Updated: 1/6/2017
Preface       Main      English Finderlist      Texts

Yapese Dictionary

 b    c    d    e    f    g    h    i    j    k    l    m    n    p    q    r    s    t    u    w    y   

ga    gaa        gae    ge    gea        gee    gg    gi    gii    go    goe        goo    gu    guu    

g

ga pron. Guur, ni taqareeb ea girdiig. Guur ni goqo guur. You (singular).

Ga raa yaen ko maruweel ea daqir fa daangaay?

gabad {gabadiy} v.i. Cheag reeb ea ban'ean nga reeb ea ban'ean ni boed ni kea gabael reeb nga reeb. To stick to, attach, be up against;.

Raa ni piiq paluwog ma boqor ea girdiiq ni qaram ea kea gabad ngoog.

gabadiy (cf. gabad) v.t. Cheagiy reeb ea ban'ean nga reeb ni boed ni kea gabael reeb nga reeb. To stick to, attach, be up against.

Fa rea pumoqon ea ri ba cheag riy, faqän yu gu ra guy beaq ni baay ea salpiy rook', ma qaram ea kea gabadiy ya ngea qunum ea biyaa.

Gabal n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

gabang n. Ba lëy i gaak'iy fa rean ni kea wod ni daakuriy ban'ean ni raa yog ni nga ni fanaay ngaay. A piece of rotten wood.

Ba qaraay boeg i gabang ni sanaa rean rook' beaq ni toey mea paag taliin u roey u fidik' ea paan kea kireeb.

gabälbael₁ (cf. gabael) n. Ba miit ea gaak'iy ni ba gabälbael waqamngin. Type of tree sticky fruit.

Kea paag beaq ba waqamngin ea gabälbael nga dakean keeruq ea maad room.

gabälbael₂ (cf. gäbael) [adj. ] Ban'ean ni yi raa taay nga reeb ea ban'ean mea chaagil ngaay ni ba moqomaaw' ni nga kii muul riy. Sticky

Bi ney ea noorii ea dea geal ea gabälbael riy yaa ka gu gabdiy ko baabyor roog ma kea muul ni dea cheag nga taqa baang.

gabäliy (cf. gabael) (dial: gabadiy) v.t. Cheagiy reeb ea ban'ean nga reeb ea ban'ean ngea peeth nga taqa baang. To stick something to something, attach.

Kea gabäliy beaq ba yaang i baayor nga keeruq ea maad room ni baay ea thiing riy ni ba kireeb.

gabälkeen (cf. kaen (gabael + kaen)) a. Sentimental, sissy, ^momma's boy^. gabael + kaen

gabälmalaang (cf. malaang (gabael + malaang)) n. Ba miit ea girdaan' ni ma paer u doew ea malaang. Barnacle. gabael + malaang

gabaech [cf. Palauan kebeas 'type of vine' ] n. Ba miit ea gaak'iy ni maa garaawraaw u buut' fa raen' ea gaak'iy. Yi maa fanaay ko m'aag. Yi raa kaay maa yi maa m'aar ngaay. Type of woody shrub or tree; type of wild crawling vine.

Nga gu won gu th'aeb ba yael' ea gabaech ngea mang tamaachuul roog.

Gabaech n. p.n. topon. Fithingaan reeb ea dubchol ni baay u paluwon yuu Ruul nga yimuch. Name of a certain harbor or passage in Yap.

gabael v.i. Miit reeb ea ban'ean nga reeb ni faan ea baay ban'ean u reeb ni bea koel reeb. To stick, adhere.

Kea gabael ba yaang i teep ko maad room.

gabchag n. Ba miit ea niig ni ba chuuchuguur yaqan ko gafiy. Baay sorbean ni l'agruw gaaf ma ba talimar raqën ma ba weachweach tan l'ugun. Baay ea qadaaw u rachanglean ni raa kun ko girdiiq ma ri ba qamiith. Type of fish, catfish.

Foowaap ni gu waen nga madaay ma gu kun nga ba gabchag ni ri ba qamiith.

gabing (dial: gafis) n. Ba yael' i gaaf ni ka ni m'aag ni ba lulubuuy ni yi maa yin' qëy nga laanggin mi ni yaen nga laang u keenggin ea buw faa niiw. Climbing rope on feet.

Kea maath' ea gabing ko fa rea pagäl kea muul nga but' kea m'ing qay.

gabiin (dial: gubiin) ? Mu guy ea gubiin. All.

gabley (dial: gabraer) n. Mareaw ni yi maa yingyeng nga ni taay nga dakeän ea daay ngea qaaw ea choeq ngea yog ni nga ni guy ea niig. Copra cream put on water to make it calm.

Ka da paag-eed taliin ea gabley ni nga da feek-eed nga madaay.

gabnaedoer [<Spanish gobernador ] n. Reeb ea liiw ko qaam ni ba toelaeng. Ku ba miit ea dinaey ni yi maa kaay ea p'aaw riy. Governor; type of banana.

Mangafeal' ea bi ni m'oon ea gabnaedoer u roey u Waqab ni ni tawaliy.

gabrear (dial: gabley) n. Mu guy ea gabley. Copra cream put on water to make it calm.

gabrugog Ba miit ea galip ni ba qachiichiig ni maa paer u fidik' ea baer u maliil foo ba yaang ni baay ea runguduq riy. Type of small mangrove crab.

Baay boech ea girdiiq ni maa languy ea gabrugog ni ri ba qadaag.

gabulbul (cf. bul) v.i. Yoqor gathoon fa gaaq ea daramram ko nifiy ni boed ni suusun ea ka ni puqög ea peensiin nga laan miit. To flare up, as a flame.

Kea gabulbul fa rea nifiy kea qaaf ko qoeng rook' fa rea piin.

gabuul adv. time Bi ni ba qaraay ea rraan ni baay yi yib nga m'oon ko daqir. Rea rraan ni raa m'aay ea daqir mea yib. Tomorrow, the day after today.

Raa gabuul ma baay ea tafalaay roog nga qaspiitaal.

gabuuy [cf. Palauan kebuy 'pepper leaf for betel nut' ] n. Ba miit ea gaak'iy ni ma garawraaw ni baay yu waan ni ba mak'adk'aad. Yi maa langdiy ni ka ni chaagiy ko buw ngea weach. Type of plant; pepper leaf for chewing betel nut; piper betel.

Mu piiq ba gaaf ea gabuuy nga gu langdiy.

Gabyaen' n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

gachalpean n. psd. Girdiiq ni maa qun ngaak' beaq nga qu raanoed i yaen. His disciple.

Yeesuus ea qi fil ea machib ngaak' pii gachalpean.

gachaal n. Ba miit ea m'aar ni maa yib nga doewey ko yalach ni maa thuthuw nga laang. Baay boech ni ri ba mak'adk'aad ni yu gu maa paer ma maa yaen nguwalean. Type of skin rash like pimples.

Kea yib ba misilpig ea chiiney ni baay ea gachaal riy ngea sabow.

gachaereer (dial: gacheareer) n. Ba miit ea niig ni nigaan ea lugoch. Type of fish, small mullet.

Ku langbiy ea nuug nga ba raan' i gachaereer foowaap ni ri ba gaaq chuwoq.

gacheareer (dial: gachaereer) n. Ba miit ea niig ni nigaan ea lugoch. Type of fish, small mullet.

gachim {gachim naag} v.i. Ching loelugean beaq nga m'oon, ni faan ea bea gaqar ea ^qer rogon^.

Faqän raa ga ba qadaag ma ga gachim.

gachim naag v.t. Chingeeg beaq loelugean nga m'oon, ni faan ea bea gaqar ea ^qer rogon^. To nod in ascenting.

gachimchim [v ] Ching lolugey nga m'oon ni ba piireq yaay ni faan ea yi bea yoeg ni ban'ean ea qaram rogon. To nod many time as a sign of accenting

gachiilyow (dial: yaer) n. Ba yaang i waasëy ni ka ni quthum ba rabaaq ni yi maa th'aeb ban'ean ngaay. Baay keolngin ni yi maa koel nga qu ni toey nga ban'ean. Knife.

Qa mu piiq ea gachiilyow room ngoog nga gu th'eab ea rea paaq i gaak'iy ney ngaay.

Gachlaaw n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Gilmaan'. Village in Gilmaan'.

gachow n. Ban'ean ni ka ni yoeloey nga doewëy ni yaqan ban'ean ni ba feal' yaqan. Yi maa yoeloey ko qawaat ngea raasam. Yi raa lukuy ma daab qi chuw. Tattoo.

Chiiney ea kea yoqor ea girdiiq ni daakuriy ea gachow u doewngin.

gachowor {gachoworiy} v.i. & n. Feek ban'ean fa boech ban'ean u ba yaang nga ba yaang nga ni kunuy. Gathering, meeting, collection.

Fa chaaq ea dea moey, yi bea gaqar kea yaen ko gachowor mareaw.

gachoworiy (cf. gachowor) v.t. Feek boech ea ban'ean u ba yaang nga ba yaang. To haul, collect, carry.

N'ean ni daabuug ko bil mareaw ea daabuug i gachoworiy.

Gachpar n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Gagil, ni qiir ea ba piiluung. A village, the capital of Gagil.

gachum (dial: guchum) v.i. Thiig loelugean beaq nga buut', mea suul, ni suusun ea bea yoeg ea ^qer rogon^ fa ^kea feal'. To nod.

Faqän raa ga ba qadaag ma ga gachum, ma faqän raa daabuum ma ga chi- chingeeg lolugeam.

gachuug [cf. Palauan kesuk 'croton plant' ] n. Ba miit ea gaak'iy ni ba yoqor raqën yuwaan ma ba feal' yaqan. Yi maa fanaay ni qoeng. Yi maa yuung ni raeyin ea yaroor. Type of tree, croton plant.

Ba qaram ba kea gachuug ni ri ba feal' yaqan yuwaan.

Gachuug n. p.n. topon. Fithingaan reeb ea dubchol ni baay u paluwon yuu Dalipeebinaew nga madaay. Gatjug entrance, a passage in the western reef of Yap.

gachyeew (dial: gachyow) n. Mu guy ea gachyow. Type of flowing tree.

gachyow n. Ba miit ea gaak'iy ni baay waqamngin ni ba yuupnug, ma ba roowroow ea falooraas riy, ni yi maa fakaay ko nuunuw. Rayean riy ea yi maa fanaay nga rean ea k'eef ngea ku boech ban'ean, yaa ba geel. Type of plants with red flowers.

Ba qaraay ba kiy qi gachyow ni nuunuw roog ni kea piiq ea fagear roog.

gadaaw n. Ba miit ea niig ni ba roowroow. Nigaan ea lugoch, ni ba gaaq ni neap' ea yi maa koel fa yi maa guy. Ma paer u ba yang ni ba toeqaer ni rraan ma fi ni raa neap' mea yib nga laang. Type of fish, red snapper.

Fowngaen ea gu won ko deengkii mu guup' ba gadaaw ni ba gaaq.

gadaed pron. Ti ney ea girdiiq qu roey ni guur ngea gaeg ngea ti ney ea girdiiq. We (plural, inclusive).

Gadaed ea baqa ney ea girdiiq ea daariy beaq ni baay ea langad rook'.

Gadaed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

gadow pron. Guur ngea gaeg. We (two, inclusive).

Gadow ea ba feal' ea thiin roodow.

gafaal (dial: faalngin, fanglean) n. psble. Ban'ean ni daab ni riin' ni faan ea yi bea riin' reeb ea ban'ean, fa nga ni riin' reeb ea ban'ean. Propitious act, propitious abstention.

Kea koel fa rea pumoqon gafaalngin ea fitaeq.

gafaeliy₁ (cf. gafaal) v.t. Paer ni daab ni riin' ban'ean, ni faan ea yi bea riin' ban'ean, fa nga ni riin' reeb ea ban'ean. To perform propitious acts; to abstain; propitiate; to make safe.

gafaeliy₂ v.t. Yoeg ea n'ean ni nga ni riin', fa pawoqiy ea n'ean ni yi bea riin'. To direct (as a military unit).

Fa rea poeliis ea bea gafaeliy fa pii kaalbuus ni yaed bea maruweel.

gafaerig n. Rogon pangin beaq ko n'ean ni maa riin' ni ba maenigiil fa ba kireeb. Rogon ea ngoongol fa wook rook' beaq. Behavior or habit, in a moral sense.

Fa rea tiir ni faakaag ea ka ri kireeb ea gafaerig rook' ea galuufean ney.

Gafaerig n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

gafgaaf (dial: gofgoof) a. Paer u laeng, mea yib ba yaang riy nga but', machaanea dea maath nga but'. Hanging, dangling.

Kea theay' ea waay rook' nga laang bea gafgaaf nga but'.

gafis (dial: gabiing) n. Ba yael' i gaaf ni ka ni m'aag ni ba lulubuuy ni yi maa taay nga qëy nga ni yaen nga raan' ea buw fa niiw. Climbing rope on feet.

Boech ea girdiiq ea daariy faan ea gafis ngaak' ko pil buw.

gafiy n. Ba miit ea niig nu maraen ni woed yaqan ea lawoth nu madaay. Baay ea balar u doewngin. Ma k'aed ea girdiiq ni ba qamiith. Type of fish, freshwater eel.

Gaeg ea ri gu maa tamaadaag ko gafiy.

Gagil (dial: Ggil) n. p.n. topon. Reeb ea falaak, qaraay ba yaang ea nuug ko naam nu Waqab. Name of a district or municipality of Yap.

galaasyaa [<Spanish iglesia ] n. Ba naqun ni tafean ea mayibil u ba rabaaq ea taliiw. Baay ea paedrey ni qiir ea maa piiq ea mayibil riy. Church.

Raa taaw ko Baaynaag ma ka ri yoqor ea girdiiq ni maa yib nga galaasyaa ni daa ku ni ra taaw nga galaasyaa.

galaed₁ n. Ba miit ea gaak'iy ni ba gaaq kaen. Ba qachiichiig yuwaan, ma daa niir fanaay ea rayën riy ko naqun ya ba waer. Type of tree.

Baay ba kea galaed u milaey' roog ni nga gu qurfeeg.

galaed₂ n. Ba miit ea niig ni ba palpuloeq ma ba n'uw boech. Ba thilipaer lolugean, ma ba gaaq qolean. Ma paer u dakean ea qëy ngu taan ea maliil. Type of fish.

Gu langabiy-eew ea fagear roog ea nuug nga ba raan' i galaed, mi yaed qog nga wuruq ea nuug ngea m'aay ni dea yog reeb.

galaesuw v.i. & a. Gosgoos, fa thiin ni gosgoos ni yi bea falfalaen'. Baenbaen naag ni bachaan ea yi bea gosgoos. To kid around, fool around; playful.

Fa chaaq ea bea galaesuw, yaa dea ching naag faraam ni bea toeluul.

galaethoeth (dial: galoothoeth) n. Baang u doewëy ni kea qëlqël ni bachaan ea maruweel ni boed laan paaq beaq ni ba taa maruweel ni kea qëlqël. Callous.

Qa mu guy boech ea rea gi n'ean ni ba qaraay u laen qeeg ni sum ba galaethoeth ngaay.

galbaas (dial: galbaes) [<?German kalasasse, <?Spanish calabaza ] n. Pumpkin, squash; several types of plants.

galbaes (dial: galbaal) Ba miit ea p'aaw ni baay laqarean ni maa garaaraaw u buut' ni baay qamngin ni qiir ea yi maa kaay. P'aaw ni gamanmaan. Pumkin

galchaangal n. Ba miit ea tow ni taliin ea maruweel ni baay koelngin ni ka ni ngoongoliy rogon ni rea koelngin neam ngea tow riy ea ba dakea ngea boed yaqan ba kuwaa, ma chanea ba qachiichiig. Yi maa puuy ea rean ngaay ngea yaen i m'aay ma ba pach doewngin. Type of adze.

Mu piiq ea galchaangal room ngoog nga gu maruweel ngaay ma gu suuluweeg ngoom.

galimlim v.i. Riin' ban'ean ni ba machmaach u qarow u m'oon ni nga ni yaen nga madaay. To engage in taboo, land-oriented activities before fishing.

Yi raa galimlim ma ni yaen nga madaay ma yi raa maqadqad.

galip₁ n. Ba miit ea gamanmaan ni baay yilean u wuruq i doewngin. Baay t'enguun ngea l'agruw bagul ni ba gaaq ni boed yaqan ea paguchug ni qiir ea maa feek ban'ean ngaay ngea kaay. Maa keer tafean nga fadik' ea buut'. Land crab.

Raa taaw ko ngaqan ma ka ri yoqor ea galip.

galip₂ (cf. galip) a. & n. Chagow. Beaq ni ba chagow, yugu raa guy ban'ean ma ba qadaag ni ngea yog ngaak'. Greedy; greedy person.

Rea moqon neam ea ri ba galip, yugu raa guy ban'ean ma kea gaqar ea ngea fanaay.

galis n. Reeb ea taliin ea maruweel ko gachow ni yi maa qaen nga doew ea girdiiq. Tattooing instrument.

Mu ngoongoliy reeb ea galis nga ni fanaay nga ni qaen reeb ea gachow nga paqag.

Galiiluung n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

galmuchmuch (dial: garmöngmöng) n. Ba miit ea gamanmaan ni boed yaqan ba l'ugul ni raa n'uw boech nap'an mea ngael' ni ba buraeg ngea changëg ngea yaen. Carterpillar; worm.

Buulyal ea yaed ba taatamdaag ko galmuchmuch.

galngiy (dial: =geel naag)

galong v.i. Riin' ban'ean ni ba deeneen. To loathe something; to be obscene, engage in sexual impurity.

Rea pagäl neam ea kea paer ni goqo ti ni ba galong ban'ean ea bea riin'.

galongeag v.t. Qiing ban'ean nga paqëy ngea yog ni nga koel ban'ean ni ba sangor ma daab i maath nga paqëy. To cover the hand before handling something dirty.

Qa yugu mu galongeag paqam ko rea boroq ni beqer nga muun' nga qoreel.

galoethoeth (dial: galaathoeth) n. Mu guy ea galaathoeth. Callous.

galooyoch {galooyochiy} (dial: galyooch) n. Ba miit ea taliin ea maruweel ni ba waasëy ni baay nguwalean, ni yi maa th'eeth'aeb ea rayen, qaraa waasëy ngaay. Saw, a tool.

