Updated: 1/6/2017
Preface       Main      English Finderlist      Texts

Yapese Dictionary

 b    c    d    e    f    g    h    i    j    k    l    m    n    p    q    r    s    t    u    w    y   

ka    kaa    kae    ke    kea    kee    ki    kii    ko    koe        koo    ku    kuu    k'a    k'aa    k'ae    k'e    k'ë    k'ee    k'i    k'ii    k'o    k'oe    k'ö    k'oo    k'u    k'uu    

k

ka tns. Perfect tense. [from: ka ]

Kabeetinaeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Kabeetiin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

kabil₁ n. Ba miit ea tiqëy fa girdaan' nu madaay ni ba feal' yaqan. Cowry shell.

Ka gu feang ea rea kabil ney u madaay.

kabil₂ n. Ba miit ea gosgoos ni yi maa fanaay eakabil ngaay. Yi maa yin' nga laang nga u ni keol nga dakeän paqëy, ma baay ea matoochiyal riy. Type of game, played with cowrie shell.

Bea kabil fa gäl buulyal.

kabreq (dial: koobreq) [<Spanish cobre ] n. Ba miit ea waasëy ni gaathii ri ba geel, ma maa yib ea t'aay ngaay. Baay yuu yaang ni ka ni ngoongoliy ni ba gaaq yaang ni yi maa chigiy ea naqun ngaay, ma boech ea ka ni ngoongoliy ni ba qachiichiig ni ba luulubuuy ni ka ni yin' ban'ean nga laanggin ni daab i yaen ea nifeeng ngaay ngea daab i kireeb fa meal. Copper, tin; tin can, tin roof.

Mu piiq ba lëy ea kabreq niir nga gu fanaay.

kadaay a. Ban'ean ni ka ni maruweel boech ngaay fa ka ni fanaay boech, ni daa ki biqech. Old, worn out, second hand.

Kea kadaay ea gi ney ea thuw, qeree ngea yog baang ni ba biqech.

Kadaay n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Weeloey. Village in Weeloey.

kadbuul adv. time. Ngiyaal' ni ba qaraay ni kea m'uug ea yaal', ngea madaaq ko ngiyaal' ni kea susuuwon ea yaal'. Morning.

Gu maa maruweel ni kadbuul, mea misiiw' mu gu qabiich.

kafor (dial: k'afor) n. Maad ko pumoqon ni kea qilal boech, ni yi maa ngoongoliy ko gaal' ni yi maa m'aag ni suusun ea thuw. Man's clothing, hibiscus fiber loincloth.

Gubiin ea girdiiq ni maa qun ko churuq ma ngea kafor.

kal v.i. Ngea buuch ba maqadqad ni ba tomagin, ni qu ni guy rogon ni daab i buuch. To have an accident.

Daab u ni feek ea booyoch ni baay ea gaan riy, yaa yi raa kal riy.

kal ngaen' (cf. waen' (kal (?) + waen'; or koel + waen' (?).)) v.i. psd. Buuch laniyaen', fa kireeb laniyaen' nga ban'ean ni kea buuch, mea tafinaay naag ni daab ki buuch ba yaay. Riin' ban'ean ni ba kireeb mea tagaan laniyaen' ngaay, mea yoeg, fa leam naag ni daab ki riin' ba yaay. To repent, be sorry.

Kea kal ngaen' fa rea pagäl ko fa pii kireeb ni qi riin'.

kalaab [<English club> ] n. Ba yaang ni yi maa yaen ngaay nga ni chuwqiy ea biyaa fa rrum nga u ni paer nga qu ni qunum. A nightclub, club.

Moey nga daarow nga kalaab nga da qunmeew ba lëy ea biyaa.

kalaas {kalaesiy} [<English glass> ] n. Ba n'ean ni yi maa qunum ban'ean u laanggin, ni ba qachiichiig, ma daariy yuwaan teel. Drinking glass.

Mu fael ea kalaas room nga ni puqög boech ea raen ngaay.

kalaesiy (cf. kalaas) v.t. Puqög ban'ean ni nga ni qunum nga laan ea kalaas. To pour in dringking glass.

Yib beaq nga kalaesiy ea rea rarum ney nga da qunmeed.

kalkalean n. psd. Taan chigiyean beaq i yib ngea madaaq nga bugun. His thigh.

Baay ea gachow u laan kalkalean fa rea piin.

kalook [<English clock> ] n. Ban'ean ni baay ea tayim riy, ni yi maa guy nga ni naang ko kea mingyaal'. Boech ea yi maa m'aag nga tungun paqëy, ma boech ea yi maa taay u but'. Clock, watch; o'clock.

Kea qiin ea kalook room?

kaloosis [<English closet (?)> ] n. Gi ni yi maa yaen ni pithig rogoy ngaay. Toilet.

Nga gu won nga kaloosis nga guub.

Kamatiin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

kamnungeal' adv. time Ngiyaal' ni ba qaraay ni ka fi ni qaaw ea yaal' ni daawor i n'uw nap'an. Early evening. [root: kapyaaq]

Fowngaen ea gu mool ni ka ba kamnungeal'.

kamoet (dial: kamuut) [<Spanish camote ] n. Ba miit ea gaak'iy (fa paan) ni maa garawraaw u but' ni baay waqamngin ni maa sum u fadik' ea but'. Yi maa keer nga ni kaay waqamngin ni ka ni liith. Potato.

