiing ni yaqan beaq. His shadow; behind him; his image; picture of him.

Moey nga da kan gow qaram nga da chuw gow u foen ea rea kea gaak'iy ney ngea tamilaeng qawochdow.

foenp'iy (dial: goelp'iy) v.t. Qunum ban'ean ni ga gaaq lamad. To drink something in large gulps.

Daariy ea kalaas, qeree mu foelp'iy ea rea qachif niir ngea paapëy.

foer₁ n. Ba miit ea niig nu madaay ni yi maa kaay. Type of fish.

Kea qaaw dalip ea foer ko fa rea gi nuug ni gu taay ni neap' u madaay.

foer₂ v.t. Nga ni firik ea th'iib ni kea m'aay i liith. Nga ni yib nga dakean ea daay ni nga ni pagoofaan. To uncover a cooked pot of food; to come to the surface of the water after being under.

Ka ni foer fa daawoq, yaa chiiney ea kea yib ea biliig ngoog.

Foeraem n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

foeruw v.i. Buuch l'agruw i ban'ean u taqa baangiyaal'. To happen simultaneuously, of two events.

Kea foeruw ea gosgoos ko fa rea gi qundoobaa ni ba qaraay.

Foeruw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Foeryeng n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Foeryeey n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

foey' n. Ban'ean ni nga ni yuung ngea tuguul. Seedling.

Chiiney ea gu bea maen foey' ya baay ba yaang i maqut roog ni nga gu yuung yaa kea m'aay i toey ea paan riy roog.

förfoer (cf. foer) v.i. Nga ni firik ni ba saasagqal fa ba n'uw nap'an, ni boed ea th'iib. To gradually or continuously uncover, as a pot. [root: furuuy, firik]

Bea förfoer th'iib Tamaag.

foofow n. Ba miit ea niig nu madaay ni yi maa kaay. Type of fish.

Ka gu suul u madaay ni dalip ea niig ni ka gu koel ni goqo boeg i foofow.

fook [<English fork ] n. Ba miit ea taliin ea qabiich ni ba masaasëy nguwalean ni woed yaqan ba yaang i rawëy. Ba miit ea kaarroo ni taliin ea maruweel ni baay l'agruw yaang i waasëy u m'oon riy ni yi maa yip' nga taan ea chugum ma ni chibiy nga laang. Rea miit i masiin ney ea raa yog ni ngea feek ban'ean ni ba toomaal. Fork, fork lift.

Girdiiq nu Waqab ni kea pilbithir ea dea naang rogon ea qabiich ko fook.

fool₁ v.i. Fil rogon ban'ean ngea miit ngooyiy. To study, learn.

Thael ni m'oon ea sukuul ea kea mus ni fool yool ngea maathqeg ea yaed maa taay.

fool₂ v.i. Nga ni luf nga but' qaraa kunuuy ban'ean ni woed ea quchub. To pick, gather, harvest, as coconuts.

Mireew nga daanoed ko fool quchub yaa kea yib ea baleel ngoog.

fool₃ {fil, foeleeg} v.i. Guy rogon n'umngin fa gaaqngin ban'ean. Rea n'ean ni yi maa naang rogon n'umngin ban'ean ngaay fa rea n'ean ni yi maa fil ban'ean ngaay. To measure, survey, as land; tools for surveying; ruler.

Chiiney ea ka ni tabab ko fool binaew u roey u Waqab.

fool₄ v.i. Nga ni riin' ni boed rogon ni ka noeg ni nga ni riin'; liyoer ko n'ean ni ka noeg fa yi bea yoeg. To obey, be obedient.

Chiiney ea kea yoqor ea bitiir ni daa kiir fool ko gäl labthir rook'.

fool₅ n. N'uw ni ba qachiig, ba lichliich ea n'uw riy. A small rain.

Daariy faan ni nga ni miil nga naqun yaa kea mus ni boechi yaang i fool ea gi ney, daab i gaaq.

fool dammal v.i. T'eet'aer madilean ban'ean ni nga ni ngoongoliy. Arrange to do something.

fool ngaak' dem. id. Qayuweeg beaq ni ngea soerook' u fadik' ea weelthiin. To side one in an arguement. [root: bigbigiy]

Kea puwaen' fa rea pumoqon ngaak' fa rea piin yaa bea puwaen' ko fa rea tiir ma kea foo ngaak' ma ba kireeb ea rook'.

fool wook Yaen u kanaawoqën beaq.

foon n. Baang i saasiing ni ba thoothup ni baay u yuu rabaaq ea taliiw ni Kiriistiyaanoo ni yi maa maybil ngaay. Holy pictures, icon.

Ka gu paag taliin ni nga gu nuunuw naag ea oon roog ea daqir.

foonam n. Ba miit ea thow ni yi maa kaay. Type of edible breadfruit.

Kea qël ea thow ko fa rea kea foonam ni fiqig.

Foonëg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

fooplaan adv. time L'agruw ea rraan ni kea yaen ea daqir. Day before yesterday.

Fooplaan ea qaaw ea n'uw ni paloq ea rraan ma daa guub ko maruweel.

foopringaan adv. time L'agruw ea rraan ni kea yaen ko daqir. Two days before yesterday.

Foopringaan ea gu waaroed boech ea girdiiq nga madaay ma gamaed koel ba weel ni ri ba gaaq.

foor₁ (dial: for, far) v.i. Yean u ba yaang ni ba toobuut' i yaen nga ba yaang ni ba toelaeng. Yib nga dakean ea daay nga laang ni nga ni pagoofaan. To go uphill, ascend, rise; come to the surface of the water for air.