Baay ea galooyoch room, ma ga piiq ngoog nga gu maruweel ngaay.

galooyochiy (cf. galooyoch) v.t. Th'aeb ban'ean ko galooyoch. To saw from something.

Ka mu galooyochiy ea bad ko fa rea gi galooyoch ea muqugug.

galqachngin (dial: gal'aachngin, galqöchngin) n. psd. Boen ban'ean ni yi bea faraaboen nga p'eethunguy. The smell of something.

Bea yaen galqachngin ban'ean ni ba kireeb u ba yaang.

galqöchngin (dial: galqachngin, gal'aachngin) n. psd. Rogon boen ban'ean ni yi bea faraayboen nga p'eethunguy. The smell of something.

galug [cf. Palauan cheluch 'coconut oil' ] n. Mareaw ni ka ni keerkeer ka ni qudiy ea cheaq riy ka ni liith kea yib ea gapgep riy. Boiled coconut cream.

Gaeg ea ri gu ba qadaag ni nga gu th'aag t'aay ea galug ko leak'.

galunglung₁ a. Reeb ea raqën ni boed raqën yuwaan ea gaak'iy ni daawor i luwul. Green (of fruit); fresh, of vegetables.

Baay ba yaang i thuw roog ni ba galunglung.

galunglung₂ (cf. galunglung) n. Ba miit ea niig ni boed raqën yuwaan ea gaak'iy. Nigaan ea lugoch. Baay boech ni maa gaaq, ni yi raa guy ma boed yaqan ea gamiy- gul chanea ba qachiig boech. Yi maa languy ma yi maa kaay ni ka ni liith. Type of parrot fish.

Gu ba qadaag ea galunglung ni nga ni mismis naag.

galuuf₁ n. Ba miit ea gamanmaan ni maa yaen y raen' ea gaak'iy i yaen. Boed yaqan ea qatraaw, machaanea maa gaaq ko qatraaw. Ba runduq ngea galunglung raqën doewngin. Maa languy faak ea nimeen. Ba miit ea niig ni ma paer u dakean ea rungduq, fa yaang ni ba paraaw u but'. Boech ea girdiiq ea maa kaay. Baay ea qadaaw ko ranchngal rook'. Monitor lizard; type of fish.

Gu guy ba galuuf u laan ea mariiw reeb ea rraan ni ri ba gaaq.

galuuf₂ n. Magaaf u ba yaang qi doewey ni daab ki yog ni nga ni mithmitheeg. Cramp, charley horse.

Ka gu noeng gu noeng u madaay ea kea galuuf qayig.

galwog n. time Ngiyaal' ni kea k'uuf ea gaak'iy ni boqor waqamngin, ni qaram ea kea yoqor ea ggaan. Fruiting season, when most trees have fruits.

Qu roey u Waqab ea ba chuguur ni gubiin ngiyaal' ma galwog.

galwuth (dial: galwuthwuth) n. Ba miit ea wasëy ni ba toomaal ma daa ri yib ea t'aay ngaay ni yi maa fanaay nga ni taay ko gaaf ni yi maa lum'eag ngaay ni faan ea ngea paapëy ngea yaen nga qaer. Lead, the metal.

Mu piiq ba yaang ea galwuth nga gu fanaay ko gaaf roog.

galwuthwuth n. Ba miit ea waasëy ni ri ba toomaal ma gaathii ri ba mootal. Yi raa qurufeeg mea ranraen. Yi maa fanaay ko nuug ni nga qii thabeag fa gaaf ni fean ea lum'eag. Lead, the element. [syn: piloemow ]

Ka yigii gaaq yaang ea galwuthwuth ko rea kea gaaf roog ney bea miit ko lugoch.

galyangar n. Wagaagëy ni yi bea taay ni ka ri geel ni ba gaaq ni lamey ea ba gaaq. Misbehaving, esp. noisily.

Ka ri yoqor ea galyangar u laen binaew ea gäl u fean ney.

galyooch (dial: galooyoch) n. Ba miit ea taliin ea maruweel ni ba waasëy ni baay nguwalean ni yi maa th'eeth'aebea rean fa waasëy ngaay. Saw, a tool.

gal'aachngin (dial: galqachngin, galqöchngin) n. psd. Boen ban'ean. The smell of something.

Bea yaen gal'aachngin ban'ean ni ba kireeb.

gal'aay (cf. gael') v.t. Nga ni fanaay nga ni guy ramaqën, ni woed bea deengkii, fa magael. To use for a light or torch.

Mu gaay ba yaang ea quul nga gu gal'aay yaa gu raa doel'.

gaman n. N'uw ni ba qachiig, ma ba n'uw nap'an. A light rain which persists for a long while.

Sanaa ba yaang fa pii gaman ea raay ni ngea qaaw.

gamanmaan₁ n. Ban'ean ni gaathii ba girdiiq, fa ba kea gaak'iy, ma baay ea pagoofaan rook'. Ba gaaq ni qaningeeg qay fa ba yoqor ko qaningeeg. Animal.

Rea gamanmaan ni th'aeb i gaaq ni baay u roey u Waqab ea garbaaw.

gamanmaan₂ (cf. gamanmaan) v.i. Yaen nga paqëy ngea qayiy ni woed yaqan ea pilis. To crawl.

Soomm'oon ni raa yog ni ngea yaen ea bitiir ma maa gamanmaan u but'.

gamaq (dial: ganaq) n. Ba miit ea paan ni maa tuguul u dakeän ea teed ni baay keenggin ni sum u buut' mea yaen nga laang ngea puuf ni ba dakea ngea boed yaqan ba gaaf i baabaay ma chanea ba geel ea masaasëy riy. Type of grass (staghorn fern).

Kea t'aer fa pi bitiir yuwaan ea gamaq ka ra ngoongoliy-eed ea qurwaech riy yaa ri ba geel ea yaal'.

gamar n. psble. Beaq ni ba feal' ea thiin roomeew. Fagear. Sweetheart.

Miniiq ea gamar room ea chiiney?

gamath n. Ban'ean ni yi maa fanaay ni qa qu ni qookom ngaay. Yi maa taay nga baang i ban'ean ni baay thiliin fa kea kur ni boed baang ko booch ni nga ni taay nga madaay ma daab i luul'. Caulking.

Mu piiq boech ea gamath nga gu fanaay ko booch roog.

gamaygul [cf. Palauan kemedukl, Ulithian hamaesgul 'large parrot fish' ] n. Ba miit ea niig ni ba galgalung doewngin ma baay p'eeriq ni ba gaaq ma ba qëlqël. Boed yaqan ba galunglung, machaanea ba gaaq. Ma toey p'eeriq ko malaang ngea pil mea kaay. Type of large parrot fish.

Fowngaen ni gu won ko deengkii mu gu guy ba gamaygul ni ri ba gaaq.

Gamaygul n. p.n. topon. Fithingaan ba yaang ea binaew ni baay u Nimar, u Weloy. Place in Nimar, in Weloy.

Gamaabruw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Gamaagaag n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

gamaal v.i. Guy laan ea laang mi noeg ko ngea yib ea n'uw fa ngea maat ea yaal'. To read the weather.

Qa yugu mu gamaal ko gabuul nga moeg ngoog yaa gu bea leam naag ea fitaeq.

gamaang {gamaangiy} a. Ban'ean ni raa yog ni ngea bugbug ma daab i m'ing. Bendable.

Raa gamaang ea rea lëy i rean ney ma sanaa raa m'ing.

gamaangiy (cf. gamaang) v.t. Buguy ban'ean ni yi bea guy rogon ni ngea thil yaqan ma chanea ngea paer ni daab i m'iing. To bend, as to shape.

Ka ni gamaangiy ea yaaw ko fa rea booch ma daariy reeb ni m'ing.

gamaed pron. Ti ney ea girdiiq u roey, ni gubiin. We (plural, inclusive).

Gamaed ea girdiiq ko bi ney ea binaew ea daariy ba gamaed ni maa qun ko fa rea churuq ni yi bea fil.

Gamaeruw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

gamel'₁ n. Ba miit ea churuq ni yi maa feek yuu lëy i moor nga qu ni toey ba lëy nga ba lëy ma yi bea churuq. Type of bamboo dance.

Gu maa rus ni nga gu qun ko gamel' yaa ri toey beaq ea mooch rook' ngoog.

gamel'₂ n. Faak ea neeng ni maa diyean naag nga fadik' ea raen. Mosquito larvea.

Bi ney ea raen ea daab yog ni nga ni qunum yaa ba sug ea gamel' riy.

Gamen n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

gamead₁ n. Ba miit ea duqög. Type of yam.

gamead₂ n. Beaq ni ba malmaal, qaraa ba fool moem. Beaq ni dabuun ni nga qi riin' ban'ean, ba qadaag ni nga yigi qi paer u but' ma qu ni riin' boeg i ban'ean ngaak'. Lazy or sloppy person.

Girdiiq ni ba gamead ea daariy beaq ni ba qadaag dakean.

gamën a. Yog qorngin ni yi bea niing ni ngea yog. Enough.

Kea gamën paluwon fa rea kea baabyor ni nga gu won gu chuwqiy.

gamiigul n. Ba miit ea laek' ni maa tuguul u maqut. Type of taro.

gamow pron. Gaeg ngea beaq, ni baay u roey, fa dea moey. We (two, exclusive).

Gamow ea fagear roog ea gamow maa fafeal.

Gamow n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

gamoerchug (dial: gumuurchug) n. Ba miit ea galip nu madaay ni ba dakea ngea boed yaqan ea qumaang, ma chanea gaethii ri maa gaaq i gaaq. Ba gaaq ni neap' ea yi maa guy ni ba piireq. Type of sea crab.

Kea koel fa rea pagäl ea gamoerchug ni ba yoqor.

gamuw v.t. Munguuy doewngin ea galip fa qumaang ni qaram ea ngea m'aneag dagur ngea gaaq boech. To molt, of crab and other exoskeletal crusteceans.

Ka guub ko makool galip ma dalip kean ea galip ni ka gu koel ni kea gamuw.

gam'ayngin (dial: =gam'iingin)

gam'ing n. Reeb ea madnam ni ri ba gaaq faan ma ba gilbugwaan ma ba yoqor boeg i ban'ean ni suusun ea thangar ni riin' riy. Special ocassion.

Boqor ea gam'ing ni baay ko rea puul ney, ma daariy ea n'ean ni gu raa piiq nga reeb.

gam'iingin₁ n. psd. Baay faan nga reeb ea ban'ean, qaraa ba l'ag faan ngaay. Concerning, pertaining to.

Miniiq ea gam'iingin ea ti ney ea chugum?

gam'iingin₂ (dial: =gam'ayngin)

ganaf (dial: ganeaf) n. Ba miit ea gamanmaan, qaraa niig ni maa paer u maraen ni woed yaqan ea qaraangooy, ma ba qachiichiig ko qaraangooy. Yi maa languy, ma ku yi maa koel nga qu ni waal ngaay. Type of shrimp or crayfish.

Gu waen gu pirqeg ba yaang i raen ni ri ba piireq ea ganaf riy.

Ganangyaen' n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

ganaq (dial: gamaq) n. Mu guy ea gamaq. Type of grass (staghorn fern).

ganaqun v.i. & n. Nga ni ngal'uweeg ea qachiif nga laan ban'ean ni ka ni taay ea m'araaniiw ngaay ni faan ea ngea daab i qun ea chabung fa gamanmaan nga fidik' ea qachif. Ku yi maa yoeg ngaak' beaq ni kea labthir ni daa kiir taaw goqo paer u buu' ea maa taay. To filter tuba using m'araaniiw; a bedridden old person.

Rea qachif ney ea sanaa daa ni ganaqun naag yaa ba sug ea chabung u fidik'. Fa rea tuutuw roog ni ba ganaqun ea ka ri yim' qadow ni ka ri gu runguy.

Ganaang n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Ganaat n. p.n. topon. Reeb ea doonguch ni baay ko naam nu Poenpëy. An atoll in Ponape district.

ganaawurug n. time Ngiyaal' ni ba qaraay ni kea thig ea yaal' qi yaen ko baleyaal' ni daawor qi qaaw ea yaal'. Late afternoon, or early evening.

Gu waen nga madaay foowaap ni kea ganaawurug ni ka ni muuq ko maruweel.

ganeaf₁ (dial: ganaf) n. Ba miit ea niig qaraa gamanmaan ni maa paer u maraen, ni woed yaqan ea qaraangooy, ma ba qachiichiig. Yi maa languy, ma ku yi maa fanaay ni waal. Type of shrimp or crayfish.

ganeaf₂ n. Beaq ni ba saqaliiliy, qaraa ba samaath'ath'aag. Stupid person.

ganeeniy (dial: gaeneeniy) n. Ba miit ea tamaarong ni yaed maa piig. Baay ea taliiw rook' ni maa fal'eag ea yafaang. Maa fil ea n'uw, ma maa taleag ea yakoq, ma maa pining ea yakoq. Goqo ban'ean ko laang ea maruweel rook'. High magician.

Tuutuw rook' ea ba ganeeniy.

ganit'niit' a. Ri ba qachiichiig qaraa dea gaaq ni yi maa yoeg nga gaqangin ban'ean. Tiny, very little.

Ba qaraay ea buw roog ni ri ba ganit'niit' ni daab i yog i langadiy.

ganit'niit' yuwaan n. Ba miit ea gaak'iy ni ba munguuy keeruq, ma ba qachiichiig yuwaan. Baay waqamngin ni ku baay u laan ban'ean ni woed waqamngin ea gaabaech. Yi maa fakaay waqamngin nga ni yuuy' ni churuwoq. Type of tree with soft bark and tiny leaves. [syn: taangaantaangaan ]

Kaakaroom ea ri ba liich ea ganit'niit' yuwaan qu roey u Waqab, ma chiiney ea ka ri yoqor.

ganiir n. Ba paaq ea kanaawoq ni ba chuuchguur. Shortcut.

Ganiir n. p.n. topon. Fithingaan reeb ea waathal ni baay u thiliin yuu Doonguch ngea yuu Ruul. Name of a certain bridge in Colonia.

ganmagëy n. Beaq ni ba sasaagqal ko mithmith, fa geachgeach. Slow starter, slowpoke.

Gaeg ea daab gu feal' ko miil yaa gu ba ganmagëy.

Ganngoomeed n. p.n. prsnme. Reeb ea ngucho ni bpiin. Feminine name.

ganow n. Ba miit ea gaak'iy ni baay ea falooraas ni ba qachiig ma ba rengreang ramaqen riy. Yi maa fanaay fatiikeeruq ko falaay. Type of tree.

Moeg ea gi ni baay ba kaen ea ganow riy nga gu fanaay ko falaay.

ganoom' ? Ba miit ea yaabaq, (gaan + wum'). An insult.

gangan n. Beaq ni ba saqaliiliy nga loelugean. A stupid person. [syn: chunpad ]

Baay ba fagear roog ni ba gangan, machaanea ri ba feal' ea thiin roomow.

gang' a. N'uw ea fool riy ni gubiin yaang. Dea qachiichiig. Huge, big, large.

Ri ba gang' ea quchub ko rea kea niiw ney.

gang'in

gan'ing₁ n. Ba miit ea garawraaw ni ba qachiichiig ni neel' rabaaq qi qaay. Ba rungduq raqën doewngin, ma boed yaqan ea k'iith, ngea qapurgoog. Baay ea yuub u nguwalean ni raa k'aed beaq ma ba qamiith. Type of large, black ant.

Kea k'aedeeg ba gan'ing ni ri ba qamiith.

gan'ing₂ a. Girdiiq ni maa taamaraq fa maa rus ni ngea qun ko churuq. Shy, said of people who are shy to take part in a dance, especially.

Bi ney ea binaew ea ba piireq ea pagäl riy ma daariy beaq ni ba qadaag ni ngea qun ko churuq yaa goqo yaed ba gan'ing.

gapalpal [cf. Ulithian hapal (-pal) 'three-thuw with baagiy' ] n. L'agruw fa ba piireq yaang ea thuw, ni daariy ea gaal' riy, ni maa m'aag ea pagäl ni kea taaw nga yangrean. Two or more loin cloths worn by young men without gaal'.

Gu ba qadaag yaqan ea gapalpal ko girdiiq ni kea m'aag ea gaal'.

gapar n. Gi ni kea dear paqngin ea gaak'iy riy. The place where a tree start branching off.

Kea toey ba qarcheaq tafean nga laan ea gapar ko fa rea kea gaak'iy.

gapat n. Dagurean ea mareaw ni ka ni giiq ni yi maa qafweeg ea nifiy ngaay. Yi maa fanaay ni l'uud. Coconut husk from ripe coconuts.

Chiiney ea daab i qaaf ea rea nifiy ney yaa daariy ea gapat ni ba milik'.

gapaes n. Ngiyaal' ni ba qaraay ni daariy ea wagaagëy. Gubiin ban'ean ma ba moechoeq. Peace, calm.

Ka ri qaaw ea gapaes ea chiiney u tomurean ea fa rea yakoq.

Gapëy n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni baay ni pumoqon ma baay ni bpiin. Both a feminine and masculine name.

gapees (cf. pees) n. Ban'ean ni yi maa m'aag nga ban'ean ni nga qi nigin ni daab i ligil nga qaer, ni boed ea bal'iy ni yi maa taay ko nuug ni faan ea ngea daab i ligil ea nuug nga qaer ni gaqangin. Float, as on net.

Fa rea gi nuug ea kea muulmuul ea gapees riy, bea ligil nga qaer.

gapgep [cf. Woliaian gapigepi, Ulithian gapigapi 'coconut oil' ]

gapgip n. Cheaq ko mareaw ni ka ni liith kea tamilaen ramaqën kea yib ea qoyal riy. Yi maa fanaay ni nga ni mismis ngaay, maa ku yi maa thiy nga doewngiy ngea munguuy. Coconut oil.

Mu piiq boech ea gapgip nga gu thiy nga doewaag.

Gapilmaraang n. p.n. topon. An island in Ponape District, Kapingamarangi.