Mu koey reeb ea kamoet

kamoetiy (dial: kamuut, kamoet) n. Ba miit ea waldug ni baay ni maa garaaraaw u but' i yaen ni maa sum lik'ingiy ni qiir ea ma yib ea gi ni yi maa kaay riy. Potato.

kamuut (dial: kaamoet) [<Spanish camote> ] n. Ba miit ea gaak'iy (fa paan) ni maa garawraaw u but' ni baay waqamngin ni maa sum u fadik' ea but'. Yi maa keer nga ni kaay waqamngin ni ka ni liith. Potato.

Ggaan roog ea daqir ea kamuut.

kamuut ni pileet (cf. kamuut) n.p. Ba miit ea kamuut. Type of potato.

kan a. Ba kireeb, ni yi maa yoeg nga yaqan, boen, machaan, ngea ku boech. Bad, offensive, of smell, appearance, etc.

Bea yaen boen ban'ean ni ba kan boen.

kanaawoq (cf. woq) n. Gi ni yi maa yaen riy u ba yaang nga ba yaang, ni ka ni duguliy, ma ka ni ngoongoliy kea magaagyal. Way, road, path, method.

Kea qaaw ea n'uw ka ri kireeb ea kanaawoq.

Kanif n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Dalipeebinaew, ni qiir ea piiluung. A village, the capital of Dalipeebinaew.

Kanifaay n. p.n. topon. Ba yaang ea nuug fa falaak nu Waqab ni qiir ea th'aeb i migid ko yimuch. Name of a district or municipality of Yap.

kaqaning v.t. Soen naag ban'ean fa beaq. To wait for.

Gu bea kaqaning ea fagear roog ma daawor i yib nga gu waarow nga sukuul.

kaquf v.i. Thilthilyeeg paaq ea girdiiq ni ka ra puwaen' gaed.

Kea kaquf fa rea qulung i ching naag.

kareaw n. Ba miit ea niig ni ba qawatwaat ramaqën, ma ba rungduq k'angaan ma ba qog nguwalean nga wean. Ba gaaq ni maa paer u laang ea ruuq u tanaaq. Type of fish, clown wrasse.

Ba qaraay ba kareaw u laan ea ruuq rook' ni nga guup'.

kargoy₁ n. Ba miit ea taliin ea gosgoos ni yi maa m'aag ea gaaf ngaay nga ni paag ngea yaen nga laang nga qi changëg ma ka ni koel gafaan. Yi maa ngoongoliy ko baabyor, fa palaastiik. Kite.

Daqir ea ba feal' ea paag kargoy, yaa ba geel ea nifeeng.

kargoy₂ n. Ba miit a niig ni ba maagchoel ngea rungduq ramaqën doewngin. Ba n'uw fa rea rachngal u dakeän keeruq. Nigaan ea lugoch. Type of fish.

Kea qachey fa rea pagäl ea naqun rook' ni boed yaqan ba kargoy.

kathkaath (cf. makaath) v.t. Nga ni noon ni ri ba qachiichiig lamëy ni bea chuguur ni ngea daab ni rungqag. To whisper.

Maang ea bea kathkaath naag ea gäl pagäl neam?

kaabaang [<Japanese> ] n. Ban'ean ni ka ni lifith ko chooy' ni yi maa taay ban'ean nga laanggin. Baay qopunean ni yi maa niing, ma baay togofaan ni yi maa thaey' nga poey. Boech ea yi maa taay nga laan ea waay. Boech ea yi maa ngoongoliy u ba yaang, ni ka ni ngoongoliy ko palaastiik. Handbag, purse.

Baay ea buw u laang ea kaabaang roog.

kaadeeniyaa [<Japanese ] n. Ba miit ea gaak'iy ni baay ea falooraas riy ni ba feal' boen ma ba weachweach ramaqën. Gaathii ri ma gaagang' kean. Type of flowering plant, gardenia.

Kea puuf ea falooraas ko fa rea kea kaadeeniyaa roog ni ri ba piireq.

kaahool₁ [<Ulithian <Spanish cajon ] n. Ban'ean ni ba baabyor, fa ba palaang, ni ka ni chaamiy ni qaningeeg ea tabthung riy, ni yi maa taay ea chugum nga laanggin. Box.

Mu piiq reeb ea kaahool ngoog nga gu qaaf ea chugum roog nga laanggin.

kaahool₂ (cf. kaahool₁) n. Ba miit ea niig nu madaay, ni niigaan ea lugoch. Qaningeeg ea tabthung riy ni boed yaqan ba kaahool. Box fish. [syn: woel ]

Ka guup' ba kaahool ni ri ba gaaq.

kaakadbuul (cf. kadbuul) adv. time Ngiyaal' ni ba qaraay ni ka ni m'uug ea yaal' ngea yaen ngea mus ko ngiyaal' ni ba qaraay ni kea toelaeng boechquw ea yaal'. Early morning.

Gu qoed ea daqir ni ri kaakadbuul.

kaakamadabiy n. Ngiyaal' ni ba qaraay ni ka baay boechi talimar ma kea yib boechi tamiilaeng ni bea yaen ni ngea kaakadbuul ma chanea daawor i m'uug ea yaal'. Early dawn.

Gu qod ea daqir ni ka ba kaakamadabiy nga gu waen ko maluuk.

kaakaroom adv. time Kea n'uw i n'uw nap'an ni kea yaen. Long ago, ancient.

Kaakaroom ea boqor ea girdiiq u roey u Waqab ko chiiney.

kaakaaw₁ [<?Spanish> ] n. Ba miit ea gaak'iy ni ba gaagang' gaaf i yuwaan, ma yi maa feek waqamngin nga ni biliig ngea bangbaang nga qu ni taay ko raen nga qu ni qunum. Baay waqamngin ni ba gaaq boech, ni ba dakea ngea boed yaqan ba mareaw, ma ba qachiig ngaay. Cocoa.