Paaq ney ea kanaawoq ea ka ba yoqor boech ea foor riy nga laang.

foor₂ n. Reeb ea gaaf ko laay ni baay u thiliin ea raaliy ko laay u lar ni migid nga laang. Rope joining boom and gaff.

Kea geel i geel ea nifeeng kea maath' ea foor ko laay ko m'uw roog.

foowaap adv. time Fa bi ni ba qaraay ea rraan ni ka fi ni yaen. Yesterday.

Foowaap ea Saabaadoo qeree daariy ea maruweel.

foowngaen adv. time Fa rea neap' ni ba qaraay ni ka fi ni yaen. Last night, eve of today.

Foowngaen ea ri ba yoqor ea neeng ma daariy ea seengkoo roog ea rea dea yog ea mool roog.

fooyin n. psd. Charean

Fugoeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

fuluubaa (dial: fuluubae, mood, qachif) n. Logowean ea quchif ko niiw ni yi maa th'aeb ni yi raa qunum ma ni ching ngaay. Baay boech ni yi maa keer ea daag riy ni yi raa qunum ma daab ni ching ngaay. Coconut toddy, palm wine, palm beer.

Kaakaroom ea ba gaaq ni fuluubaa ea yi maa ching ngaay u roey u Waqab, ma chii ney ea ba gaaq ni biyaa ngea rrum ea yi maa ching ngaay.

Funug n. p.n. prsnm Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Funugduuy n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Funwoq n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

fuqög v.t. Keerkeer ni boed ea loew; l'ing ea but' riy qaraa daay riy ni woed ea m'uw fa booch. To dig, scoop out; to bail as a canoe.

Chiiney ea daariy ban'ean ni yi raa fuqög ea rea m'uw ney ngaay ma ngea mak', ma gaeg ea daa gu naang ea manoeng.

furfuruy (cf. furuy₂) v.t. Chingeeg ban'ean nga m'oon ma ni suuluweeg nga toomur ma ku piiq nga m'oon ba yaay ma ku ni suuluweeg nga toomur ma ku ni riin' ni ba piireq yaay. To swing back and forth as a knife.

Ga bea furfuruy ea yaer ma ga raa toey ngaak' beaq.

furuy₁ (cf. forfor) v.t. Keerkeer ea buut' ni woed ni maa riin' ea gamanmaan. To dig, root, as an animal.

furuy₂ v.t. Chichingeeg ban'ean ni woed ea tow, fa yaer. To swing, as an axe, a knife, etc.

Mu sagaqal i furuy ea yaer room yaa kea yoqor ea girdiiq ma ga raa toey ngaak' beaq ngea maqadqad.

futoong [<Japanese futon ] n. Ba yaang i maad ni ba gaaq yaang ni ka ni suguy ko baatee ni yi maa mool nga dakean ni ba munguuy. Mattress.

Boech ea girdiiq ea raa mool nga dakean ea futoong ma raa qod ni kadbuul ma bea qamiith keeruq ni faan ea kaay gi munguuy ea futoong.

fuul' v.i. Taay nga langäy ma ni geel naag ea k'ong ngea yaen nga laan ea yal. To swallow.

Daab qu mu yin' ea taamaa nga langam yaa ga raa fuul' ngea yaen nga yal room ma ga m'aar.

fuuseeng [Japanese ? ] n. Goomaa ni ba gilgith ni ka ni ngoongoliy ban'ean riy ni baay laanggin ni yi raa thoey ea nifeeng nga laanggin mea thoothow fa rea gii goomaa ngea yib ea baaluun riy. Balloon.

Kea thoey fa rea tiir ba fuuseeng ni ri ba gaaq.

f'aang₁ n. Ba miit ea lawoth ni maa paer u madaay. Type of eel, type of fish.

Foowaap ni gu won nga madaay mu gu guy ba f'aang nga ri gu taamdaag.

f'aang₂ n. Soobuut' ea liiw rook' ko yalean nu Waqab. Low caste.

f'iy (dial: naaf) clsfr. quant. Ragaag ea niig. Ten fish.

Kea mus ni ri ba f'iy ea niig ni gu koel ea daqir.

f'oeth (cf. f'ooth) v.t. Guy ngea raa beaq mea yog reeb fa boech ngaak'. To share, divide.

Ka ni f'oeth fa pii niig raa beaq ma kea kaay reeb.

f'uud (dial: f'uuth) n. & v.i. Ban'ean ni ba weachweach raqën ni maa yib ko n'ean rook' ea pumoqon. Qiir ea raay ea rea n'ean ko pumoqon ni maa yaen nga fadik' i doew ea bpiin mea diyean naag. Ngea yib ea rea n'ean ney ko pumoqon. Semen, sperm; to ejaculate. sexual

f'uuf'uw v.i. Sik' ea nifeeng u laan ban'ean ngea yib nga wuruq ni ba gaaq lingaan ni ba dakea ngea boed ea bunoon ni kea sug ea nifeeng u laan yin mea paag ngea yib nga wuruq. To burst out, of bursts of air, as when a puffer fish blows up.

Bea f'uuf'uw fa rea bunoon ma daar yog ni ngea liith nga qaer.

f'uuth (dial: f'uud) n. & v.i. Ban'ean ni ba weachweach raqën ni maa yib ko n'ean rook' ea pumoqon. Qiir ea raam ea rea n'ean ko pumoqon ni maa yaen nga fadik' i doew ea bpiin mea diyean naag. Ngea yib ea rea n'ean ney ko pumoqon. Semen, sperm; to ejaculate. sexual

fa    faa        fae    fea        fee    fi    fii    fo    foe        foo    fu    fuu    f'aa    f'i    f'oe    f'uu     TOP


Yapese Dictionary, web edition
revision 1/6/2017
email: John Thayer Jensen (compiler) – Stephen Trussel (web production)