Fithingaan reeb ea doonguch ko naam nu Poenpëy.

gapiinam v.i. Weeliy marungaqagean ea kaakaroom ko bitiir nga ra naang-eed boech. To tell history to children.

gapiisyoer (dial: ruwäl) n. Reeb ea taliin ea fitaeq ni ka ni ngoongoliy ko yuw, ni ka ni m'aag nga ba yael' i gaaf. Yi raa giringiy u madaay ni guy ea niig mea miil ngea yaen ko gi ni ka ni taay ea nuug riy, mi ni koel ko nuug. Fish chaser made from coconut leaves.

Yi raa nuug ni ka ni feek ea gapiisyoer, ma ri boqor ea niig ni yi maa koel.

gaplel n. Liyam ko quchub ngea mareaw ni ka ni kerkeer ka ni qathukuy nga taqa baang ma ni liith ni ngea kaay ea bitiir ni ka ba madwaay. Liyam and copra grated and cooked, use as baby food.

Chiiney ea kea moem gaan ea bitiir yaa yi bea chuwaqiy u kaantiin, ma kaakaroom ea gaplel ea maa kaay ea bitiir.

gapöngpoeng (dial: gabrugög) n. Ba miit ea galip nu madaay ni ba qachiichiig, maa paer u maliil, fu baang ni raa qey, mea m'aay ea daay riy. Taqareb bugul i paaq ni ba gaaq, ma baay reeb ni ri ba qachiig. Ba yoqor raqën, raa ba kean ma raqën. Type of small mangrove crabs.

Googow ea ma languy ea gapöngpoeng ngea niig ni ba qachiichiig.

gapoopow v.i. To hover.

Gapthey n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

gapulpuul a. Ngea gofgoof nga but' ni woed ea yal rook' beaq ni ba sugsug. Overhang, as a fat stomach.

Girdiiq ni ba taaqunum ea biyaa ea ma gapulpuul ea yal rooraed.

gapung n. Ba miit ea taliin ea chaam ni yi raa chubeeg mea thaey ban'ean riy ni raa qaaw ngaak' beaq fa ban'ean mea kireeb. Cannon, big gun.

Baay boech ea gapung ni n'aeg ea Saapaan u roey u Waqab.

gapuul {gapuuliy} n. Ban'ean ni yi maa niing ban'ean ngaay ni faan ea ngea daab ki maap' ban'ean riy nga but', fa yib ban'ean nga laanggin. Plug, cork.

Mu piiq ban'ean ngoog ngea maang gapuul ko rea m'uw ney.

gapuuliy₁ (cf. gapuul) v.t. Nga ni taay ea gapuul nga ban'ean ni daab ki luul'. To plug something, as the drainhole in a boat.

Mu gapuuliy ea rea m'uw niir yaa baay yi sug ea daay u laanggin.

gapuuliy₂ v.t. Nga ni koel paaq beaq ni kea ching naag ni ka ni chuw nga taan paaq yi bea koel paaq ma yi bea feek. To walk a drunken man by half carrying him.

Fa rea pumoqon ea kea ri ching, qeree ni gapuuliy ngea thap nga tafean.

gap'luw n. Ba miit ea qarcheaq ni ba paloq i talimar doewngin. Maa noon ni ba gaaq lamaan. Maa kaay waqamngin ea gaak'iy. Ba gaaq boechquw ko qumeel. Type of small black bird.

Kea yib ea gap'luw qi languy fa rea p'aaw roog.

gap'luwean reegur (cf. reegur (gap'luw + reegur)) n. Ba miit ea qarcheaq ni ba rungduq, ni boed gaqangin ba roothaal. Ma paer u reegur, nga qi fitaeq niig ni ngea kaay. Fi ni munmuum mea yib ko binaew. Type of sea bird. gap'luw + reegur

Faqän raa geel ea nifeen ma kea yoqor ea gap'luwean reegur ni kea yib ko binaew.

Gaqan n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

gaqaneelaey' n. time Kadbuul, ni kea toelaeng boech ea yaal', ni gonoopon ea meereeb, fa ragaag ea kalook. Mid-morning (9-l0 a.m.).

Foowaap ea gu qod ni kea gaqaneelaey'.

Gaqanpaan n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Dalipeebinaew. Village in Dalipeebinaew.

gaqar v.i. Weeliy, fa yoeg ban'ean ni kea yoeg beaq. Riin' ni qaraay rogon. To say, quote; to do like this; then in narration; become like this.

Bea gaqar ea fagear roog raa qun nga Doonguch gabuul.

gaqgaaq (cf. gaaq) a. N'uw ea fool riy ni gubiin yaang. Big, large.

Ba gaqgaaq ea niig ni yi maa koel ko rea gi nuug ney.

Gaqmeed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Gaqmeew n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

gaqmun (cf. gaaq) (dial: gaqngin) n. psd. Rogon ea fool u ban'ean ko ba gaaq, fa ba qachiichiig. Size of something.

Quw rogon gaqmun ea bi room ea waay?

Gaqnaqun n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Rumung. Village in Rumung.

gaqngin (cf. gaaq) (dial: gaqmun) n. psd. Rogon ea fool u ban'ean, ko ba qachiichiig, fa ba gaaq. Size of something.

Quw rogon gaqngin ea bi ni mu koel ea niig?

Gaqngin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

garal (dial: faral) v.i. Mu guy ea faral. To suddenly pass through, especially said of speech.

garamchal n. & v.i. Raen ni ba kireeb ni bea yaen u keenggiy. Nga ni chuweeg ea raen ni ba kireeb u doewngiy. Urine; to urinate. [root: waqangchol] excretory [syn: fiiq ]

Chiiney ea nga gu garamchal nga ba yaang ya bea yaen ni ngea kuur ea yal roog.

Garamfael n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Garangmaaw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

garaapëy v.t. N'aeg ban'ean ni yi bea leam naag ni daariy faan. To toss something away with force. [root: maafiy]

Kea puwaen' fa rea piin kea garaapëy ea waay rook' nga madaay.

garaaraaw (dial: garooraaw) v.i. & n. Yaen nga buguy ngea paqay ni woed yaqan ea gamanmaan. Gamanmaan ni ba qachiichiig ni maa yaen nga qaay ni ba yoqor. To crawl; crawling animals.

Fa rea tiir roog ea kea taagaraawraaw ea chiiney.

garaareag (cf. garear) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea wagagëy u but' i yaen ni ba yoqor yaang i yaen. To spread, scatter something around.

Nifeeng ea maa garaareag ea m'aar u faayleeng i yaen.

garaath n. Boechi yaang i n'uw ni ba qachiichiig, ma dea n'uw nap'an. Small rain.

Misiiw' mea qaaw boechi yaang i garaath foowaap.

garaaw n. Ba yaang u qeay ni ba qaraay u wurilean qeay ni qiir ea ma n'igin nga qi mithmith ea rifrif qu qeay, raa maath' ma daab ki yog ni ngea mithmith ea rifrif qu qeay. Achilles tendon.

Kea toey fa rea moqon ea yaer nga qaay kea chuguur ni ngea maath ea garaaw riy.

garaayuw n. Raen ni ma gagëy qu yuwaan ea gaak'iy, fa paan ni kaakadbuul. Dew.

Ri ba geel ea garbeab fowngaen ya ba yoqor ea garaayuw ko paan.

garbach (dial: garbach) n. Ba miit ea duqög. Type of yam.

garbad n. & v.i. Ban'ean ni nga ni qunum ngea m'aay ea baleal. Qunum ban'ean ngea m'aay ea baleal. Drink to quench thirst.

Ka gu feek ea quchub ni qiir ea nga da garbad gow ngaay.

garbaalog n. Ba miit ea tagosgoos ni maa lifith ea bitiir ko yuwaan ea niiw ni yaed ma fael ko nifeeng nga qi chealcheal. Pinwheel made from coconut leaves. [syn: qatafiifiy, faak ea nifeeng ]

Mu lifith reeb ea garbaalog nga gu fakaay.

garbaaw [<? Spanish, possibly via Palauan> ] n. Ba miit ea gamanmaan ni ba gaaq. Baay ea gaagëy rook'. Maa kaay ea paan. Baay ea meelik rook' ni maa qunum ea girdiiq, ma ku yi maa languy ea qufin riy. Reeb ea mi ti gamanmaan ney, qaraa qufin riy. Cow, beef.

Chiiney ea kea lichliich ea garbaaw u roey u Waqab.

garbael v. Yaenyaen ni yu gu daariy fan ni ba gaaq. To wander about aimlessly.

Raa neap' ma boqor ni boqor ea bitiir ni maa garbael u fadik' ea lumor.

Garbeaq n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

gardaq₁ {gardaq naag} a. Baay ea raen u fadik' ban'ean, ni dea malik'. Wet. [syn: moenur ]

Kea qaaw ea n'uw ko thuw roog kea gardaq.

gardaq₂ n. Beaq ni dea naang rogon ban'ean, araa dea saalap qi ngoongoliy ban'ean. Unskilled person.

Faqän ni yaen ko churuq ma bitiir ea yaed gubiin ni yaed ba gardaq.

gardaq naag (cf. gardaq₁) v.t. N'igin ngea yaen ea raen ngaay, qaraa n'igin ngea yaen ea raen nga fadik'. To make wet. [root: moenur naag]

Bitiir ni ba qachiig ea yaed ma gardaq naag ea choob rooraed.

gareach (dial: qumeel) n. Ba miit ea qarcheaq ni ba qachiig ni ba rungduq maa baay ba yael' qi roow u taan k'angaan. Ti ni bpiin ea ba qachiig ea roow u k'angaan. Ma qunum ea qathib ko falooraas. Ba qachiig boech ko gapl'uw. Type of bird, robin.

Ba qaram ba gareach ni bea qunum ea qathib ko falooraas.

garear {gareareeg} (dial: wear) v.i. Ngoongoliy ngea yoqor yaang ea gi ni baay riy u but'. To spread about, scatter around.

Salthaaw nu Mariikeen ea ba garear u dakean ea rea faayleng ney.

gareareeg (cf. garear) Ngoongoliy ngea yoqor yaang ea gi ni baay riy u but' i yaen. v.t. To scatter, spread about.

Kea gareareeg ea nifeeng fa pii baabyor roog u buut'.

gargeal v.i. & a. Ngea yib ea bitiir u yal nga danoop. To give birth.

Bi ney ea puul ea raa gargeal ea bpiin roog.

gargealeag (cf. gargeal) (dial: gargealeeg) v.t. Yib ea bitiir u yal nga danoop. To give birth to, bear (a child).

Fa rea piin roog ea kea gargaaleag l'agruw i qathloog.

gargealeeg (dial: gargealeag) v.t. Yib ea bitiir u yal rook' reeb ea bpiin nga danoop u tomurean neel' ea puul nii diyean beaq ni ba bpiin. To give birth to, bear (a child).

Kea gargealeeg ea bpiin rook' fa moqon reeb ea bitiir ni ba bpiin.

gargear₁ [cf. Palauan kerrekar 'type of tree' ] n. Gaak'iy ngea paan ni kea sug u ba yaang i ban'ean ni boqor. Bush, forest.

Fa rea gi milaey' roog ea kea yaen ba chuwoq i gargear riy.

gargear₂ v.i. Yabaaq, qaraa k'aring beaq, mi ni gulupeeg langëy ni ka ni bugbuguy dabap'i lugunëy. To curse by pursing the lips in a certain way.

Fa chii piin ea ra guy-eeg mea gargear.

gargear₃ v.i. Liith, qaraa qurfeeg ea niig mea laf ea qufin riy ko yil'. To shrivel, shrink, of fish when cooking.

Niig ni yi maa koel ko nag' ea yi raa qurfeeg mea gargear.

garik₁ n. Ba miit i ban'ean ni baay u madaay ni raa maath nga doewëy mea lublub ma ba qamiith. Boqor ni boqor miit. Stinging coelenterates, jellyfish, man-of-war.

Foowaap ni gu won nga madaay mea k'aed-eeg ea garik.

garik₂ (cf. garik₁) n. Beaq ni ri ba qadaag ea ti ni ba qaraay ban'ean ni ba wagaagëy, qaraa ba deeneen. A person who itches for excitement.

Fa rea pumoqon ea daabuun ea bpiin dakean ni faan ea ba garik.

Garim n. p.n. topon. Boechii doonguch ni waar ni faqän baay u puluwon yuu Gilmaan' nga madaay. Rock island off Gilmaan'.

garip v.i. Nga ni baalig naag nga dakean qëy, qaraa baat naag nga dakean paqëy. To kick with the top of the foot or hand.

Kea garip naag fa rea pumoqon fa rea tiir ni ri ba geel marin.

garmangmang n. Ba miit ea gamanmaan ni woed yaqan ba qulooloy, ni raa paer boech ea... ni gaaq mea pil ngea yib ea buraeq riy. Ma paer u keenggin fu yuwaan ea gaak'iy. Caterpillar, pupa, cocoon.

Fa rea buulyal ea ba tataamdaag ko garmangmang.

garmaam' (dial: garamchal) ? Mu guy ea garamchal. Polite word for urinating.

garmiy [cf. Ulithian haramiy 'type of fish' ] n. Ba miit ea niig ni nigaan ea qey, ma raa gaaq mea yaen i paer nga mak'eef. Ba qawaatwaat doewngin ni baay yuu yael' i roowroow u doewngin u ba lëy nga ba lëy. Baay ba qaach ni ba ni ba maguchoel u pachan. Ba chugur ni ngea woed yaqan ba qayit. Type of fish, rabbit fish.

Gu koel ba raan' i garmiy ko nuug roog foowaaplaan.

garngaab₁ [Cf. Ponapean kangarap, Trukese angarap, Woleaian garangap; for loss of initial consonant in Trukese cf. Trukese een 'you-sg.', Saipan Carolinian eel, Woleaian geel. ] n. Ba miit ea niig. Raa gaaq mea yib ea taguw riy. Ma paer u ba yaang ni ba toeym'aar, qaraa reegur. Type of fish.

Gu bea gireeng gaaf mea qaaw ba garngaab ngaay ngea chuguur ni ngea th'aeb ea gaf roog.

garngaab₂ a. Daariy ea rungrung riy, yi maa yoeg ko naqun ni daawor ni rungrunguy yaa daawor i m'aay. Wallless, unwalled, of a partially finished house.

Ka ba garngaab ea naqun roog.

Garongfeal' n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Garongfich n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Garongsaay n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

garooraaw (dial: garaaraaw) v.i. & n. Yaen nga buguy ngea paqëy. Qorngin miit ea gamanmaan ni ba piireq qäy ma daar maa changëg. To crawl; crawling animals.

Fa rea tiir roog ea kea taa garooraaw ea chiiney.

garpëy v.t. Yin' ban'ean nga qoreel ni daa niir leam naag ea gi ni ngea yaen i qaaw ngaay yaa ban'ean ni daariy faan ni boed ea chabung. To cast aside, as trash.

Kea puw-aen' fa rea piin kea garpëy ea waay rook' nga buut' kea maap' gothoon.

garreetaa [Japanese ] n. Ba miit ea ban'ean ni baay ea taayyaa riy ma chanea daariy ea masiin riy ni ngea yaen naag. Girdiiq ea maa piqpiiq ni fean ea feek chugum. Boed ea riyaakaa. Cart, wheelbarrow, etc.

Bea faafeäl fa pi bitiir ko fa rea garreetaa ni ri yaed ba qadaag.

garulrul a. Ggaan ni ba piireq ea raen u fidik' ma ba qëlqël ni ba kireeb ni daab yog ni nga ni kaay. Spongy, of food.

Fa rea maal ea ka gu liith ma ba garulrul ka gu piiq i kaay ea baabiy roog.

garungrung a. Ban'ean ni ba moem ni raa gaabar qaraa ba moem i gaabariy ni faan ea ba waer, ma chanea yi raa gabaariy ma gaathii ri ba moem ni raa m'ing ngea yaen ba lëy mea yaen ba lëy. Easily bent, as a young twig. [syn: mangurngur ]

Lëy ney ea puw ea daab i feal' ni baaw yaa ka yigii garungrung.

garus n. Tooluul ni ba gaaq lamëy u taqa baang ni boed ea toon ko minmin. To roar in laughter.

Faqän ni doel' fa rea tiir mi ni garus naag mea tamaraq ngea yoer.

garuuch n. Ba miit ea gamanmaan ni ri ba qachiichiig ni ba chuguur ni ngea daab ni guy nga qawchey. Raa yib qi paer nga ba yaang u doewëy ma qi mak'adk'ad, mea roowroow. Type of parasite, insect; tick.

Mu guy tan qalibeeg yaa sanaa baay ba garuuch riy, yaa bea mak'adk'ad.

garyal n. Ba miit ea m'aar ni maa yib nga loelugean ea girdiiq ni faqän baay n'ean ma qii tartar yuu yaang u dakeän ea loeq ni ba weachweach ramaqën nga i mulmuul. Ma ba geel ea mak'adk'aad riy, chanea daab niim' riy. Dandruff.

Ngea yog ea reemoong ngoog nga gu waen ko maeluuk nga gu qudiy nga loelugeeg yaa ka ri yoqor ea garyal riy ba yaay.

Gasag n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

gasang n. Ba miit ea gosgoos ni yi maa fanaay ea raquy ngaay nga qu niin' nga qu ni guy ea chaaq ni raa yaen ea bii rook' ni ba toqreel. Yi maa paag nga but' ngea yaen u but' i yaen fa changëg ngea yaen u laeng. Kind of game, "bounce and fly".

Bea gasong fa pi bitiir, nga gu waen gu qun ngaay.

gasarap (dial: sarap) v.i. Yaen ni yi bea yaen nga bugul i qäy, ni boed ni kea kun ban'ean nga laang qäy. Yaen ni daar maath laan qäy nga buut' ni gaqangin. To limp, to tiptoe.

Gu bea gasarap yaa kea kun ba richib nga laan qëg.

gasëy n. Girdiiq ni kea paag ea girdiiq rook' ni daa niir tayan'ug, qaraa qayuweeg raed. People neglected by their relatives.

gasfath (dial: gästhiiw) n. Ba lëy i gaak'iy ni ka ni quthum ka ni raeg nga buut' ni yi maa giiq ea mareaw fa quchub ngaay. Husking stick, one that is anchored down.