Mu qunum boech ea kaakaaw.

kaakaaw₂ (cf. kaakaaw₁) n. Beaq ni ba kireeb, ma ba taa damuumuw, ma ba siqin. Mean, stingy person.

Rea moqon neam ea ba kaakaaw.

kaalar [<English color ] n. Ramaqën ban'ean ni yi maa guy nga qowchëy. Color.

Gu ba qadaag ea kaalar ko maad room.

kaalbuus {kaalbuus naag} [<Spanish calabozo, perhaps via English. ] n. Ba yaang ni yi maa yaen ni taay ea girdiiq ngaay ni kea riin' reeb ea qoloboch ni ba gaaq, ma ka ni piiq ea geechig rook' ni nga ni yaen ni taay ea nga raam. Ma paer u roem ni yi bea maruweel ngaak', ma daariy paluwon ni yi bea piiq ngaak'. Jail, prison.

Fa rea pumoqon ni kea moroqroq ea ka ni yin' nga kaalbuus.

kaalbuus naag (cf. kaalbuus) v.t. Nga ni yin' nga kaalbuus. To put in jail.

Ka ni kaalbuus naag fa rea moqon ni chaam.

kaaleendar [<English calendar ] n. Ba kea baabyor ni baay ea puul riy ko duw ngea fean ea puul riy, ni yi maa guy nga ni naang ko qiin fean ea puul reeb ea rraan ngea reeb. Calendar.

Mu guy ea kaaleendar nga moeg qorngin fean ea puul ngoog ea daqir.

kaamaa [<Japanese kama 'sickle' ] n. Reeb ea taliin ea maruweel ni yi maa th'aeb ea paan ngaay. Ba yaang i waasëy ni ba bugbug, ma ka ni quthum ni baay keolngin ni yi maa th'aeb ea paan ngaay. Sickle, scythe.

Gu bea bayaag ko kaamaa.

kaamdaa [<? Japanese> ] n. Girdiiq ni maa toey ea naqun, fa maruweel ko palaang ngea richib, ngea galooyoch. Carpenter.

Rea pumoqon neam ea ba kaamdaa ni ba cheag.

kaaming [<? Indonesian> ] n. Ba miit ea gamanmaan ni ba gaaq ko pilis. Ga raa guy mea lungum ea baay soorbean, yaa baay boeg i piy u taan l'ugun ni ba n'uw. Yi maa qunum ea miilik rook'. Baay ea gaagëy u dakeän loelugean. Goat.

Chiiney ea kea miil fa rea kaaming roog nga ba yaang.

kaamoech [<Japanese kamotsu 'baggage' + jidoosha 'automobile'> ] n. Ba miit ea maqaf nu qarow, ni masiin ea maa yaen naag, maa girdiiq ea ma yalquweeg ea gi ni ngea soor ngaay. Baay ea taayyaa riy. Car, automobile.

Moey nga da qun-eew u kaamoech, yaa kea misiiw'.

Kaamoey n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

kaan₁ n. Ba miit ea ban'ean ni ba taamdaag yaqan, ni raa reeb ma yaqan. Maa yib ko girdiiq ni faan ea nga ra taadaag gaed ngaay. Demon, evil spirit. [root: moqoniyaen']

Gu maa taamdaag ko kaan ni neap'.

kaan₂ (cf. kaan₁) a. Ba siqin, ma ba damuumuw, ma ba kireeb ea ngoongol rook'. Mean, stingy, wicked.

Ri ba kaan ea rea pagäl neam, qeree daariy beaq ni ba qadaag dakeän.

kaan₃ n. Ban'ean ni maa paer ea bitiir u laanggin u laan ea yal ko bpiin ni kea diyean. Ma raa gargeal ea bpiin naag ea bitiir mea qun ko yib nga but' ma ni feek ea bitiir ma ni n'aeg. Placenta, afterbirth.

Kea girngiy ea pilis fa rea kaan nga ba yaang, ni baay meal.

Kaanraed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

kaang [<? Japanese> ] n. Miit ea naqun ni yi maa paer riy ni rraan nga qu ni thiin. Ba yaang ko naqun ni daariy ea rungrung riy. Porch or verandah

Moey nga da paer-eew nga kaang nga qu da thiin gow.

kaanggurees [<English congress ] n. Ba qulung ni ka ni duguliy ni yaed ea nga qu ra yoeloey-eed ea matoochiyal. Congress.

Bea moqolung ea kaanggurees ea chiiney.

kaangkiirii [<Japanese kan 'can' + kiri 'cutter' ] n. Ba yaang i waasëy ni ba qachiichiig yaang ni yi maa biing ea koebreq ngaay. Can opener.

Mu piiq ea kaangkiirii ngoog nga gu biing ea rea lëy i saadiin ney ngaay.

kaangkoong (dial: kaangkuung) [Said to be of Philippine origin ] n. Ba miit ea paan ni maa tuguul u ba yaang ni baay ea raen riy. Yi maa kaay ea pii paan ney ni yi maa mismis naag, fa ni suup naag. Baay laan faran i keenggin ea miit i paan ney, ma baay ea guy riy ni ba weachweach. Watercress plant.

Ba qaraay ea kaangkoong ni nga da kaay-eed.

kaangkuung (dial: kaangkoong) n. Ba miit ea paan ni maa tuguul u ba yaang ni baay ea raen riy. Yi maa kaay ea pii paan ney ni yi maa mismis naag, fa ni suup naag. Baay laan faran i keenggin ea miit i paan ney, ma baay ea guy riy ni ba weachweach. Watercress plant.

kaangngoof [<Japanese ] n. Beaq ni maa qayuweeg ea toogtaa ko maruweel rook' u qaspiitaal. Baay ni girdiiq ni bpiin ma ku baay ni girdiiq ni pumoqon. Nurse.