Kea m'ing ea gasfath roog ni gu bea giiq ea mareaw kea yaen ni nga gu maqadqad ngaay.

gasgason n. psd. Maruweel rook', qaraa pangin ko n'ean ni maa riin'. Its work, function, nature.

gason n. psd. N'ean ni kea riin' ni ba qoloboch, qaraa ba kireeb. His mistake.

Qa mu guy gason fa pii bitiir ni ka ra chabung gaed u kanaawoq.

gatal {gatalean} n. psd. Ban'ean ni ba qëlqël u laen dagurean waqamngin ban'ean. Boech ea yi maa kaay, ma boech ea daa niir kaay.

gatalean (cf. gatal) n. psd. Ban'ean ni ba qëlqël u laen dagurean waqamngin ban'ean. Boech ea yi maa kaay, ma boech ea daa niir kaay.

gataat v.i. Chuguur reeb ea ban'ean nga reeb ngea taqare [missing record] bael. To line up side-by-side, as of boats at a dock.

gataateag (cf. gataat) v.t. Chuguur naag reeb ea ban'ean nga reeb ea ban'ean ngea gabad ngaay ni boed ea booch ni nga ni n'igin ngea chuguur ngea gabad ko chabog. To line up side-by-side, as of boats at a dock.

Mu gataateag ea booch ko chabog ngea yog ni yaen ea girdiiq riy nga talaang.

gathaar₁ v.i. Sirigig u ba yaang ni ba toelaeng qi yib nga ba yaang ni ba toobuut'. To slide down a slope.

Fa rea tiir ni ka ni koekoeq naag ea bea gathaar qi yib nga but'.

gathaar₂ v.i. Feek ea bpiin ngea qun ko faafael. Girdiiq ni dea maturug beaq ma raa qun ngaak' ko faafael. To pick up girls (slang).

Girdiiq ni piqilal ea yaed bea yoeg ni kea geel ea gathaar ko bpiin ni maa paer ni daa kiir m'uug nga tafean.

gathlal v.i. Muul boeg i ban'ean nga buut' ni ba yoqor ma bea muul ni taqa ba yaay ni boed beaq ni bea fool quchub ni yugu bea faelig ngaay nga qu mugungun nga buut'. To shower down.

Ri ba geel ea nifeeng ea daqir qeree yugu bea gathlal ea maanggaa ni kea loel nga buut'.

gathoon n. psd. Qorngin ban'ean ni baay u laan reeb ea ban'ean. Its contents.

Baay ba teang roog ni dalip ea daroomkaang gathoon.

gathum n. Ba lëy i puw ni ka ni luf ea fith riy ni yi maa taay ban'ean nga laanggin ma ni thoey u ba lëy mea yaen fa rea n'ean ni ka ni taay nga laanggin. Blowgun. [syn: pathpath ]

Kea yip' fa rea tiir ba maegilaew' ko gathum.

gathuw₁ n. Baang ko naqun ni ba rean ni ka ni puuy ni ku ba dakea ngea boed reeb ea taaq ma chanea baay u dakeän ea thiig u laeng u miit ea naqun u laan ea gaathiith. Yi maa taay ea chugum nga dakeän. Part of house.

Kea feek beaq fa rea salpiy roog ni gu mithaeg qaraay nga dakeän ea gathuw.

gathuw₂ n. Ba miit ea niig ni ba gaaq ni maa yaen u taan ea chabog i yaen ni ba weachweach doewngin ma baay yuu yaen i talimar u doewngin ni yaen i ba lëy nga ba lëy. Kind of fish.

Gu bea maeluk ma kea yib ba gathuw kea yib ni ngea k'aed-eeg.

gat'ing n. Ba lëy i gaak'iy ni ka ni buguy ka ni m'aag ba yael' i gaaf ngaay, ni ba lëy ngea ba lëy, kea paer ni ba bugbug. Ku yi maa feek ba lëy ea gaak'iy ni ba qachiig nga ni taay taban ko fa rea yael' i gaaf ma ni teelteel fa rea lëy i gaak'iy ni ka ni buguy, ma ni paag mea pangthaal mea yaen fa lëy neam ea gaak'iy ni ba qachiichiig. Yi maa fanaay ni nga ni yip' ban'ean ngaay. Bow for shooting arrows.

Kea paag reeb ea bitiir ea gat'ing ko nimeen roog.

gaweäl₁ {gaweäliy} n. Nifeeng u toqobean ea nifiy ni raa maath ngoom mea chuguur ni ngea yik' doewaam. Raa ni taay ea nifiy ko nifeeng mea gaweäl. Heat.

Ka yi gi geel ea gaweäl ea daqir yaa ba geel ea yaal'.

gaweäl₂

Taay ea gaweäl nga paqëy = Give hot food to

gaweäliy (cf. gaweäl) v.t. Nga ni taay ea nifiy nga ban'ean ngea gaweäl. To heat up something.

Chiiney ea kea neap' ma daa wor gu gaweäliy ea thum'aag roog.

gawuch (dial: garuch) n. Ba miit' ea L'aaw nu madaay. Type of sea anemone.

gawul n. Ba yaang i maad, qaraa maraan'iiw, fa keeruq ea garbaaw ni ka ni m'aag ea gaf nga ba lëy ngea ba lëy, ni yi raa taay ea malaang nga laan fa rea gi maraan'iiw mi ni cheechiingeeg, ma ni paag ba yael' fa rea gaaf mea yaen fa rea malaang ni ba geel marin. Yi maa fanaay ni nga niip' ban'ean ngaay. Slingshot.

Kaakaroom ea yi maa chaam ko gawul u roey u Waqab.

gayog n. Binaew ni maa paer ea giddiiq riy. Village.

gayoon n. Ba miit ea garik nu madaay ni maa yaen u fatii daay, ma ku maa paer nga dakean ea baer u but'. Baay loelugean ni boed yaqan ba qambaraalaa ma baay gufiin ni sum u loelugean ni qiir ea maa yaen naag. Pii gufiin neam ea qiir ea raan ea gi ni baay ea garik riy. Ba tamilaeng raqën ea rea miit i garik ney. Type of jellyfish.

Reeb ea rraan ni gu won nga madaay mea k'aed-eeg ba gayoon.

gayuul [cf. Palauan chiul 'pillow' ] n. Ban'ean ni ka ni yin' ea baatee nga laanggin , qaraa ku ban'ean äd Ba miit ea niig ni ba roowroow laan l'ugun ma boed yaqan ea wul'. Yi Pillow. Type of fish, porgy.

gaabar {gaabariy} v.i. N'igin ban'ean ni qimmoey ni ba k'iy ngea bug. To bend.

Kea gaabar ea piiskaa roog.

gaabareeg (cf. gaabar) v.t. Buguy ban'ean ngea bugbug ma chanea daab i m'ing. To bend without breaking.

Ka guu' ba niig ni ba gaaq kea gaabreeg fa piiskaa roog ma kea miil.

gaabariy (cf. gaabar) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea daab ki paer ni ba k'iy. Buguy. To bend.

Ka guup' ba niig ni ba gaaq kea gaabariy ea piiskaa roog.

gaabarnar [<English governor ] n. Reeb ea liiw ko qaam ni ba toelaeng. Governor.

Bi ni th'aeb ea m'oon ea gaabarnar nu roey u Waqab ea Mangafeal'.

gaabiitey [<German kapitän ] n. Reeb ea liiw ko salthaaw ni ba toelaeng. Capitain.

gaabrach (dial: gaarbach) n. Ba miit ea duqög ni ma n'uunuw ma ba roowroow fadik'. Type of yam.

Chiiney ea gaathii ri ku gu maa guy ea gaabrach.

gaach₁ v.i. Feek ea laay u ba lël ea m'uw nga ni taay nga ba lëy ngea suul fa rea m'uw ko fa gi ni qi yib riy. To reverse the sail of a canoe; to turn the sail of a canoe around; to tack.

Raa geel ea nifeeng ma kea moqomaaw' ea gaach u m'uw.

gaach₂ v.i. Ngoongoliy ba miit ea yaqan nga paqëy. Make a certain type of gesture.

gaachath n. Ba yael' i malaang ni ka ni qufung ngea yaen nga madaay ni faan ea ngea taleeg ea daay fa nga qu ni yaen u dakeän. Pier, causeway.

Ri ba gaaq ea yiluq ea daqir ya kea chuuguur ni ngea mathrow fa rea gaachath.

gaachgaach v.i. Gaach ni ba piireq yaay.

Faqän raa kireeb ea nifeeng ma boekum yaay ni yi raa gaachgaach fin ni madaaq ko gi ni yi bea yaen ngaaay.

gaaf₁ clsfr. Ba bug ea thiin ni yi maa yoeg ko yuwaan ea gaak'iy, piy, raen, ngea boech ban'ean. Classifier for leaves, hair, water, etc.

Ga raa piiq ba gaaf ea raen nga gu qunum fa daangaay?

gaaf₂ clsfr. Reeb ea waqanchal u ban'ean ni ba raenraen. Drops of a liquid.

gaafgow {gaafgow naag} [<Ulithian> ] Daariy ban'ean ni fean ni ba yoqor. Daariy rook' ni ba yoqor ni raa yog ni ngea piiq boech ngaak' beaq mi ki paer reeb rook' ngea fanaay. Poor, pitiful, sad.

Gu won nga Mariikeen mu gu guy ea girdiiq ni ri ba gaafgow ya mus ko ggaan ni ngea kaay ma daariy.

gaafgow naag (cf. gaafgow) v.t. Ngoongoliy ngea kireeb boech rogon ni qimmoey ko toomm'oon, fa riin' ban'ean ngaak' ngea magaawon riy. To make poor, pitiful, hurt.

Boech ea girdiiq ea raa qunum ea rrum mea paer ko girdiiq u tabinaew rook' nga qi gaafgow naag raed.

gaag v.i. & n. Cheal nga tanggin ea nifeeng. Raa yi bea yaen u m'uw ma nga ni cheal ko baqa ni baay ea thaam riy. To turn away from wind, turn to leeward, turn to outrigger side, turn downwind; leeward, leeside, downwind, outrigger side.

Gu qun ko tarëg u m'uw ma faqän ni gaqar ea nga ni faang mu gu gaag naag fa rea m'uw mi ni puwaen' ngoog.

gaagang' (cf. gang') a. Ri ba gaaq ni ba gaaq. Huge, gigantic., big, large.

Yi raa yaen nga reegur ko fitaeq ma yi maa koel ea niig ni gaagang'.

gaagael (cf. geel) (dial: gaageäl) n. Quchub fa buw ni kea chuguur ni ngea mareaw. Hard, mature coconut or betel nut.

Quchub ni kea gaageäl ea yi raa qunum ea quchub riy ma kea mithiith.

gaageäl (cf. geel) (dial: gaagael) n. Quchub fa buw ni kea chuguur ni ngea mareaw. Hard, mature coconut or betel nut.

gaagëch (dial: baeyil) n. Ba miit ea paan ni ma tuguul u ba yaang ni baay raen riy ni baay faraan yuwaan. Ba kaabaang fa ba bael ni ka ni lifiith ko miit i paan ney. Type of grass; type of purse or basket made from this type of grass.

Gu won nga maqut roog ma kea tuguul ea gaagëch ngaay, ma qeree ka gu feek boech ni nga gu piiq ngaak' beaq ngea lifiith reeb ea gaagëch riy nga gu fanaay.

gaagëy₁ n. Ban'ean ni maa sum u dakean lolugean boech ea gamanmaan ni ba m'uthm'uth ni maa chaam ngaay. Ba ley i rayën ni ka ni quthum ni yi maa giiq ea mareaw fa quchub ngaay. Horn of an animal; awl. spike tool; tool for husking coconuts.

Gaeg ea gu maa taamdaag ko garbaaw ni bachaan ea baay ea gaagëy rook' ni raa rugoey ngoog.

gaagëy₂ (dial: tagaagëy) n. Ba miit ea gosgoos ni yi maa taay ko gaaf u bugul i paqëy. String game, cat's cradle. [syn: gaay ]

Gaeg ea dabuug ea gaagëy ya daa gu naag rogon.

gaagool (cf. gool) a. Yi raa niing ban'ean ngaak' ma ri raa piiq ma maa runguy ea girdiiq. Qadaag ni ngea qayuweeg ea girdiiq fa piiq ban'ean ni fean ngea fanaay beaq. Extremely generous, kind, gracious, polite.

Girdiiq ni ba gaagool ea raa gaafgow ma ba qadaag ea girdiiq ni raa qayuweeg.

gaagyal a. Ba moem i guy nga qawchëy. Clear, definite, determined, as of something seen which is hazy.

Yi raa yoeloey ban'ean ni ba talimar nga dakean ban'ean ni ba weachweach ma ri ba gaagyal.

gaagyëg {gaagyëg naag} v.i. Nga ni ngoongoliy rogon ni ngea yaen ni ba maengiil rogon. T'aert'aer madilin ngea daab i yaayaawool. To plan, administer, arrange, order.

gaagyëg naag (cf. gaagyëg) v.t. Nga ni ngoongoliy rogon ni ngea yen ni ba maengiil rogon. T'eart'aer madilin ngea daab i yaayaawool. To plan, administer, arrange, order.

Mireew nga da gaagyeg naag-eed ea rea churuq ney yaa ri taaw ko roofean ni nga ni churuq mea kireeb ea churuq roodaed.

gaak' n. Nifiy ni kea qaaf nga ban'ean bea yean ea daramram riy fa qaath. Burning.

Kea gaak' ea taqang roog foowaap.

gaak₁ v.i. Madaq nga taqa baang, qaraa chaafiin nga taqa baang. To meet, intersect.

Yi bea yoeg ni nga ni muuq ko maruweel ma gadaed gaak nga faeluw nga ni puruuy' naag rogon ea fitaeq roodaed.

gaak₂ a. Gaman qorngin. Enough.

Kea gaak ea salpiy ni yi bea yoeg ni nga ni kunuy.

gaak'iy n. Ba miit ea ban'ean ni ba fas machaanea gaathii girdiiq fa gamanmaan. Baaay yuwaan ni ba galunglung ma maa tuguul u dakean ea buut' mea n'uw i yaen nga laang ni raa yib waqamngin ma maa kaay ea girdiiq ngea gaman- maan. Tree, wood, shrub, plant.

Maanggaa ea ba miit ea gaak'iy ni yi maa qunum waqamngin.

gaal'₁ n. Ba miit ea gaak'iy. Yi raa faathiy keeruq ma ba n'uw yaang ni daar math'math' ma ba weachweach. Yi ma fanaay nga ni m'aag ngaay fa ni k'eeyaag nga madaay ngea n'ag mea m'aag ea pumoqon fa ni l'aeng ni qoeng ngea m'aag ea bpiin. Hibiscus tree; loincloth or any sort of cloth made from hibiscus bark.

Raa chuguur ko Baaynaag ma ka ri moqomaaw' ea gaal' u fadik' ea paan ya kea yoqor ea girdiiq ni bea toey ni ngea fanaay.

gaal'₂ v.i. Teel ea faan ma ni qachiichiig nag ea yal ngea chuguur ni ngea gabad nga keeruquy. To pull in the stomach.

Gu raa gaal' mea m'ugm'uug ea yaaw roog.

gaam clsfr. quant. Fool ni radaan dalip bugul i paqëy. A unit of measure equal to three fingers.

Ba qachiig ea n'uw ni qaaw foowngaen ya kea mus ni gonoopon ba gaam ea raen ni qaaw nga teang roog.

gaamiig₁ [cf. Palauan kamik 'electricity' ] n. M'aay ea thamtthaem u doewëy ni daab ku ni thaamiy. Cramp, numbness; feeling of pins and needles.

Kea gaamiig qeag ni faan ea ka gu paer nga dakean ni kea n'uw nap'an.

gaamiig₂ (cf. gaamiig) n. Battery; electricity; magnetism.

gaamog a. L'agruw i ban'ean fa boech ban'ean ni yaed ra paer nga taqa baang fa ni chaagiy nga taqa baang ma ri ba feal' yaqarow fa yaqaraed u taqa baang. Fitting in appearance.

Rea rugood neam ea ri ba gaamog ko maad ni roowroow.

gaampeek n. Baang i banIean ni ka ni ngoongoliy, ma bea yib i tal ea baarkoow ngaay ngea taay ea chugum riy nga laang. Port, a place where ships dock; dock.

Boqor ea girdiiq ni kea yaen nga gaampeek ngea guy boech ea baarkoow.

gaan [cf. Palauan kall 'food' ] n. psd. N'ean ni ngea kaay beaq fa ban'ean. His food.

Nga gu feeng boech ea malaang ngea mang gaan ea paachiingkoo roog.

gaan ea yakoq (cf. yakooq (gaan + yakooq)) n. Ba miit ea paaw' ni saak'iy ni yi maa kaay. Type of banana. gaan + yakooq

gaanong n. Clan.

Gaanong n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

gaangiy (dial: gaangich) n. Ba miit ea gaak'iy ni ba qachiichiig, ma ba qachiichiig yuwaan, ni yi maa fanaay ni reangin ea yaroor. Type of tree.

gaangiich (dial: gaangiy) n. Ba miit ea gaak'iy ni ba qachiig yuwaan, ni yi maa fanaay ni reangin ea yaroor. Type of tree with small compound leaves.

Baay ba kea gaangiich ko yaroog roog ni kea thig nga kanaawoq.

gaapngëg n. Churuq ni saak'iy ni maa yin' ea pumoqon. A Yapese dance. Standing dance.

Chiiney ea gaathii ri ka yi maa yin' ea gaapngëg.

gaaq a. Ba n'uw gubiin ea fool riy. Dea qachiichiig. Big, large.

Baay ba baabiy roog ni ba gaaq ni gu ba qadaag ni nga gu piiq ni chuwaey'.

gaareag v.t. Yaen ni nga ni riin' ban'ean ma daab ni riin', ni suusun ea yaen ni nga ni toey ea yaer ngaak' beaq ma daab ni toey. To make threatening actions.

Kea yib poeliis ni feek fa rea pumoqon yaa bea yaen qi gaareag ea yaer ko girdiiq ni kea sugsug.

gaaroog n. Ba yaang ni ba maab ko yaroor ni yi maa yaen riy nga laanggin fa wuruq. Gate, entrance to house.