Kea yaen fa rea rugood ni faak ea chaaq neam ko sukuul ni ngea mang reeb ea kaangngoof.

kaap [<English cup> ] n. Ban'ean ni ba qachiig ni yi maa qunum ea raen, fa ban'ean riy, ni baay yuwaan i yil, ni yi maa yuuy' ba bagul i paqëy ngaay, ma ni feek nga langëy. Cup.

Ba qaraay ea kaap room ea raen, mu qunum.

kaapiital [<English capital> ] n. Gi ni baay ea toochuuch u ban'ean, fa reeb ea naam riy. Capital.

Poenpey ea kaapiital ko rea thael i fachfach ney ea chiiney.

kaappaa [<Japanese> ] n. Madaan ea n'uw ni yi maa yip' ko goomaa. Raincoat.

Mu feek ea kaappaa room, yaa bea kireeb ea laang, ma ri yib ea n'uw.

kaarroo [<Spanish carro> ] n. Ba miit ea maqaf ni maa yaen u qarow ni misiin ea maa yaen naag, ni baay ea taayyaa riy. Car, automobile; cart.

Gu maa yaen u kaarroo ko maruweel.

kaarsiin [<English kerosine (? via Japanese) ] n. Ba miit ea qoyal, fa peensiin, ni yi maa fanaay ko magael. Yi maa taay ea wiik ngaay nga qu ni gael' nga qu ni guy ramaqën. Kerosene.

Daariy ea kaarsiin ko magael roog ea chiiney, ni gadow ra gael'.

kaataaksimoo (dial: kaateaksimoo) [<Spanish catequismo> ] n. Ba kean ea baabyor ko kiriistiyaanoo ni baay marungaqagean ea machib ngea ku boech ban'ean ko kiriistiyaanoo riy. Catechism.

Mu piiq ea kaataakiismoe room nga gu guy boech.

kaataechumuurii [<Japanese> ] n. Ba miit ea tiqey nu qarow ni maa kaay yuwaan ea waldug. Ba gulfith dagurean ni ba taluulubuuy ni ba yabachbach. Type of land shell, that eats crops.

Kea pat ea kaataechumuurii ko fa rea gi waldug roog.

kaateaksimoo (dial: kaataakiismoe) [<Spanish catequismo ] n. Ba kean ea baabyor ko kiriistiyaanoo ni baay marungaqagean ea machib ngea ku boech ban'ean ko kiriistiyaanoo riy. Catechism.

kaay v.t. Taay ban'ean nga langëy nga ni yingyeang nga ni fuul' ngea yaen nga laan ea yal. To eat.

Maang ea ni kaay ko fa rea paarii.

kaayaak [<Japanese kayaku <ka 'fire' + yaku 'medicine'> ] n. Gunpowder.

kaayruu [<Japanese> ] n. Ba miit ea gamanmaan ni maa paer u dakeän ea binaew, fa maraen. Ba sangoor yaqan, ma maa yaen ni maa qogqog. Daary piyaen doew. Maa diyean naag faak u maraen, ni baay u laan ba yaen i ban'ean ni ba tamilaeng ramaqën, ma baay ea tamaangoo u laanggin ni ba rungduq. Toad, frog.

Kea biliig ba yaay faak ea kaayruu.

kaechiidoo [<Japanese katsudoo 'moving' + daishashin 'big picture'> ] n. Yaqan ban'ean, fa saasiing ni ka ni feek yaqan ni qu ni riin', ni ka ni taay nga yuu yaang i teep, ni ku raa yog ni nga ni paag ba yaay nga ni guy yaqan. Boech ea maa gechgeach, ma boech ea daar maa gechgeach. Movie, cinema.

Raa baleeyaal' ma gu raa yaen nga kaechiidoo, yaa ba feal' yaqan ea kaechiidoo ea daqir ni baleeyaal'.

kaen₁ clsfr. Classifier for trees, grass skirts, crabs, etc.

kaen₂ v.i. Yin' ban'ean mea qaaw ko rea n'ean ni yi bea yip'. To hit, strike, as a target.

Kea kaen fa rea nimeen ni ka guup'.

kaentiin [<Spanish cantina ] n. Ban'ean ni baay ea chugum riy ni boqor miit ni yi maa yaen ni piiq ea salpiy ma ni feek ea chugum. Store.

Nga gu won nga kaentiin ngea gu feek ea thum'aag.

kaerii [<? English curry, possibly via Japanese or nineteenth century Pidgin English.> ] n. Ba miit ea waldug ni yi maa kaay lik'ngin ni yi maa taay ko suup ni ngea feal'eeg lamean. Type of edible ginger.

Bea yaen boech ea kaerii ko rea suup ney.

kaet [<English card> ] n. Noechii yaang i baabyor ni ka ni yoeloey yaqan boech ea ban'ean ngaay, ni yi maa gosgoos ngaay. Playing cards.

Moey nga gu fil ba miit ea kaet ngoom ni ba biqech.

Kaetinaeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

keän ni taanggin (cf. taanggin (kea + taanggin)) n.p. Ba kaen ea qoeng ni yi maa m'aag ni soomm'oon, ma fi ni ku ni m'aag ba kaen nga dakeän. Under skirt for grass skirts. kea + taanggin

Bea m'uug ea keän ni taanggin ko fa rea rugood.

keqening v.t. Paer ni yi bea soen naag beaq fa ban'ean ni ngea yib fa ngea buuch. To wait for, await.

Gu bea keqening ea baas ni ngea yib ma gu qun ngaay nga Doo- nguch nga gu waen ko maruweel roog.

kerkeer (cf. keer) v.i. Nga ni keer ni ba piireq yaay, foo ba n'uw nap'an fa ba yoqor yaang. To dig; to scrape, scratch.

Kea kerkeer ea baabiy rook' beaq tafanaag.

kea clsfr & n. psd. Ba bug i thiin ni yi maa yoeg ko gaak'iy, galip, girdaan' nu madaay ni l'agruw rabaaq i dagurean, qooeng, ngea ku boech ban'ean. Classifier for trees, books, crabs, two-shelled girdaan', grass skirts, etc.

Ba qaraay ba kea faesiiw ni ri ba gaaq.

keal n. Ba miit ea gaak'iy ni baay yuwaan ea buywol. Baay waqamngin ni ba qëlqël dagurean, ni yi maa kaay ea rea n'ean ni baay u laanggin ni ba feal'. Ku yi maa fanaay ea rea miit i gaak'iy ney ko falaay. Peanut tree, peanuts.

Kea k'uuf fa rea kea keal roog ni ba yoqor waqamngin.

keech [<Japanese kechi> ] a. Daabun ni ngea piiq ban'ean ni fean ngaak' beaq ni bea niing ni nga ni piiq ngaak'. Stingy. [root: siqin]

Ri ba keech ea rea pagäl neam.

keel₁ (dial: koel) v.t. Taay paqëy nga doew ban'ean ma ni langabiy paqëy ngaay ni ba macheqcheq ni baay u thiliin i paqëy. To hold, catch, grasp, seize.

Kea keel fa rea pagäl ea niig ni ba piireq.

keel₂

keen v.i. Ngea qaaw ea rea n'ean ni ka ni yin' ko rea n'ean ni yi bea yaen ni nga ni paag ngaay. To hit a target.

Kea kaen fa rea nimeen ni guup'.

Keen n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

keendal (dial: kiindal) [<English candle> ] n. Ba miit ea ban'ean ni yi maa gael', ni ka ni ngoongoliy u ba miit ea ban'ean ni boed yaqan ea guy. Ni ka ni taay ba yael' i gaaf nga fadik' ni yi maa taay ea nifiy ngaay nga qi qaaf, ma bea raenraen fa rea guy. Candle.

Gu bea gael' ea keendal, yaa daariy ea magael roog.

Keenfaal n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Masculine name.

Keenigiim n. p.n. topon. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

keenil' (cf. yil' (kea + yil')) (dial: keenyil') n. psd. Spine, backbone, midrib of a leaf, main stem of a vine. kea + yil'

Kea th'aeb beaq keenil' fa rea kea gaabuy roog.

Keenmeed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

keenyil' (cf. yil' (kea + yil')) (dial: keenil') n. psd. Spine, backbone, midrib of a leaf, main stem of a vine. kea + yil'

keeng [<Japanese> ] n. measurement Reeb ea fool ni taqareeb n'umngin nga neel' ea fiit. Unit of measurement equals to six feet.

Naqun roog ea laal ea keeng n'umngin.

Keeng n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Weeloey. Village in Weeloey

keenggin (cf. kea) n. psd. Gi ni ba gaaq u ban'ean fi ni ki dardaar ngea yib yuu yaang riy ni ba qachiichiig nga qoreal. N'ean ni riin' mea tabab ban'ean. Stem, trunk, cause.

Keenggin ea rea chaam ney ea, kea puwaen' fa rea moqon ko fa rea tiir ni kea yaen i toey keenggin ea niiw rook'.

Keengin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumqon. Masculine name.

keer v.i. Fuqög ea buut' nga laang ngea yib ea loew riy. Feek reeb ea ban'ean ni ba m'uuth nga ni gichiy nga reeb. To dig; to scrape, scratch.

Mu keer ea loew nga da mithgeew ea rea koebreq ney nga laanggin.

keeruq n. psd. Gi ni magid nga wariyal u ban'ean, fa gi ni toomur. Ba thael i ban'ean ni ba qing ea rayean ko gaak'iy, fa waqamngin ban'ean. Back, behind, rear; bark, skin, covering; outside.

Kea faathiy beaq keeruq fa rea kea gaak'iy.

kees [<English case> ] n. Ba guruuy ea qoloboch ni ka ni feek nga laan ea puuf thiin. Case (at law).

Boqor ea kees ni yi bea pithig marungaqagean ea chiiney u korot.

keey n. Ba miit ea sarëy ni daariy koelngin ni ba muul. Type of spear without a separate handle.

Kea paag beaq ba keey ko pilis roog.

kiliin {kiliin naag} [<English clean ] a. Ngoongoliy ban'ean ngea chuw ea chabung, fa ti ni ban'ean ni daab ni fanaay riy, ngea paer ni kea yaram. Clean.

Ka ri kiliin ea rea seenggil roog ney.

kiliin naag (cf. kiliin) v.t. Ngoongoliy ngea kiliin. To clean, cleanse. [root: biqech naag]

Mu kiliin naag ea seenggil room ngea biqech boech.

kiqeg (cf. kiiq) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea paer reeb nga ba yaang mae paer reeb nga ba yaang ngea daar u but'. To separate.

Mu kiqeg ea pii niig niir ngea beaq mi ni piiq reeb ngaak'.

kireeb₁ {kireeb naag} a. Dea boed rogon ni susuun ea ngea buuch, fa nga ni riin', fa rogon ni ngea qaaw. Dea maengiil. Bad.