Kea taay fa rea pumoqon ba pilis nga nguwalean ea gaaroog rook' ni ba tamaa k'aad.

Gaaroog n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

gaarwol n. Baqa ni migid nga taan ea nifeeng ko m'uw. Baqa ni daariy ea thaam riy ko m'uw. Lee or downwind side of canoe, side away from outrigger.

Moey u baqa ni gaarwol nga m'uw yaa daariy beaq ni maa yib u baqa ni thaam ko m'uw nga laang.

gaas (dial: gaasig) n. Gi ni ba qaraay ko churuq ni baay ea moeg laam riy. The part of a dance at the beginning where the ^caller^ recites the first few lines while the dancers do not dance but only clap.

gaath₁ v.i. K'aring ea chaam ni yi bea riin' boeg i ban'ean ni ba kireeb ma yi bea kireeb naag yaqan qawchey. To provoke a fight with menacing faces and actions.

gaath₂ (dial: geath) n. Ba kea gaak'iy ni kea yim' kea muulmuul yuwaan ma ka ba saak'iy nga laang. Dead tree which is still standing.

Ba qaram ba lëy i gaath ni ra thig mea qaaw ngaak' beaq.

gaaw₁ n. Nguwaalean ea raay nu madaay, qaraa gaagëy ko gamanmaan. Spine, horn, whale's teeth.

Baay ba gaaw roog ni gu feang u madaay ni nga gu piiq ngaak' beaq ngea mang machaaf rook'.

gaaw₂ n. Ba miit ea machaaf ni churwoq ni ka ni ngoongoliy ko yuu yaang i dagurean ea tiqey ngea nguwalean ea raay. Necklace money made from shell or whale tooth ivory.

Ka ri qiin ea girdiiq u roey u Waqab ni ka baay ea gaaw ni taliin ea chiiney.

gaawel n. & v.i. Ba miit ea m'uw ni yi maa yaen riy ko mileekaag ni ba qachiichiig. Ku yi maa yoeg nga reeb i paaq ea churuq ni ba qaraay ni ka ni pithig ea changëg. Type of canoe with four prongs; to stretch out the hands as in dance.

Fa rea gaawel roog ea kea biliig ea yakoq. Ri gu ba qadaag fa rea yael' i churuq ni faqän yi maa gaawel riy.

gaaweeg (cf. gaaw(chaaweeg)) (dial: gaayiy) v.t. Changar naag nga ni naang ko quw ea baay riy. To look for, search, seek.

Nga gu won gu gaaweeg ea baabiy roog yaa kea maath' gafaan ma ri liiq beaq.

gaawol v.i. Yoer, qaraa toeluul ni ba chaan ea qamiith ni ba gael. To cry out, as from pain.

Faqän ni thig fa rea niiw ni qaaw ko fa rea pumoqon mea gaawol.

gaay (cf. magow, gaaw) {gaayiy} v.t. & v.i. Changar naag nga ni naang ea gi ni baay riy. To look for, search, seek.

Gu bea gaay ea yaer roog ni ka gu n'aeg.

gaayiy (cf. gaay, chaayiy) v.i. Changar naag nga ni naang ea gi ni baay riy. To look for, search. seek.

gaayuch [cf. Palauan ius 'crocodile' ] n. Ba miit ea gamanmaan ni woed yaqan ea galuuf, machaanea ba gaaq ni ba gaaq. Maa paer u madaay foo maraen. Maa liiq ea girdiiq ngea ku boech ea girdiiq nga qi languy. Alligator, crocodile.

Qu Baalaaw ea boqor ea gaayuch riy.

gädgäd n. Ba miit ea niig ni ba roowroow laan l'ugun ma boed yaqan ea wul'. Yi maa l'eeg ko lum'eeg. Type of fish, porgy.

Gu l'eeg reeb ea gädgäd reeb ea rraan ni gu waen nga madaay.

gädgaed (cf. gaed) v.i. Pirdiqiy ni ba peethpeeth, qaraa ba piireq yaay. Ruuruug ni ngea muul muul nga buut'. To hit repeatedly; to shake to knock things off.

Fa rea tiir ea kea puwean' bea gädgaed loelugean nga but'.

gäl tam voc. Guur ngea guur ni gimeew l'agruw, yi maa yoeg ko pumoqon, fa pagäl. You two (speaking to young men).

Ka mu magaer gow ko fitaeq, gäl tam.

gäl tin voc. Guur ngea guur ni gimeew l'agruw, yi maa yoeg ko buulyal, fa rugood. You two (speaking to young women).

Ka mu magaer gow ko maqut, gäl tin.

gäl u fean ney n. Ti ney ea rraan ni chiiney. These days, nowadays.

Gäl u fean ney ea ka ri kireeb dakeän ea bitiir.

Gäldigow n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

gälfow (dial: gilföw) clsfr. quant. Ragaag ea quchub ni ka ni giiq ka ni m'aag nga taqa baang. Ten coconuts strung together, said of ripe coconuts.

Ka gu piiq ba gälfow i quchub ni chuwaey' roog ea daqir.

gälgael (cf. gael) v.i. Ngea yib raqën, qaraa matmat. Yaen ko fitaeq ni ka ni feek ea nifiy nga qu ni gael' ea niig ngaay. To shine, glow, be light; to go torch fishing.

Bea taay fa rea pagäl ea theereek ko yaal' bea gälgael ramaqën.

gäliy voc. Guur ngea guur ni gimeew l'agruw. You two.

Mireew qo gäliy nga da qabiich gaed.

gällabthir (cf. labthir) n. Gäl qi chaaq ni chiitamangin ngea chiitanangin beaq. The two parents, considered as couple.

gällabthir roog ea ka raanow nga Doonguch ko chuwaey'.

gällum (dial: faak ea raen, bichal) n. Ba miit ea niig ni maa sum u maraen, ma raa gaaq, ma ni tunguy ea bichal ngaay, mea yaen nga madaay. Type of fish.

Gu guy ba gällum u laan fa rea luul' ni baay u charean ea daay ea daqir.

gäl'gael' (cf. gael') v.i. Ngoongoliy ngea yib raqën ea magael, deengkii, fa nifiy, ni ba piireq yaay, fa ba n'uw nap'an. To shine a light, flashlight, torch, repeatedly.

Daab ku mu gäl'gael' ea deengkii roog yaa baay m'aay raqën.

gär (dial: ger) v.i. Yoeg ea thiin ni ba yaabaq, fa ba tagaan ngaak' beaq. To curse.

Kea puwaean' fa rea pumoqon , yaa ka ni gär naag.

gär-aen' (cf. waen' (gär + waen' (?))) a. & v.i. Moqomaaw' qi t'aer laniyaen' ngea riin' ea ti ni yi bea yoeg ngaak' ni ngea riin'. Sullen, stubborn; to be stubborn, sullen. [root: magär-aen'] [from: garan'u ] gär + waen' (?)

Fa rea tiir ea ri ba gär-aen' ni daab qi qabiich.

gärfow (dial: gaerföw) a. Kea yaen ea garbeab, fa raen nga fadik' daab ki yog ni ngea qaaf. Too damp to burn.

Kea gärfow ea maasis roog.

Gärgey n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Tamil. Village in Tamil.

gästhiiw (dial: gasfath) n. Ba lëy i rayen ni ka ni quthum ka ni raeg nga buut' ni yi maa giiq ea quchub, fa mareaw ngaay. Husking stick.

Kea m'ing fa rea gästhiiw roog yaa kea n'uw nap'an.

gaechig {gaechig naag} (dial: geechig) v.i. & n. Riin' ban'ean ngaak' beaq ni ba kireeb ni faan reeb ea ban'ean ni kea riin' ni ba kireeb. Rea n'ean ni ka ni riin' ngaak' beaq ni faan ea bi ni riin' ban'ean ni ba kireeb. To punish; punishment.

Kea gaechig fa rea moqon yaa ri ba kireeb ea wook rook'.

gaechig naag (cf. gaechig) (dial: geechig naag, giichig naag) v.t. Riin' ban'ean ngaak' beaq ni ngea gaafgow riy ni faan ea kea riin' reeb ea ban'ean ni ba kireeb. To punish.

Ka ni gaechig naag fa rea tiir ko kireeb rook'.

gaed₁ v.i. Maath qaraa toey ni ba waer mariin. Teoy ban'ean nga ban'ean ni ngea yib ea nifiy riy. To touch; to hit gently, hit, ignite fire. [syn: bit' ]

Ka mu gaed ea mooch room nga loelgugeeg ka bea qamiith.

gaed₂ v.i. Taay reeb ea ban'ean nga dakean reeb fa toqobean reeb ni ba taqab foeyin taban. To stack something with ends matched up.

Chiiney ea yi bea gaed ea chabog ko fa rea faeluw.

gaed₃ det. quant. num. Boqor ea girdiiq ni gadow ba maqun ngaay. Plural (subject number marker).

Gaed ea yi bea noon ngoodaed.

gaed ea mareaw Piig ko mareaw.

gaeg (dial: geeg) pron. I, me.

gael' v.i. Ngoongoliy ba yaang ni ba talimar ngea tomilaeng, ni suusun ea ka ni feek ea magael fa nifiy ngaay. To shine a light on.

Qa mu gael' beoch ea deengkii ngoog yaa baay gu doel'. R gael, gäl'gael'

Gael' n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Kanifaay. Village in Kanifaay.

gael v.i. Yaen raqën ea tamilaeng riy, ni woed ea deengkii, fa nifiy. To shine, glow, be light. [root: gälgael]

Bea gael ba nifiy nga ba yaang.

gaeluch (dial: pool) v.i. Pirdiqiy laen paqëy u ba rabaq i paqëy nga dakean ea bug u ba rabaq ni ka ni buguy ngea yaen lingaan. To clap by slapping the crook of the arm.

Baay ba churuq ni gu bea qun i fil ni ri ba yoqor ea gaeluch riy.

gaen n. Ba lëy i gaak'iy ni kea wod kea manguunguuy. Yi maa fanaay nga u ni taay ko pacheq ngea liyog nga qii qaaf ea nifiy ngaay. Rotten, of wood.

Ba qaraay bea gaen ko fa rea biyquch ni ba qaraay ni ri ba malik'.

gaeneeniy (dial: ganeeniy) n. Ba miit ea tamaarong ni yaed maa piig. Baay ea taliiw rook' ni maa fal'eag ea yafaang. Ma maa fil ea n'uw, ma maa taleag ea yakoq, ma maa pining ea yakoq. Goqo ban'ean ko laang ea maruweel rook'. High magician.

gaer n. Feal'feal' ea tafinaay rook' ni faan ea daariy ban'ean ni bea riin' ni ba geel. Relexed feeling.

gaerfow (dial: gärföw) a. Kea yaen ea garbeab ngaay fa moenur daab ku yog ni ngea qaaf, ni boed ea maasiis ni kea pil ea garbeab ngaay. To damp to burn.

Chiiney ea daab i yog ea luum ya kea gaerfow ea maasiis.

gaeriipow v.i. Dangdäng qaraa mithmitheeg ni boed puun ea qarcheaq ni bea changëg. Furfuruy ni boed rogon ni maa furfuruy ea qarcheaq puun ni bea changëg. To flap, as wing.

Ri taqa ba yaay ni garipoew fa rea qarcheaq mea yaen i m'aay u qawocheeg.

gaerupow v.i. Mithmith poen ea qarcheaq, fa ba yaang i ban'ean ni ngea yaen nga laang mea suul nga buut'. To flap, as a bird's wings.

Fa rea magil'aew ni kea kur peon ea yugu bea gaarupow ma bea kan i yib nga but'.

gaes v.i. Noon ni yoeg ea thiin nu reeb ea naam. To speak a foreign language.

Moey nga mu gaes ko rea ngabchëy ney yaa daa gur naang-eew lungmow.

gaesig (dial: gaes) n. Gi ni ba qaraay ko churuq ni taqa beaq ea bea yoeg lamaan fa rea churuq ma gubiin ea girdiiq ea bea loob. The part of a dance at the beginning where the ^caller^ recites the first few lines while the dancers do not dance but only clap.

Ri ba feel ea gaesig ko rea churuq rook' ea pii chaaq neam.

gaesleaw n. Ba miit ea churuq ni saak'iy ni maa yin' ea pumoqon. Type of standing dance.

Gu ba qadaag ni ngea miit reeb ea churuq ni gaesleaw ngoog.

Gaetmoqon n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Weeloey. Village in Weeloey.

gaetuw₁ [<Spanish gato (or possibly <Portuguese because of last vowel>) ] n. Ba miit ea gamanmaan ni ba qachiig boech ko pilis. Ba yoqor miit ni ba thilthiil raqën. Baay t'eenguun ni ba m'uuth ma ba cheag ko yaen nga laang. Maa koel ea boroq nga qi languy. Raa rraan ma ba moqo- digdig qawchean, ma raa neap' ma ri ba m'uuth qawchean u fadik' ea lumor. Cat.

Gu ba qadaag ni nga gu fakaay reeb ea gaetuw yaa ka ri yoqor ea boroq u tafanaag.

gaetuw₂ n. Ba miit ea paan. Type of grass.

gaetuw₃ n. Ba miit ea nimeen. Type of chicken.

gaethig (dial: gaethir) v.i. Yaen ni yi ba filaeth qëy u but'. To slide past on buttocks not using feet or hands.

Mu saak'iy nga mu maen ngea paapëy boech ko gaethig.

gaethir₁ (dial: gaethig) v.i. Yaen ni yi ba filaeth qëy u but'. To slide past on buttocks not using feet or hands.

gaethir₂ v.i. Yaen nga chigiyey. To move on the buttucks and hands.

Fa rea labthir ea daakiir yog ea yaen rook', kea mus ni goqo gaethir ea ka maa yog boechquw rook'.

gaethii Dea qaraay rogon. Not so.

Daqir ea lubaan ea qëy, raa m'uug ma ri gaethii ba qachiichiig.

gaethiith n. Miit ea naqun ni yi maa paer riy nga qu ni thiin, gaethii p'eanaqun. Front of house, as opposed to p'eanaqun.

Naqun ni yuw ea ba garbeeb ea gaethiith riy.

gaew {gaay} v.i. Changar naag nga ni naang ko quw ea baay riy. To look for, search, seek.

geälgeäl (cf. geel) Ba dakea ngea geel boech ma chanea gaathii ri ba geel ni ba geel. Somewhat strong.

Kea taf fa rea pagäl ngoog yaa ba dakea ngea geälgeäl boech ngoog.

ger₁ (dial: gär) v.i. Yoeg ea thiin ni ba yaabaq fa ba kireeb ngaak' beaq. To curse.

Kea puwaen' fa chaaq ni yi bea ger naag.

ger₂ v.i. Buuch ban'ean rook' beaq ni maa naang ni bea riin' ban'ean ni ba kireeb, ma yigii riin', ma qeree ea daab ni runguy ni bachaan. Daab ni runguy beaq ni kea buuch ban'ean rook', yaa kea naang ni bea riin' ban'ean ni ba kireeb, ma yigii riin'.

Ka ri mu ger, yaa yi bea noon ngoom ma daa mu ra rungqag.

geab {geabiin} (dial: meab) n. Ba loew ni ka ni fuqoq ni gaathii ri ba toeqaer ma ba n'uw u but', ni ka ni fuqog u toqobeean ea milaey' ni qu ni fanaay ea buut' riy ko milaey'. A ditch by a plowed field.

Ka ba gaaq boech ea geab ko bi ney ea milaey'.

geabiin (cf. geab) n. psd. Ba loew ni ka ni fuqog u toqobean ea milaey', fa maqut. Yi raa fuqog ko maqut, ma faan ea nga qi yaen ea raen riy ni daab ki qi yaen nga laan ea maqut. Ma yi raa foqog u toqobean ea milaey', ma qu ni fanaay ea buut' riy ko fa rea milaey'. A ditch, as by a plowed field, or taro patch.

Baay ba yaang i maqut roog ni nga gu waen gu th'aeb gaebiin.

geamiim n. Boechii naqun ni yi maa toey nga dakeän ea thaam ko m'uw ni gaagang' ni m'oor ea chuur ni tagiil' ea paluw fa tamaarong. A little house built on the outrigger of large canoes.

Daawor gu guy reeb ea m'uw ni baay ea geamiim riy.

geangiy (dial: gaangiich) n. Ba miit ea gaak'iy ni ba qachiichiig gaaf i yuwaan ni yi maa fanaay nga boech ea falaay. Type of plant.

Bea gaay fa rea piin ba kean ea geangiy ngea feek yuwaan ngea mang falaay rook'.

geap n. Ba miit ea niig ni ba gaaq radaan, ma ba gilfith. Ba yoqor raqën. Maa paer u fadik' ea lugoch fa langith. Yi maa kaay. Type of butterfly fish.

Ka gu pirqeg ba yaang i ban'ean ni ri ba yoqor ea geap riy.

Geap n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

geas [<English gas> ] Ba miit ea qoyal ni ba baaquud ni yi maa taay ko masiin ngea maruweel. Ba paapëy ni maa yik' ea miit ney ea qoyal. Ku yi maa yog ea peensiin ngaay. Gasoline. [root: peensiin]

Chiiney ea ka riy toeylaeng puluwon ea gaes u kaantiin.

geath (dial: gaath) n. Gaak'iy (ni ba gaaq ni yi maa yoeg ko niiw) ni kea yim' kea muul yuwaan ma chanea ka ba suwon nga laang. Dead tree (esp. coconut tree) which is still standing.

Kea thig fa rea lëy i geath ka taqa boechquw ma kea qaaw ngoog.

gëy (cf. gaew) (dial: gaey) v.t. Changar naag nga ni naang ea gi ni baay riy. Chaayiy qi yaen nga ni paat ngaay. Saapsaap naag ko gi ni baay riy. To look for, search, seek.

Gu bea gëy ea waay roog ni ka gu n'aeg nga ba yaang.

geeb (dial: leeb) n. Ba cheal, fa ba duug ni yi maa taay ea ggaan ngaay ni kea m'aay qi liith kea n'ag. Basket for cooked food.

Ba qaraay ea ggaan u geeb roog, mu koey ba yaang.

geech₁ v.i. Nga ni chuw u ba yaang nga ni kan boech nga ba yaang. To move over.