Ba kireeb ea n'ean ni ka moeg ko fa rea tiir, yaa kea yoer.

kireeb₂

Kea kireeb ea rook' = he was found guilty, lost a dispute

kireeb naag (cf. kireeb) v.t. Ngoongoliy ngea kireeb, ni daab ki feal'. To make bad, break, ruin.

Kea kireeb naag beaq ea kaarroo roog.

kireeb-aen' (cf. waen' (kireeb + waen')) {kireeb-aen'uug} a. psd. Buuch lanyaen' nga ban'ean ni kea buuch ni ba kireeb, fa ba taawreeng. Sad, unhappy. kireeb + waen'

Kea kireeb-aen' fa chii pagäl ni ka ni yaen nga Doonguch ma dea qun.

Kiriistiyaanoo a. & n. p.n. Girdiiq ni ba miich u waen' ea thiin rook' ea qaeni Gaaq ni sunumiy daed ngea qurngin ban'ean. Christian.

kisae [<Japanese> ] n. Ba miit ea kaarroo ni maa yaen u dakean ea kalaaysan, ni kool ea yi maa qurfeeg nga qi yaen naag. Train.

Gaeg ea daawor gu qun boech u kisae.

kiy₁ [<English key ] n. Ba yaang i waasëy ni ka ni ngoongoliy rogon ni yi maa yip' nga laan ea look, ni ka ni niing, ngea maab. Ban'ean ni yi maa biing ea look ngaay. Key.

Ba qaraay ea kiy roog ni nga gu biing ea rea look ney ngaay.

kiy₂ clsfr. Ba bug ea thiin ni yi maa yoeg ko nuunuw, churwaeq, teqelyaaw, ngea ku boech ban'ean. Classifier for lei, necklace, etc.

Mu piiq ba kiy ea nuunuw nga gu faakaay ko churuq.

kiich [<Japanese kichigai = ki 'mind, spirit' + chigai 'different' ] a. Balbaalyaang loelugean, qaliiliy, qaraa maqathuk ea raen ngea daay. Crazy (slang).

Ba kiich ea chii pagäl neam, yaa yi bea baen naag ma daar naang.

kiil [<English keel ] n. Ba yaang ko m'uw fa booch ni baay u taanggin ni ba soor nga but' ni faan ea ngea moqomaaw' i thig ngea palpal. Keel.

Kea sear ea kiil ko rea booch ney ni ba piireq yaay.

kiim [cf. Palauan kim 'giant clam' ] n. Ba miit ea girdaan' nu madaay ni ba gaagang. L'agruw rabaaq i dagurean, ni maa fael ngea quchmiy. Yi maa languy leemuun ni k'akling, fa ka ni liith. Giant clam, tridacna. [root: faesiiw]

Ba qaraay ea saasmiq ni kiim, mu koey boech.

kiindal (dial: keendal) [<English candle ] n. Ba miit ea ban'ean ni yi maa gael', ni ka ni ngoongoliy u ba miit ea ban'ean ni boed yaqn ea guy. Ni ka ni taay ba yael' ui gaaf nga fadik' ni yi maa taay ea nifiy ngaay nga qi qaaf, ma bea raenraen fa rea guy. Candle.

Bea yaen boen ea kiindal ni bea qafweeg beaq.

kiing [<English king ] n. Piiluung ni qiir ea gaaq ko bi rook' ea naam. Ba gaaq ni daa niir tawaliy, yaa ri maa yaen ko dayif riy. King.

Raa yib ea kiing nu Nauru nga raay ko madnam ko gabnaadoer.

kiiq a. & v.i. Ngea ngoongoliy ngea daar u but', ngea yaen reeb mea yaen reeb. Yaen reeb mea yaen reeb. Separate, different; to differ.

Kea kiiq fa pii f'ooth u but' ni raa beaq maa reeb.

kiiq u waen' (cf. waen' (kiiq + waen')) (dial: kuuq u waen') v.i. Puluw u laniyaen' beaq ban'ean ni ka noeg fa ka ni riin'. To be convinced in one's mind. kiiq + waen'

Kea kiiq u waen' ni gu baen naag.

kiireq v.i. Sirigig nga but' u ban'ean ni ba tanglool, ni ban'ean ni daar mithmith, ni boed dakean ea naqun nga but'. To slide downhill (of something which is normally immoveable, like a house).

Kea kiireq fa rea tiir u dakean fa rea naqun nga but', kea maqadqad.

kiis [<English kiss ] n. K'aed l'uguney ni faan ea ka ni falfalean', fa bachaan ea qadaag. Kiss.

Bea kiis fa rea pagäl ngea fagear rook'.

kiitaanaay [<Japanese kitanai ] a. Ba sug ea qaliit fa chabung riy, ni dea feal' yaqan, fa dea yaram. Dirty.

Mu maeluuk naag paqam, yaa kiitaanaay.

kiittee n. Baang ea baabyor ni yi maa chuwoqiy u Poos, ni yi maa gabadiy nga ba yaang ea baabyor ni paluwon ni ngea thap ngaak' beaq. Postage stamp.

Daariy ea kiittee ko rea gi baabyor roog ney ni nga gu piiq ngea yaen.

kiiwaar n. Ba kaahool ni rean ni baay qupongean, ma baay ea kiy riy, ni tafean ea tamaagow, fa chugum. A box, with a lock for storing belongings in. [root: wael, dabdib, baar]

Ka gu won gu mithaeg fa rea salpiy roog nga laan ea kiiwaar.

ko prep. For, of, from, at.

Kognangeeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Kognaang n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

kol Buuch ban'ean ni ba tomagin, ni qu ni tafinaey naag ni daab i buuch. To happen accidentally.

Kea kol fa rea pagäl ko booyoch kea yip' beaq kea yim'.

koth {kotheag} v.i. Ngoongoliy ban'ean ngea garear ni ba piireq yaang, fa yoqor. To be filled or diffused with something; be plentiful, copious; be spread around, as news.

Kea koth marungaqagean fa rea moqon ni chaam, mea miil nga ba yaang.

kotheag (cf. koth) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea garear ni ba piireq yang, fa ba yoqor. To be filled or diffused with something; be plentiful, copious; be spread around, as news.

koel₁ (dial: keel) v.t. Taay paqëy nga doew ban'ean ma ni langobiy paqëy ngaay ni ba macheqcheq ni baay u thiliin paqëy. To hold, catch, grasp, seize.

Kea koel fa rea tiir ba lëy i rean kea saak'iy nga laang.

koel₂

koelkoel (cf. keol) v.t. Yabachbach paaq beaq ngaak' beaq, fa ban'ean. To embrace.

Bea koelkoel fa gäl maabgol, yaa ka ra falfalean' gow ni kea suul fa rea tiir roorow.

Koengkoeng [Borrowed (?), source unknown. ] n. p.n. prsnme. Reeb ea naam ni ka noeg yuu China ngaay fa reeb ea maech nu Hong Kong fa girdiiq u ba yaang ea gäl yaang i naam ney. China; Hong Kong.

koeth v.t. N'aeg, fa fanaay, fa maruweel ngaay ni yugu dea gaaq faan. To waste.

Bea koel ea salpiy rook' kea rarum ngea biyaa.

koethkoeth v.t. N'aeg, fa fanaay, fa maruweel ngaay ni yugu daariy faan ni ba gaaq. To waste.

Nga gu paag ea rarum, yaa gu bea koethkoeth ea salpiy roog ko rarum.

koeyeeng [<Japanese kooen 'public park' ] n. Boechii naqun ni tafean ea tooffaan ko girdiiq ni yoqor. Rest house on a hilltop.

Moey nga da paer-eew nga koeyeeng, yaa sanaa ngea yib ea n'uw.

köqkoeq {köqkoeq naag} v.i. Nga ni feek beaq nga dakeän keeruquy. To carry a person piggy back.

Kea köqkoeq fa rea tiir ko chiitamangin.

köqkoeq naag (cf. köqkoeq) v.t. Nga ni feek beaq nga dakeän keeruquy. To carry a person piggy back.

Kea köqkoeq naag fa rea pumoqon fa rea tiir rook'.

koobreq (dial: kabreq) [<Spanish cobre ] n. Ba miit ea waasëy ni gaathii ri ba geel, ma maa yib ea t'aay ngaay. Baay yuu yaang ni ka ni ngoongoliy ni ba gaaq yaang ni yi maa chigiy ea naqun ngaay, ma boech ea ka ni ngoongoliy ni ba qachiichiig, ni ba luulbuuy ni ka ni yin' ban'ean nga laanggin ni daab i yaen ea nifeeng ngaay ngea daab i kireeb, fa meal. Copper, tin; tin can, tin roof.

Gu ba qadaag ea biyaa nu maaloer, ko biyaa nu koobreq.

koobreq ni laal (cf. laal (koobreq + laal)) n. p. Reeb ea salpiy ni laal ea koobreq ni roowroow tolaengin paluwon. Nickel, five cent coin. koobreq + laal

Taqareeb ea koobreq ni laal ni ka ba qaraay roog ea chiiney.

koobreq ni roow (cf. roowroow (koobreq + roowroow)) n.p. Reeb ea salpiy, ni qiir ea th'aeb i soobut' ea n'ean ni raa yog riy. Faa qiir ea th'aeb i soobut' paluwon. Penny, cent. koobreq + roowroow

Raa reeb ea qokaes ma dalip ea koobreq ni roow paluwon.

koofiy [<English coffee ] n. Ba miit ea ban'ean ni yi maa garbad ngaay ni yi maa qathkuy ko raen. Ni ban'ean ni waqamngin ba miit ea gaak'iy ni ka ni bilbiliig kea bangbaang, ni yi raa yin' nga fadik' ea raen mea pil, ni ba talimar ramaqën. Coffee.

Nga gu qunum boech ea koofiy ni ba gaweal, yaa kea yib ea qulum ngoog.

kookooriis n. Ba miit ea gaak'iy, fa paan ni baay ea falooraas riy ni ba weachweach, ma ba gaaq boen. Baay yuwaan ni boed yuwaan ea chifiif, ma ku qaram rogon yaqan keenggin. Type of white ginger.

Baay ea kookooriis ko yaroor roog ni ba piireq.

kool [<English coal ] n. & a. Ba miit ea ban'ean ni ba talimar raqën, ni yi raa qurfeeg, mea yik' ni ba gael gawaeliin. Reeb ea raqën ni boed ea rea miit ea n'ean ney ni qaram ea ba rungduq, fa talimar. Coal; the color black.

Kea paer doewaag ni gawo ba yaang i kool, yaa kea mat i mat ea yaal' ngoog u madaay.

Koolgaed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

koolkool a. Ban'ean ni ba gabalbael ni boed ea guy ni raa yog ni nga ni fanaay ni nga ni gabaeliy nga ban'ean ngea koel ni ba moqmaaw' ni ngea muul. Sticky like glue.