Qa mu geech nga gu waen qu toqobeam.

geech₂ a. Gi ni baay riy. To be located over.

Biit (referring to sugar beets) ea maa tuguul ko naam ni ba geech ko leelquch ngea naam u faayleng ni ba garbeab.

geechig {geeching naag} (dial: giichig) v.i. & n. Riin' ban'ean ngaak' beaq ni ba kireeb ni faan reeb ea ban'ean ni kea riin' ni ba kireeb. Rea n'ean ni ka ni riin' ngaak' beaq ni faan ea bi ni kea riin' ban'ean ni ba kireeb. To punish; punishment.

Ka ni geechig naag fa rea pumoqon ni kea chaam, ni geechig rook' ni ka ni piiq ea ka niin' nga kaalbuus.

Geechig n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

geechig naag (cf. geechig) v.t. Riin ban'ean ngaak' beaq ni ba kireeb ni faan ea kea riin' reeb ea ban'ean ni kea riin' ni ba kireeb. To punish.

Ka ni geechig naag yaa ba kireeb ea n'ean ni kea riin'.

geeg (dial: gaeg) pron. I, me. [from: ge+ge (?) ]

geel₁ a. Raa yog ni chibiy ban'ean ni ba toomaal, fa t'aer ban'ean ni ba moqomaaw' i t'aer. Strong.

Rea pumoqon neam ea ri ba geel.

geel₂ (cf. cf. gool)

geel fean (cf. fean (geel + fean)) {geel fanaag, geel fean} a. psd. Ti ni raa yoeg ban'ean ea nga ni fanaay ni daariy faan ea ti ni bea yoeg beaq. Goqo qiir ea ngea feal' ea ti ni bea yoeg. Stubborn, selfish. geel + fean

Rea tiir neam ea ri ba geel fean.

geel yuwaan (cf. yuwaan (geel + yuwaan)) a. psd. Ti ni raa yoeg ban'ean ea nga ni fanaay ni daariy faan ea ti ni bea yoeg beaq. Goqo qiir ea ngea feal' ea ti ni bea yoeg. Stubborn. [root: geel fean] geel + yuwaan

Kea siy ea geel yuwaan room, yaa raa taqa boech ma daakuriy beaq ni raa qadaag dakeän-aam.

geengkaang [<Japanese genkan 'entranceway, foyer, place where you leave your shoes in a Japanese building'> ] n. Ba yaang ko naqun ni baay ea chigiy riy, ni qiir ea yi maa yaen riy nga naqun, ni boed miit ea naqun. Covered, protruding entranceway to a building.

Yi maa taay ea suus u laan ea geengkaang, ni daa niir feek nga naqun.

geeq (dial: geey') n. psd. Gi ni maa duun beaq riy. Reeb ea makur ni baay u doewngiy ni qiir ea maa yib ea ti ni ba qaraay ban'ean riy ni daab ki fanaay doewngiy riy nga but'. His anus. excretory

geereeg v.t. Feek ban'ean ma ni yaen ni nga ni toey ngaak' beaq, ma daab ni toey. To make threatening actions; to swing something at someone. [root: gaegär]

Kea puwaen' fa rea pumoqon ni yi bea geereeg ea yaer ngaak'.

geethiith n. Gi ni yi maa paer riy ko naqun nga qu ni thiin, ni gaathii gi ni yi maa mool riy. Living room part of a house.

Gu paer-eew ea fagear roog nga geethiith nga qu gu thiin gow.

geey' {giqiig} (dial: geeq) n. psd. Gi ni maa duun beaq riy. Reeb ea makur ni baay u doewngiy ni qiir ea maa yib ea ti ni ba qaraay ban'ean riy ni daab ki fanaay doewngiy riy nga but'. His anus. excretory

ggaan [cf. Palauan kall'food' ] n. Ban'ean ni yi maa kaay nga ni fas ngaay, ma ba feal' nga fadik' i doewngiy. Food.

Mu piiq ba yaang ea ggaan nga gu woy yaa kea yib ea biliig ngoog.

ggil n. Ba miit ea kamoet ni yi maa kaay. Type of potato.

Gguleaq n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

gi ney pron. dem. Gi ni ba qaraay u toqobeeg ni ba chuuchuuguur ngoog. This piece, as of land.

Gaeg ea binaew roog ea gi ney ea binaew.

Gibaay n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Gibiig n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

gichgichiy (cf. gichgiich) v.t. Susuuruy reeb ea ban'ean nga reeb ea ban'ean ni ba piireq yaay, fa ba n'uw nap'an. To rub repeatedly.

Daak mu ra gichgichiy ea rea gi maad niir nga qawcheeg , yaa bea qamiith.

gichiy (cf. giich) v.t. Susuuruy reeb ea ban'ean nga reeb ea ban'ean ni ba geel marin. To rub.

Yi raa gichiy reeb ea rean nga reeb mea yib ea nifiy riy.

Gidibmaaq n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

gilaawoq v.i. Nguluq ni ka ni chuuchuw ma daawor ni mool. To yawn.

Rea tiir niir ea sanaa kea chuuchuw yaa bea gilaawoq.

gilaeb {gilbaeg, gilbaen} n. psble. N'ean ni kea feek ban'ean. Load.

gilaef v.i. Chuw u kanaawoqën ban'ean ngea yog ni yaen. To get out of the way.

Mu gilaef riy nga gu waen.

gilaey' adv. Maath' keeruq ko mat'aaw. Dea mat'aaw, yaa ba kireeb. Left hand side; wrongly.

Rea naqun ney ea ba gilaey'.

Gilbinaew n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

gilchabiy n. Wathir ko buw ni yi maa paer nga dakeän. Betel nut sheath used for sitting on.

Ka gu paag taliin ea gilchabiy roog ni daa gu feek.

Gilchibeeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

gilchibuw n. L'agruw qi wathir ni ka niip' nga taqa baang ni yi maa naf ngaay ko n'uw, fa yaal'. Two betel nut sheaths sewn together for rain cover.

Moey nga da qupoeng gow ko gilchibuw roog , yaa kea qaaw ea n'uw.

Gildubuung n. p.n. prsnme. Fithingaan reeb ea kaan ni baay ko yaat. Qiir ea sunumiy ea yool ni yaqan ban'ean. Name of a legendary character or god, the inventor of painting.

gilebwoq (dial: leqebwöq) n. Yuwaan ea buw, ni ka ba k'aakling. Green betel nut leaf.

Bea th'aeb fa rea buulyal ea gilebwoq ni ngea mang qoeng rook'.

Giley n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

gileerach₁ n. Ba miit ea girdaan' nu madaay. Type of sea shell.

Gu feang reea ea gileerach u madaay reeb ea rraan.

gileerach₂ clsfr. Ba bug ea thiin ni yi maa yoeg ko yuu yaang i binaew ni suusun ea yi bea thiqëg. Classifier for pieces of land.

Gilfigir n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

gilfith n. Beaq ni yi raa piiq ban'ean ngaak' ni soomm'oon ma daab i feek, fi ni yaay ni l'agruw ea raa feek. Person who accepts an offer only the second time.

Gilfith n. p.n. topon. Fithingaan reeb ea bianew ko falaak nu Fanif, ni qiir ea piilung nu Fanif. Name of a village, the capital of Fanif municipality.

gilföw (dial: galföw) clsfr. Ragaag ea quchub ni ka ni giiq ka nu m'aag nga taqa baang. Ten coconuts strung together, said of ripe coconuts.

Nga mu piiq ba gilföw ea quchub ngoog.

Gilganaqngin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

gilgith (dial: gulfith) a. Ba ngochngooch ea fool u ba rabaaq nga ba rabaaq, ni ka ni feek ea fool u fadik'. Thin (in thickness, not width).

Rea gi baabyor ney ea ri ba gilgith.

Giligruw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

gilik'aed v.t. Taay ban'ean nga raqën ea yaal', fa nifeeng ngea malik'. To dry something.

Gu bea gilik'aed ea thuw roog yaa kea moenur.

Gilippiin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

giliy n. Ba miit ea paan, ni maa garawraaw nga laang, fu but' i yaen. Ba chuguur ni ngea boed yaqan ea kamoet, ma ba qachiichiig yuwaan ngea laqarean. Yi maa fanaay ko falaay. Type of vine, morning glory.

Gu bea gaay ea giliy ni ngea mang falaay roog.

Giliilung n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Giliin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

gillean n. psd. His rectum. excretory

Gilmataam n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Gilmaan' n. p.n. topon. Ba yaang ea falaak, qaraa nuug ko naam nu Waqab. Name of a district or municipality of Yap.

Gilmaar n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Gilmitiin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

giloewöq v.i. To burp, belch.

gilpaagil n. Ggaan ni ka ni dilqiy ni ba k'aakling ngea muuq mi ni qiing nga ni liith. Food that is grated raw and cooked.

Gilpiin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Gilqochean n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

gilröw a. & n. Waay ni l'agruw ea n'ey riy. Beaq ni l'agruw rabaaq i paaq ma raa yog ni maruweel ngaay ni taqareeb rogon. Basket with two n'eys; ambidexterous.

Rea pagäl neam ea ba gilröw.

Gilsaabugleal n. p.n. prsnme. Bpiin rook' Puluwlap ni faqän baay ko yaat. The wife of the legendary Puluwlap.

Giltamangin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Giltamaag n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Giltamaam n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Giltamaan n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Giltinaeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

giltoefich n. Boechi yaang qi yaer ni ba qachiichiig, ni yi maa buguy ea yaer riy nga laan koelngin. Pocket knife.

Ka gu n'aeg fa rea gi giltoefich roog nga ba yaang.

Giltoengin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Giltuug n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Giltharngan n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Gilyin'uug n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

gil'geel' v.i. & n. Yaen lamaan nga laang ni ba chaan ea qamiith, fa yoer ni ba gaaq lamaan. To moan, groan; a moan, a groan.

Ka ni toey fa rea tiir bea gil'geel'.

gil'iiggaan (cf. ggaan (giil' + ggaan)) n. Ba yaang u fidik' i doewëy ni maa yaen ea ggaan ngaay nga ni biliig ngea feal' fean i pil, mea feek ea doeweef ea ti ni ngea fanaay riy, ma ni n'aeg ea ti ni ba kireeb. Intestine. giil' + ggaan

Bea qamiith ea gil'iiggaan roog ni ba geel marin.

gil'iilunguun (cf. lunguun (giil' + lunguun)) Authority, rule. giil' + lunguun

Gil'röw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

gimeed pron. Dalip, fa boqor ea girdiiq, ni yaed gubiin ni yi bea noon ngooraed. You (plural).

Gimeed raa yaen nga madaay, ma gimeed ra piiq reeb ea niig ngoog.

Gimeed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

gimeew pron. Guur ngea guur ni l'agruw ea girdiiq. You (two).

Gimeew ea gu bea fith meew ko baay ea buw roomeew, fa daariy.

Gimiidiqiy n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Gimnaang n. p.n. prsnme. Reeb ea ngchol ni pumoqon. Masculine name.

gin₁ v.i. Buuch ban'ean ni ba toemgin mea gachgeach ni ba tomagin. To be startled, surprised. [root: faqtal, daqdaaq]

Kea gin fa rea pagäl ko fa rea mareaw ni kea muul, mea qog nga laang.

gin₂ adv. Gi ni beqer u toqobeam. There, over there.

Mu taay ea rea chael niir ko gin ni ga bea saak'iy riy.

ginaeng (cf. gin) v.t. Riin' ban'ean ngaak' beaq ni ba tomagin, ni daar guy-eem. Riin' ban'ean nga ban'ean ni ba tomagin. To surprise or startle someone; to upset a process, to interrupt it.

Ka ni ginaeng fa rea pagäl kea qog nga laang.

giniiniy n. Kaan ko binaew. Land spirit.

gingin {ginginiy} v.i. & n. Riin ban'ean ni ba galong, ni riin ea bpiin ngea pumoqon u taqa baang. Sex-play. sexual

ginginiy (cf. gingin) v.t. Riin ea deeneen ni gimeew beaq. To play with sexually. sexual

gin'gin' (dial: n'igin') n. Ba miit ea garawraaw ni ba but'buut' raqën, ni woed yaqan ea k'iith, ma ba qachiig boech. Type of ant.

Kea sug ea gin'gin' ko fa rea rabaaq i mareaw ni gu taay.

Gipthey n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

giqiy (cf. geey', geeq) n. psble. Gi ni maa yib ea t'aer riy u doewaag nga but'. My anus.

girdaan' n. Tiqëy nu madaay ni gubiin. Shells in general.

Chiiney ea ka ri yoqor ea girdaan' u madaay.

girdiiq (dial: giidiiq) n. Fa miit qi n'ean ni sunumiy Goot, mea piiq qathoon l'ugun ngaay. Baay ea yaqäl rook', ma raa yog ni leam, fa noon. People, humans.

Kea yoqor ea girdiiq nu Waqab ea chiiney ni maa qun ko maruweel.

gireq (dial: gireey') v.i. Paag-eey nga ban'ean, ni yi bea tooffaan ngaay, ni keeruquy ea ka ni taay ko fa rea n'ean. To lean against.

Ka mu gireq nga ban'ean kea maath nga keeruq ea maad room.

gireqeg (cf. gireq) v.t. Taay reeb ea ban'ean ngea giif nga reeb ea ban'ean ngea paer ni daab i thig nga buut'. To lean against something.

Mu gireqeg ea rea maaloer niir ko rungrung yaa raa thig mea maap'.

gireeng₁ n. Daay fa raen ni bea yaen. Current in the sea, fresh water.

Ba geel ea gireeng ko daay ea daqir.

gireeng₂ v.i. & n. Teel ban'ean nga mu m'oon mea leekeem. Ba miit ea gosgoos ni nga ni guy ea chaaq, fa pii chaaq ni yaed ba geel. Kea paer boech ea girdiiq nga ba lëy ba tael ma kea paer boech nga ba lëy, ma ni teel nga ni guy ea ra baaq ni ba geel. To pull; a tug-of-war.

Faqän ni gireeng mea geel ea buulyal ko pagäl.

gireey' (dial: gireq) v.i. Paag-eey nga ban'ean, ni yi bea tooffaan ngaay, ni keeruquy ea ka ni taay ko fa rea n'ean. To lean against.

girfiy (dial: gurfiy) v.t. Nga ni yip' ba lëy i ban'ean nga fadik' ban'ean nga ni chealchealeeg ngea mithmith fa pii n'ean ni ka ni yip' fa rea lëy i n'ean nga fadik'. To stir.

Mu girfiy fa pii thum'aag roodaed, yaa raa k'aed ea chagow.

girgiriy₁ v.t. Nga ni k'aed, fa faathiy nga nguwealey. To bite or scrape with teeth.

Bea girgiriy fa rea tiir fa rea rabaaq i manaaw.

girgiriy₂ v.i. Ngea yog ban'ean ni qu ni guy rogon ni ngea yog ni gubiin, mea yog boechquw riy. To accomplish little.

Gaeg ea daawor qi miit ea churuq ngoog, kea mus ni ka gu girgiriy.

girichiy nguwealean v.i. Chaagiy nguweeley nga taqa baang ma ni gachgacheag ngea choeb lingaan. Yi maa riin' ni ba qaraayu ni bea thinthin-aen'uy. To grimace.

Ka ri geel ea damuumuw roog ko fa rea tiir yaa gu bea noon ngaak' ma bea girichiy nguwealean.

girig v.i. Buuch ban'ean rook' beaq, ni maa naang ni bea riin' ban'ean ni ba kireeb, ma yigii riin', ma qër ea daab ni ringuy ni bachaan.

Ka mu girig, yaa yi bea noon ngoom ma daa mu raa rungqag.

Giriimaed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

giriin [<English green> ] n. Reeb ea raqën ni woed raqën yuwaan ea gaak'iy ni daawor qi loel, fa morooroy. The color green.

Baay ba maad roog ni ba giriin.

giriis (cf. < (English grease)) n. Ba miit i ban'ean ni baay ko maam ko baabiy, ni yi maa mismis naag ban'ean ngaay. Grease, oil for cooking.

Mu piiq boech ea giriis ngoog nga gu mismis naag ea niig ngaay.

girmow n. Ba miit ea m'aar ni boed yaqan ea faath ni ba rungduq ni maa sum u beangëy, ni ba gaaq ni maa sum qu paqëy foo qëy. Ba miit ea nuumuw, ni yi maa ngoongoliyu ko leq fa keeruq ea maliil, fa daraaw, ma ni yuuy' nga ni theey' nga l'ugunëy. Type of skin ailment; type of necklace.

Ba qaram ba kiy qi girmow rook' ea rea rugood ni ba qaram ni ri ba feal' yaqan.

Gisoeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Gitaem n. p.n. topon. Fithingaan reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Ruul. Name of a village in Ruul.

githeethey (cf. theethey) v.t. Nga ni yuuy', qaraa taay togoofaan ea quchub, fa mareaw nga ni feek. To string coconuts for carrying.

Mu githeethey ea pii quchub ney nga da feek-eew.

giy n. Ba miit ea machaaf ni yi maa ngoongoliy ko keeruq ea faasiw, ni boed yaqan ba nguwalean ea pilis, machaanea ba gaaq. Ku yi maa fanaay ni ngea maang faak ea maaq. Money shaped like a tusk.

Fa rea pumoqon ea dalip ea giy ni baay ni machaaf rook'.

Giy n. p.n. topon. Fithingaan ba yaang ea binaew u Waqab. Name of a certain place in Yap.

giyab n. Ba miit ea gaak'iy, ni baay yuwaan ni ba n'un'uw gaaf, ni boed yaqan ba gaaf qi chooy', machaanea daariy ea rachngal riy. Baay ea falooraas riy ni ba feal' yaqan. Ma tuguul ni daar ma n'uw kean u dakeän ea but' nga laang. Type of plant, the spider lily.

Baay ba kea giyab ni ba chuguur ko naqun roog.

giyël n. Ba miit ea garaaraaw ni boed yaqan ea qathilwoq ni maa yaen u buut' i yaen. Baay boech ea falaay nu Waqab ni baay ea rea miit i gamanmaan ney riy. Kind of lizard.

Kea koel fa rea gaetuw ba giyël kea languuy.

giyow n. Yuu thael i maaguuleng ni sum ko gi ni sum ea maaguuleng riy mea yaen i yaen nga laang ea . . . ngea taaw nga tharmiy. Cloud (layers) in heaven.

Baay ko yaat nu Waqab ni Yalfaath ea maa paer ko thael ni meedalip ea giyow.

giyoor (dial: ngoongoor, giigiyoor) n. Ba miit ea waldug ni yi maa qunum waqamngin. Baay yuwaan ni ba chuguur ni ngea woed yaqan yuwaan ea chooy', ma ba qachiichiig gaaf. Baay waqamngin ni maa yib ni taqareeb, ni ba sug ea rachngal u doew. Pineapple.

Gaeg ea gu raa qunum ea giyoor mea m'urm'uur nguweeleeg.

giich {gichgiich, gichiy} v.t. Susuuruy reeb ea ban'ean nga reeb ea ban'ean. To rub.

giidiiq (dial: girdiiq) n. Fa miit qi n'ean ni kea sunumiy Goot, mea piiq qathoon l'ugun ngaay. Raa yog ni leam, fa noon. People, humans.

Qu roey u Waqab ea meeruuk mirqay ea giidiiq riy.

giif v.i. Taay ea faan ngea m'aay ea magaer. To rest.

Moey nga mu giif boech nga but' nga mu koey reeb ea langad, ma fi ni ku ni suul ko maruweel.

giigiy (dial: Qachgiigiy) n. Ba miit ea qarcheaq ni ba rungduq ma baay ba yael' i weach u taan k'angaan. Boed gaaqngin ba qumeel. Type of bird.

Ka gu guy ba giigiy ni bea ngoongoliy ea waay rook' ni ngea diyean ngaay.

giigiyoor (dial: ngoongoor, giyoor) n. Ba miit ea waldug ni yi maa yuung u milaey' ni yi maa qunum waqamngin. Ku yi maa yoeg ea ngoongoor ko rea miit i waldug ney. Pineapple.

Kea pat ea boroq ko giigiyoor u milaey' roog ni bea th'aeb nga buut' ni daawor i qël.

giil' n. psd. Gi ni maa paer ban'ean riy, qaraa liiw rook' ban'ean, fa beaq. Its place, its position, his seat.

Ka mu paer nga giil' beaq ni raa yib mea puwaen'.

giil n. psd. Ba garear thiin i yaen, ni boqor ea girdiiq ni maa naang. Yoqor ea girdiiq ni maa naang ma ba qadaag. Famous, popular.

Giimean n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name name.

giiq v.t. Chuweeg ea gapat ko mareaw, fa dagur ko quchub. Keerkeer ea buut', qaraa fuqoeg ea buut' nga ba lëy i gaak'iy. To husk coconuts; to dig ground with stick. [root: mag]

Weeniig ngoom mu giiq ea rea quchub roog ney.

gochgooch (cf. gooch) a. Ba qëlqël ni ba moqomaaw' ni nga ni th'aeb nga nguweelëy, fa ko yaer. Ba moqomaaw' ni nga ni th'aeb, fa magochoth. Tough, as meat.

Gi ney ea qufin ko baabiy ea ka yi gi gochgooch.

gochothiy (dial: guchothiy) v.t. Teel ngea maath', fa magochoth. To tear.

Kea puwaen' fa rea tiir kea gochothiy ea baabyor rook'.

gof (dial: gaaf) n. Ba yael' qi ban'ean ni yi maa m'aag ngaay. Ba yael' qi ban'ean ni ba n'uw, ni ku yi maa lum'eag ngaay, fa girngiy ban'ean ngaay. Rope, string; a line.

Kea maath' ea gof ko fa rea m'uw roog kea maen'.

gofgofeag (cf. gofgoof) v.t. Taay ni ba lëy ea ba miit u laeng ma ba lëy ea ba sor nga buut' ni daar maath nga buut'. To let hang, or be hanging.

Nga gu paer qaraay nga dakeän ea faang nga gu gofgofeag qeeg nga buut'.

gofgoof a. Miit ba lëy u laeng mea sor ba lëy nga but'. Hanging, dangling. [root: tagofgoof]

Maql'aew ea maa taal ni ba gofgoof loelugean nga but'.

gol (dial: gool) n. Ba yaang qi rayen ni baay ko m'uw fa booch, ni yaen u ba rabaaq ea mayum nga ba rabaaq ni geelngin fa rea m'uw, fa booch, maa ku yi maa paer nga dakeän. Cross bars on boat or canoe.

Gu ba qadaag ni gu maa paer nga dakeän ea gol ko booch ni bea yaen.

golong n. Deeneen ni maa riin' ea bpiin ngea pumoqon qu taqa baang. Rea n'ean ni yow maa deeneen ngaay. Sexual action, sexual organ.

golongeag (cf. golong) v.t. Feek ban'ean nga paqëy ni ka ni qiing nga reeb ea ban'ean ni faan ea ngea daab i maath paqëy ngaay. To pick up something with care not to touch it by wrapping one's fingers.

Mu golongeag paqam ko rea bool ni beqer nga mu n'aeg.

golongthog n. Ba miit ea sarëy ni baay koelngin ni ka ni ngoongoliy ko puw. Type of spear with bamboo handle.

Kea paag beaq ba golongthog ko fa rea baabiy roog.

gongon a. Ba bug ea thiin ni yi maa yoeg ngaak' beaq ni ba dakea ngea saqaliiliy. Ku yi maa yoeg ko girdiiq ni ba fanaathiin ni beaq ni ba makaakëy. Crazy; horny (slang).

Kea puw-aen' fa rea pagäl ni ka noeg ni ba gongon.

Goqbaqaed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Goqbaqëg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Goqchol n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Gagil. Village in Gagil.

Goqgadow n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Goqliqan n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Goqmataam n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

goqo det. quant. Kea mus ni taqareeb, fa kea mus ni boed rogon ni ka ni duguuliy. Only.

Kea mus ni goqo gaeg ea gu raa yaen ko bi neam ea maruweel nga Doonguch.

gorong n. Marungaqagean ea chuur fa saay. News about a journey.

Ka ni gorong naag reeb ea chuur ni ngea yaen nga Ngeak.

Gorong n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

goroy v.i. Yaen ni yi bea gaayiy ban'ean ni yi bea guy rogon ni nga ni pat ngaay ni paapëy. To urgently looking for something.

Kea n'aeg fa chaaq ea yaer rook' nga baang ma kea paer bea goroy u fidik' ea chugum roog yaa bea gaqar ka gu mithaeg ea yaer rook'.

gorrong (dial: gorrog) v.i. Suul u dakeän ban'ean ni ba piireq yaay, ni faan ea yi ba qufaenthiin ngaay. Qufaenthiin naag ban'ean ni ba yoqor yaay. To brag, boast.

Kea puw ea gorrong rook' fa rea pagäl ya kea sug ea rugood.

gosgoos {gosgoos naag} v.i. & n. Riin' ban'ean ni ba mak'ak'aer. Falfalaen' mayi bea fafael. Rea n'ean ni yi bea riin' ni ba fafael. To joke, play; a game, joke, playing.

Bea gosgoos fa pii bitiir, yaa ka ra falfalaen' gaed.

gosgoos naag (cf. gosgoos) v.t. Nga ni riin' ban'ean ngaak' ni ba gosgoos, fa baen naag ni yi bea gosgoos. K'aring ni ngea tamaaraq. To make fun of, fool, joke with.

Kea paer fa pii buulyal ko fa rea pagäl yi bea gosgoos naag.

goson n. psble. N'ean ni kea riin' beaq, fa kea yog naag beaq'. Pangin ko n'ean ni kea riin', ni ba gaaq ni yi maa yoeg nga ban'ean ni ka ni riin' ni ba kireeb. His handiwork, his achievement.

Qa mu guy goson fa rea tiir ko n'ean ni kea riin' ko fa ggaan.

gothëy v.t. Kireeb naag ban'ean, qaraa buthug, fa tagaan naag ngea kireeb. To ruin, destroy, damage.

Kea gothëy ea bitiir ea waldug roog.

Gothgobëy n. p.n. topon. Reeb ea doonguch ni kea yoeg yuu ngabchëy yuu Tobi ngaay ni baay nga laan ea ngeak roodaed. The island of Tobi.

gothgothëy (cf. gothëy) v.t. Kireeb naag ban'ean, qaraa buthug ngea kireeb mea wagëy. To ruin, destroy, damage.

Kea gothgothëy ea baabiy ea maqut roog ni ka ri kireeb ni ba geel.

gow det. quant. num. L'agruw ea girdiiq. Two (subject number marker). [from: ga+w ]

Ka mu magaer gow ni ka mu bow ko moqolung.

gowaang n. Ba miit ea qarcheaq ni ba gaagang' ni ba dakea ngea boed yaqan ea manuw ma chanea ba but'buut' ramaqën doewngin. Brown albatross.

Taqareeb ea gowaang ni ka gu guy boech.

gowor n. Ba miit ea gaak'iy ni maa gaagang' kean. Kind of tree.

Kea tuguul ba kea gowor u toqobean ea sipal roog ni nga gu taay nga qii tagluul' naag ea sipal roog.

Goedgow n. p.n. topon. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

goeg [cf. Palauan kok 'flying fish' ] n. Ba miit ea niig ni nigaan reegur ni maa changëg, yaa baay poen. Flying fish.

Gu bea yaen u booch u reegur, mea qog ba goeg nga booch roog.

Goegneeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

goegoen n. psd. Fa rea rachngaal ni baay u daken keeruq ea wuuq, fa nguuf. ^Trigger^ of a trigger fish.

Daab qi muul fa rea nguuf, yaa kea miit goegoen ko malaang.

goegoey

goel (dial: daruuy) n. Daruuy ni ba qachiichiig. Ba miit ea niig ni nigaan ea qëy, fa maliil. Yi maa languy, ma ku yi maa kaay ni ka ni liith. Ba qawatwaat, maa baay neochi yaagn qi talimar qu doewngin. Type of fish.

Ba qaraay ea goel, ma languy reeb.

Goelbeaq n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Goelför n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Goelibuw [cf. Ulithian hooalbuw 'good luck charm' ] n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

goeluugaaw [cf. Palauan cheluchau 'orange, tangerine' ] n. Ba miit ea gurguur ni yi maa qunum. Miit ney ea gurguur ea maa yog ni nga ni quleoy nga paqëy, yaa ba mungunguy keeruq. Orange, tangerine.

Ba qaraay ea goeluugaaw, mu qunum reeb.

goenöw n. Ba miit ea garawraaw ni neel' rabaaq qi qaay, ma daariy poen ni raa yog ni ngea changëg ngaay. Maa toey tafean ko yaaqol, ni ba feal' yaqan. Maa koel boech ea chachangëg, ni yaed maa yib ra qaaw gaed nga tafean mi yaed miit riy, mea yib qi m'aag raed ko yaaqol, ngea maang ggaan rook'. Spider.

Kea yib qi miit ba qasaangoel nga tafean fa rea goenöw.

Goerfich n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

goergoer n. Ba miit ea chachaangëg ni raa neap' ni qi changëg ma bea maatmaat ba magael u taan poen. Lightning bug, fire fly.

Bea l'ol'oeg fa pii bitiir ea goergoer.

goethiy (dial: guuthiy) v.t. Maath nga ban'ean ni ba taqay qaraa ba kireeb ni boed ea magungaen fa ban'ean ni ba thiyar u laanin'uy. To touch or be smeared with something considered dirty.

Kea goethiy fa rea tiir ea t'aay ea nimeen.

Goew n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Goeweeth n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Feminine name.

goey₁ [cf. Palauan kikoi 'copra grater' ] n. Ba rabaaq qi dagurean ea tiqëy ni ka noeg ea goey ngaay, ni yi maa keerkeer ea mareaw ngaay. Fa ba yaang qi waasëy, fa ba sapuun, ni ka ni fayal naag ngea boed nguwaalean ba galooyoch ni yi maa keerkeer ea mareaw ngaay. Copra scraper or grater.

Mu piiq ea goey ngoog nga gu keerkeer boech ea mareaw ngea kaay nimeen.

goey₂ n. Ba miit ea girdaan', fa tiqëy nu madaay ni yi maa languy. Maa paer u fadik' ea yaan', fa rungduq. Type of clam.

Ba qaraay ea goey ni ka gu feang u madaay, mu languy reeb.

goey₃

laen ea goey u l'uguney = roof of mouth

Göqöt n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Göqötinaeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Göqtuug n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

gör voc. Ba bug qi thiin ni yi maa yoeg ko buulyal ni ka ba qachiichiig, ni faan ea yi ba qadaag dakeän. Dear, term of endearment used to a little girl. [root: tin]

Ka mu magaer gör ko magow l'uud.

goob n. Ba miit ea paan ni daariy ea falooraas riy, ma baay waqamngin u taan yuwaan. Daar maa gaaq kaen. Yi maa fanaay ko nuunuw, fa qoeng. Type of fern used for grass skirts.

Gu ba qadaag boen ea goob ko qoeng room.

gooch a. Moqomaaw' qi th'aeb ko yaer fa nguweelëy, ya ba malik', ma ba qëlqël. Tough, as meat.

Gi ney ea qufin ea baabiy ea ri ba gooch.

Goofnuw n. p.n. topon. Reeb ea dubchol ni baay u paluwon yuu Gagil nga madaay. Harbor at Gagil.

googow₁ n. Sug laan ba rabaaq qi paqëy, fa l'agruw ra baaq ni ka ni chaagiy nga taqa ba yaang. Handful.

Mu piiq ba googow ea buw ngoog.

googow₂ n. Ba miit ea qarcheaq ni boed yaqan ea k'uleng, ma ba gaaq boech, ma ba n'uw l'ugun. Qarcheaq nu madaay. Maa kaay ea niig ngea gaburgog. Type of bird.

Kea koel fa pii bitiir reeb qi faak ea googow.

googyael n. Ba miit ea malaang, ni baay u Baalaaw, ni ba weachweach, yaa kea sum ko lugoch; mea paer boech, mea qëlqël ea malaang u taanggin ni lagowean fa rea googyael, ni yi maa fanaay ni raay. Ka noeg ea lagowean ko fa rea malaang ni ba qëlqël, chea luul' ea raen nga fadik' ea googyael, mea sum fa rea malaang ni ba qëlqël riy, ni maa sum u taanggin ea googyael, ni woed bugul i paqëy. Type of stone, the kind stone money is made from.

Raay ea qu ni feek ko googyael nu Baalaaw kaakroom ni kaakroom.

gool₁ v.i. M'aay ea m'aar. Feal' rogoy qu tomurean ea m'aar. To recuperate, recover, get well.

Ka ni paag fa rea fagear roog u qaspiitaal, yaa kea gool.

gool₂ [<English gold ] n. Ba miit ea malaang ni ba gaealgael ramaqën. Ba toelaeng paluwon, ma ku yi maa chuwaey ngaay ni boed ea salpiy. Daariy ea miit ney ea malaang qu roey u Waqab. Gold.

Gu ba qadaag ni ngea yog ba tuutuw ea gool ngoog nga gu chuwaey' ngaay.

gool₃ a. Qadaag ni ngea piiq ban'ean, ni ka ni niing. Feal' dakeän ko girdiiq ni gubiin. Generous, of good character.

Rea pagäl neam ea ri ba gool ko gäl labthir rook'.

gool₄ (cf. cf. geel)

goolgaang [cf. Palauan cholkang 'cauldron' ] n. Ba miit ea th'iib ni ba gaaq ni yi maa luum riy. Cauldron.

Fa rea madnam ea dalip goolgaang ea ggaan ni ni liith riy.

goomaa [<Japanese> ] n. Ba miit ea ban'ean ni yi raa teel mea ngeer, ma yi raa paag mea suul ngea paer ni boed rogon ni qimmoey ni soomm'oon. Ba miit ea gaak'iy ni qiir ea yi maa fanaay ea guy riy nga ni ngoongoliy ea miit qi n'ean ney riy. Rubber tree, rubber.

Mu piiq ba yaang ea goomaa nga gu fanaay ko pachiingkoo roog.

Goomaaq n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Goomleaq n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Goomtiin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

goonafang n. Bi ni l'agruw ea chuur ni maa yib nga Waqab ko yuu duw ni maa yib u Ngeak. Second trip to Yap from the Outer Islands.

Ka goeg-eew fa rea walaag roog ni baay u Gagil ni raa yib ea goonafang ma gu raa yaen gu guy ngea piiq reeb ea baagiy gu fanaay.

goonapan (cf. goonop) (dial: goonap'an) n. psd. Ba chuchuugur ni ngea taqareeb rogon ngaay. About, approximately.

Gu guy ba qayong u madaay reeb ea rraan ni goonapan boed fean qi gaaq ba baarkoow.

goonap'an (cf. goonop) (dial: goonapan) n. psd. Ba chuchuugur ni ngea taqareeb rogon ngaay. About, approximately.

Goonap'an ea kea qiin ea kalook ea chiiney?

goonop {goonopiy, goonopan} a. Ngoongoliy rogoy nga ni paer ngea taaw ngaay, ma yi ba muuq nga ni paer. Ngoongoliy rogoy ko taqa boech. Be prudent, make plans for the future.

Rea pumoqon neam ea ri ba goonop.

goonopiy (cf. goonop) v.t. Tafinaay naag rogon, fa sanaa naag ko quw rogon, fa quw qorngin. To think about, estimate.

Gu bea goonopiy maa daab qi taaw ragaag ea girdiiq nga dakeän ea rea booch neam.

goorchög v.i. Paer u dakeän wuryalean qaay ni bea langlaang boech doew nga laang.

Kea goorchög ea girdiiq ko bi ney ea churuq.

Gooryoor n. p.n. topon. Reeb ea doonguch nu Baalaaw, ni gi ni baay ea qaam riy. Kaakroom ea Gooryoor ea kea mus ni goqo baang ko Pagilitheew. The main island of Palau.

Goot [<German Gott ] n. p.n. prsnme. Fa rea kaan ni gaaq ni qiir ea sunumiy ea rea faeyleng ney ngea qorngin ban'ean ni baay riy. God.

Gootamaan n. p.n. prsnme. Ree ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

goothoraan n. Bpiin nii yim', ma ka ba qachiichiig ea bitiir rook'. A woman who died when her child is still an infant. [root: bulungwol]

Chiitinangin ea rea tiir neam ea ba goothoraan.

gooth' (dial: guth') a. Have the foreskin pulled back, or circumcised, of the penis. sexual

gooychaab n. Ba miit ea niig ni maa gaagang' ni ba dakea ngea boed yaqan ba gadaaw ni qaram rogon ni ku ba roowroow. Maa paer u baang ni ba toeqaer ni boed ea reegur fa maak'eef. Kind of fish, like a great red snapper.

Gu waen fowngaen ko nguchuur ma gu l'eeg l'agruw i gooychaab ni ri gaagang'.

gu pron. Gaeg, fa gadow. I, we (exclusive). [from: gu ]

Gu ra qun ko yaen nga Doonguch ea daqir.

gubiin₁ det. quant. Ti ney ngea ti neam ni daariy reeb ni yi raa paag. All, every.

Gubiin ea bitiir ni baay u roey ma ngea yib ngea qun ko qabiich.

gubiin₂

Bea yoeg ko gubiin ea girdiiq.

gubiin ea chubog (cf. chubog (gubiin + chubog)) adv. time Chiiney qi yaen nga raam ngea madaaq ko manimus. Forever. gubiin + chubog

gubul v.i. Ngea qaaf ni ba tomagin. To flare up.

Gubung n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

gubwol n. Ramaqën ea puul ni bea maat nga but'. Moonlight, color of moonlight.

Moey nga da paer-eew nga raqën ea gubwol nga da thiin gow.

gucheaf v.i. Cheal nga ba yaang, yaen nga ba yaang ni ba kireeb, fa paaq ni ba kireeb ea kanaawoq. To be diverted, turn the wrong way.

gucheeng n. Neap' ni ni rraan ni faan ea kea yaen ea puul nga thiliin ea yaal' ngea faayleng qaram ea mea talimar ni boed ni kea neap'. Eclipse of the sun.

guchguchiy₁ (cf. gooch) v.t. Kaay fa yingyeeng ban'ean ni ba gochgooch. To eat or chew tough meat.

Mu feek ea gi ni ba qaraay ea baabiy nga mu guchguchiy boech.

guchguchiy₂ (dial: =girgiriy) v.t. To grind the teeth.

guchim (dial: guchum) v.i. Mithmitheeg loelugëy u laeng nga but' ni faan ea yi bea yoeg ea kea feal' nga ban'ean, fa yi bea yoeg ni ba m'aag qaen'uy ngaay. To nod the head in affirmation.

Faqän raa ga ba qadaag ma ga guchim.

guchoel [cf. Ulithian guchoel, Palauan kesol 'turmeric plant' ] n. Ba miit ea paan ni ba gaagang' gaaf qi yuwaan, ma daar toelaeng nga laang. Ba feal' boen yuwaan, maa yi maa fakaay ko nuunuw. Turmeric plant.

Boqor ea guchoel u tafanaag.

Guchoel n. p.n. prsnem. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

guchoel ni reang (cf. guchoel) n.p. Ba miit ea guchoel ni yi maa ngoongoliy ea reang riy. Type of turmeric plant.

guchoel ni Rumung (cf. guchoel) n.p. Ba miit ea guchoel ni ba tagaan boen yuwaan, qeree daaniir fanaay ni nuunuw, yi maa fanaay ko qoeng. Type of turmeric plant.

guchoel ni yungchig (cf. guchoel) n.p. Ba miit ea guchoel ni ba tagaan boen, ba ba qachiichiig ko guchoel ni Rumung. Type of turmeric plant.

guchum v.i. Furuy loelugëy u toomur nga m'oon ni gaathii ri ba geel marin ni ba chaan ea yi bea yoeg ea kea feal' nga ban'ean ni ba m'aag-aen'uy ngaay. To nod the head, as in consenting.

Chaaq ni ba qadaag ni ngea qun ko maeluuk mea guchum!

guchuthiy (cf. moguchoth) (dial: guchothiy) Teel ban'ean ngea yaen ba rabaaq mea yean ba rabaaq. To tear.

Kea guchuthiy fa rea buulyal ea maad rook', yaa kea puwaen'.

gufin n. psd. Paaq, fa bugul i paaq ea k'aay fa gayon. Its tentacles.

Kea yib fa rea kea k'aay gufin nga laan malinguun fa rea niig.

gufit v.i. Ngoongoliy ea nuug, fa lifith ea nuug ngea gaaq yaang. To make a net.

Bea fil fa rea moqon rogon qi gufit ea nuug ngaak' fa rea pagäl.

guleap a. Paer ni dea yalquw u but' ko paer. Paer ni dea qayal rogon ni bea paer.

Ba guleap ea rawëy ni ka mu taay nga loelugeem.

gulfith a. Ba qachiichiig ea fool u ba rabaaq nga ba rabaaq. Dea dubqag. Thin, as paper.

Ri ba gulfith ea rea gi baabyor ney.

gulgul {gulguliy} n. Ba yaang qi maad, fa laay ni yi maa chuw nga taanggin ni yi bea mool ni faan ea ngea daab qi yib ea qulum ngooyiy. Blanket, sheet, cover for sleeping.

Mu piiq boech ea gulgul ngoog, yaa kea yib ea qulum ngoog.

gulguliy (cf. gulgul) v.t. Nga ni taay ea gulgul nga dakeän. To cover, as with a blanket or sheet.

Mu gulguliy ea rea tiir niir, yaa kea yim' ko qulum.

gulgultaelum (cf. gulgul) n. Ba miit ea k'aay ni gaagang', ni baay ea yaaroch u thilthiliin gufin ni bea puthuy gufin nga taqa baang. Type of giant octopus with membranes between the tentacles.

Gu guy reeb ea gulgultaelum u madaay reeb ea rraan ni gu waen nga madaay ko fitaeq.

Guluwgiig n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

guluu [<English glue ] n. Ban'ean ni ba gabälbael ni yi maa gabdiy nga ban'ean ni ngea koel, fa ni taay nga thiliin l'agruw i ban'ean ngea koel row u taqa baang. Glue. [root: guy] [syn: noorii ]

Mu piiq boech ea guluu nga gu gabadiy ko baabyor roog.

gul'gul' Gossip.

gul'iil n. Ba yaang ko kafor ni baay u thiliin qaay. Part of kafor between the legs.

Ka yi gi n'uw ea gul'iil room, ma raa qu mu qog nga dakeän.

gum v.i. Kaay ban'ean ni boed ea ggaan ni yi raa fas ngaay. To eat. [root: kaay]

Chiiney ea yi bea gum buqöy ni ka foowaap yaa daawor i n'ag ea th'iib.

Gumatiin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

gumeer₁ (dial: gumyir) n. Ba yaang qi gaal' ni ka ni faethiy ko bal'iy riy, ni ka ba k'akl'ing. Short piece of raw hibiscus fiber.

Mu piiq ba yaang ea gumeer ngea mang togfaan ea duug roog.

gumeer₂ n. Togofaan ea duug. Basket handle.

gumgum v.i. Kunkunuy laan giqiy, ni ka fin ni muuq koo maduun, ba gaaq ni yi maa yoeg ko nimeen. To purse, of anus after defecating, especially of chicken.

gumith n. Ggaan ni ni liith foowaap, ma daawor ni taay ko gawael ea daqir. Leftover food on next day.

Ba qaraay ba yaang qi gumith ni ka gu feek ni nga gu woy.

gummiit n. Poeng ni nga ni yib ko madnam ni faan ea nga ni qun ko maruweel. Invitation to a feast in prepayment for help in working.

Kea yib ea gummiit ngoodaed ko bi neam ea binaew.

gumoey₁ n. Ba miit ea p'aaw ni saak'iy, ni yi maa kaay ea p'aaw riy. Type of banana.

Ba qaraay ea p'aaw ni gumoey, mu languy ba yael'.

gumoey₂ n. Ba miit ea paan ni maa gararaaw nga ban'ean. Ba qachiichiig gaaf i yuwaan. Daa niir maa kaay. Type of vine.

Kea gararaaw ea gumoey ko fa rea kea dinaey ni fiqig.

gumud {gumud naag} n. & v.i. Ngoongoliy rogoy nga ni qayaal, ni daab ku ni wagaagëy. Peace; to be at peace.

Mu gumud naag-eem, yaa kea yib ea paedrëy.

gumud naag (cf. gumud) v.t. Ngoongoliy ngea gumud. To cause to be at peace.

Mu gumud naag ea chugum room ngea moen i feek.

gumuurchug n. Ba miit ea galip nu madaay. Maa paer u taan ea malaan. Boed yaqan ba kea qumaang, ma ba qachiichiig ko qumaang. Yi maa languy. Ba gaaq ni neap' ni yi raa yaen ko deengkii ea yi maa guy. Type of sea crab.

Gu guy ba kea gumuurchug fowngaen ni gu waen ko deengkii ni ba gaaq.

gumyir (dial: gumeer1) n. Ba yaang i gaal' ni ka ni faathiy ko bal'iy riy ni ka ba k'akl'ing. Short piece of raw hibiscus fiber.

Ba qaraay ba yaang i gumyir, mu fanaay nga togfaan ea duug room.

gum'-aen' (cf. waen') n. psble. Gapas ngea tamilaeng qaen'uy. Patience, clarity of mind.

Chii piin neam ea ri ba gum'-aen'.

gum'eeyaag n. & v.i. Mak'ayaag yaam; taay ea yaam' nga laan ea loew. Funeral; to have a funeral.

Daqir ea baay ea gum'eeyaag ko fa rea yaam'.

gum'iirachaq (cf. rachaaq) n. psble. Ba yaang u fadik' i doewëy ni qiir ea maa poom naag ea rachaaq nga gubiin yaang u fadik' i doewëy. Heart.

Fa rea pumoqon ea bea yoeg ea toogtaa ni kea yib ea m'aar ko gu'iirachaq rook', ni sanaa daab ki gool.

gun'gun' v.i. Yoer ni dea gaaq lamëy kea mus ni yi bea noon nga buut'. Ku yi maa yoeg ko weelthiin ni ba qaraay ni yi bea weeliy thiin beaq fa boech ea girdiiq u fitii keeruq raed. To sob; to gossip.

Ka ni toey fa rea tiir ka ni paag ma kea bea gun'gun'. Kea paer fa gäl bpiin yow bea gun'gun' naag boech ea bpiin ni ba feal' ea thiin rooraed.

Gupeer n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

gurguur [cf. Palauan kerkur 'orange' ] n. Ba miit ea gaak'iy ni baay ea rachngal u paqangin. Baay waqamngin ni ba luulbuuy, ni yi maa qunum. Orange, citrus in general.

Kea yib ea nifeeng ni ba geel kea thig fa rea kea gurguur roog.

guroel (dial: gurul) n. Baang ni baay u laan ea manaaluul' ni ba toeqaer ni raa m'aay ea raen u laan ea luul' mea yaen i magach ea raen ngaay ni daab ka qa m'aay. Pondlet.

Kea liiq beaq ba pilis kea yin' nga laan fa rea guroel ni yi maa maeluuk u laanggin.

Guroor n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni qiir ea piiluung ko falaak nu Gilman'. Village, the capital of Gilman'.

Gurtamaag n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

guruch n. psble. Baang u doew ea pumoqon, ni yi maa mithaeg. Qiir ea raam ea gi ni maa sum ea f'uud riy. Raa reeb ea pumoqon maa l'agruw ea baay rook'. Testicles. sexual

gurudiy (cf. mogrod) v.t. Paalog naag ngea fael, ni ba gaaq ni yi maa yoeg nga qaay ea bpiin. To spread apart, of a girl's legs. [root: mogrod] sexual

gurul (dial: guroel) n. Mu guy ea guroel. Pondlet.

Guruwaqën n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Guruwaag n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

guruwaan₁ n. Walaagean beaq ni bpiin fa pumoqon. His kins.

Kea chaam fa rea pagäl ngea fa rea piin ni guruwaan.

guruwaan₂ n. psd. Walaagean ni bpiin ea rea piin ni kea figirngiy beaq. Her sister-in-law.

Guruwaan n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

guruy₁ v.t. Keerkeer nga teqenun bugul i paqëy. To scratch with fingernail.

Kea guruy fa rea buulyal laan miit kea kur.

guruy₂ clsfr. Ba yaang u ban'ean ni ba yoqor yaang. Fa ba thaeel ban'ean ni ba yoqor thael. Portion, section, segment, division, chapter.

Qiir ea raay ea guruy ni dalip ko fa rea moqolung.

Guruung n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Fanif. Village in Fanif.

guruungin n. psd. Walagean ni bpiin fa rea piin ni ka mu maabgol gow. His (or her) sister-in-law.

Kea yaen guruwngin fa rea moqon ko chuur.

Guruungin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

gusgus n. Gin ko raaliy ni yi maa yaen ni taay nga dakeän ea m'uw. Gaff step, mast step, foot of mast.

Kea geel ea nifeen daa kiir miit ea gusgus ko fa rea laay u but'.

Gusug n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

gusun n. psble. Appearance, of something with a bad appearance.

gusuul (dial: =gathaar)

guteab n. Ba miit ea maal ni maa tuguul u maqut. Type of taro, type of maal.

Kea feek fa rea piin ba guteeb ni ri ba gaaq.

Gutrom n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

guth' (dial: gooth') a. Have the foreskin pulled back, or circimcised, of the penis.

guw v.i. Nga ni moqolung ngaay, fa nga taqa baang. To swarm.

Kea guw ea laal ko gi ney.

guwaam (cf. Guwaam) n. Ba miit ea p'aaw ni saak'iy ni yi maa kaay. Type of banana.

Ba qaram ba guwaam ni kea loel.

Guwaam [<English Guam> ] n. p.n. topon. Reeb ea doonguch ni ba qaraay nga laan ea ngeak u roey u Waqab. Ba gaaq nga raay nga Waqab. The island of Guam.

guwaed (dial: guweed) n. Ba miit ea gaak'iy ni maa tuguul u charean ea daay, ni ba qëlqël ea rean riy. Yi maa fanaay ko toonnung, fa chew. Type of mangrove tree.

Ngea yog ba lëy qi guwaed ngea mang keolngin ea tow roog.

guwes v.i. Nga ni yip' reeb ea ban'ean nga taanggin reeb ea ban'ean, ma ni puug nga laang. To pry something, lever.

Moey nga da guwes naag-eew ea rea lëy i rean ney.

guweed (dial: guwaed) n. Mu guy ea guwaed. Type of mangrove tree.

guy₁ v.t. Changar ngaay ma ni naang yaqan ngea rogon. To see.

Mu guy boech ea rea kaarroo ni ba qaram.

guy₂ n. Logowean keeruq ea gaak'iy ni ba raenraen, fa kea qëlqël. Gum, sap from trees.

Kea gabael ea guy ko thow nga loelugeem.

guyeey det. quant. num. Reeg ea maathqeg ni dalip yaay ea ragaag. Thirty.

Kea mus ni guyeey ea doolaa ni ka ba qaraay roog ea chiiney.

guyuwol n. Churuq ni boqor ni ka ni yin' ni ngea guy ea girdiiq ni yoqor. Performance, as of a dance.

Bi ney ea churuq ea daab yog i fanaay ko guyuwol.

guyuwoliy (cf. guyuwol) v.t. Madnam naag reeb ea ban'ean ni boed ba naqun ni ka fi ni m'aay i toey ni qaram ea kea m'aay ni nga ni paer ngaay. To dedicate, as a new house.

Daqir ea yi raa guyuwoliy fa rea faeluw ko binaew roog.

guuchig n. Ba miit ea gamanmaan ni maa paer u madaay u reegur. Ba chuuchuugur ni ngea boed yaqan ba raay nu madaay, ma ba qachiichiig boech. Porpoise.

Gu bea gireeng gaaf u reegur mu gu guy reeb ea guuchig.

guuguw₁ a. Ba miit ea gamanmaan ni maa paer u madaay u reegur. Ba chuuchuugur ni ngea boed yaqan ba raay nu madaay, ma ba qachiichiig boech. [root: gachaareer]

g ea tangir ngaay. Ba dakea ngea pulpuloeq doewngin ma ba weachweach. Kea yaen ba raan' i guuguw nga laan ea nuug roog ka gu koel ni gubiin.

guuguw₂ n. Ba miit ea gaak'iy ni ba qachiichiig yuwaan, ma baay boen ni ri ba gaaq. Type of tree.

Ba qaram ba kea guuguw ni ri ba gaaq kaen.

guul v.i. & n. Nga ni toey ba lëy i rayean ngaak. Rea lëy qi rayean ni yi maa toey nga ban'ean. To club, hit with a club; a club.

Kea toey fa rea moqon ea guul ba gaaq kaen.

guumiy n. Ba miit ea niig ni ba dakea ngea talimar doewngin ma ba qachiichiig qolean. Ba gaaq ni maa paer u baang ni baay ea lugoch riy ni ba gaaq taanggin. Type of fish.

Baay ba lugoch qaram ni gu ma naang ni tafean ea guumiy ni nga gu waen gu lithaeg ea daqir.

guuq n. Thiin ko bitiir ni faan ea niig. Fish (baby talk).

guur₁ pron. Chaaq ni yi bea noon ngaak' ni kea mus ni taqareeb ea girdiiq. You (singular).

Guur ea bea fiith-eem ko kea qiin ea kalook.

guur₂ {guurguur} v.t. Paapëy nga ni riin' ban'ean fa nga ni yaen. To hurry.

Nga da guur gow yaa kea misiiw'.

guurguur (cf. guur₂) v.i. Nga ni paapëy. To hurry.

Mu guurguur, yaa kea yib ea baas.

guuthiy (dial: goethiy, koeth) v.t. Maath nga ban'ean ni ba taqay qaraa ba kireeb ni boed ea magungaen fa ban'ean ni ba thiyar u laanin'uy. To touch or be smeared with something considered dirty.

Kea guuthiy fa rea tiir ea t'aay ea pilis.

ga    gaa        gae    ge    gea        gee    gg    gi    gii    go    goe        goo    gu    guu     TOP


Yapese Dictionary, web edition
revision 1/6/2017
email: John Thayer Jensen (compiler) – Stephen Trussel (web production)