Bi ney ea maal ea ka ba koolkool boech, raa miit ko k'oong rook' beaq.

koomëy [<Japanese kome ] n. Ba miit ea ggaan ni waqamngin ba miit ea paan ni yuu reeb ni ba qachiig, ni yi raa liith mea gaaq, ma ba weachweach raqën. Daa niir yuung ea miit ney ea paan u roey u Waqab. Ku ba miit ea duqög. Rice; type of yam.

Nga gu waen nga kaantiin nga gu chuwqiy ea koomëy.

koomm'oon (dial: soomm'oon, toomm'oon) ? Bi ni buuch ni m'oon ma fi ni kii magid boech nga toomurean. The first.

N'ean ni koomm'oon ni nga gu riin' gabuul ea nga gu waen ko fitaeq.

koomoonyoon [<Spanish comunion ] n. Ban'ean ni yi maa piiq u laan ea miisaa nga ni kaay, ban'ean ni ka ni ngoongoliy ko faloowaa. Communion.

Gu raa qun ko koomoonyoon ea bi ney ea madnam.

ku adv. Also, again, yet, still.

Kubiney n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Kugufas n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Kugufaakaay n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Kugutinaey n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Kuguy n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Kuguum' n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

kumii [<Japanese ? ] n. Ba qulung ea girdiiq ni baay ban'ean ni ka ra moqulung gaed ni nga raa ngoongoliy-eed. Team or a group for a particular purpose.

Bii roog ea kumii ko baat' ea yugu bea waer.

kumiim [cf. Palauan kemim 'star apple' ] n. Ba miit ea gaak'iy ni ba qachiichiig yuwaan. Baay waqamngin ni yi maa qunum waqamngin ni ba muguniin. Baay waqamngin ni ba sin'un'uw. Type of tree.

Mu qunum reeb ea kumiim.

kun₁ v.i. Qaaw ngaay, fa pum reeb ea ban'ean nga reeb ea ban'ean ngea yaen ba yaang riy nga fadik'. Soor faan reeb ea ban'ean nga reeb. To be hit, struck; to be about, concerned with.

Kea kun rachanglean fa rea niig ngoog.

kun₂ dem. pron. interr. Bi ni ngaan? Which one?

Kun niig ea nga mu feek?

kuniqeg v.t. interr. Maang ea nga ni riin' ngaay? What to do with it? [syn: diqin naag ]

Nga gu kuniqeg ea bi ney ea kaahool ni ka ni piiq ngoog?

kunuy v.t. Feek nga ni taay nga taqa bang, ngea muukun nga taqa baang. To collect, gather together.

Mu kunuy ea pii quchub ney nga taqa baang, nga ni thiqeg.

kur a. & n. Ba yaang u ban'ean ni kea yaen ea tomilaeng riy u ba rabaaq nga ba rabaaq, ni ka fin ni ngoongoliy kea yaen ea tomilaeng riy. Rea gi n'ean neam ni bea yaen ea tomilaeng riy nga ba rabaaq. Pierced; hole.

Kea kur ea booch roog, bea yib ea daay nga laanggin.

kurkur₁ (cf. kur) a. Ba sug, fa boqor yaang ea gi ni bea yaen ea tomilaeng riy nga ba rabaaq. Full of holes.

Bi ney ea waay ea kea kurkur bea mulmuul ea buw riy nga but'.

kurkur₂ n. Ba miit ea gaak'iy ni gaathii ri maa gaagang' kean ma baay waqamngin ni baay ea rachngal riy ni ba paqachiichiig ni maa gabael ko maad fa piy u doewey. Type of plant.

Ka mu maen u baang i ban'ean ni baay ea kurkur riy yaa kea sug waqamngin ko maad room.

kurufeeg (cf. kuruuf) v.t. Reeg ban'ean ni ba m'uuth nga ban'ean ngea chabal fa kur baang riy. To make a hole in, puncture.

Kea kurufeeg beaq ea taayyaa ko kaarroo roog.

kurun-oom' (cf. wum' (kur + wum')) n. Ba miit ea yaabaq. An insult. kur + wum'

kuruubaa [<? English crowbar (possibly via Japanese?) ] n. Ba lëy i waasëy ni ka ni quthum u ba lëy ngea ba lëy ni yi ma keer ban'ean ngaay. A digging tool, pick.

Mu feek ea kuruubaa nga da keer-eew ea rea duqög ney.

kuruuf (cf. kur) v.i. Reeg ban'ean ni ba m'uuth nga ban'ean ngea chabal baang riy. To make a hole in, puncture.

Mu kuruuf ea quchub nga da qunum-eew.

kuruuth [<Spanish cruz ] n. L'agruw lëy i ban'ean ni ka ni dubcheag ba lëy nga dakeän ba lëy, ka ni m'aag, fa richbiy. Ku reeb ea pow ko Kiriistiiyaanoo ni yi maa taay u galaasiyaa, fo charean ea malaang ko yaam'. Crucifix, Christian cross.

Kea kireeb naag beaq ea kuruuth ko fa rea malaang.

kuy {makuy} v.t. Guchuthiy ban'ean ni boed ea baabyor. To tear up.

kuyuurii [<Japanese kyuuri ] n. Ba miit ea yaasaay ni maa garawraaw u but' ni boed yaqan ea p'aaw ni gamanmaan, ni ku yi maa kaay waqamngin ni k'akl'ing. Type of vine, cucumber.

Ba qaraay ea kuyuurii, mu qunum ba yaang.

kuuf n. Ba miit ea gaak'iy ni baay ea falooraas riy ni ba feal' yaqan. Type of flowering tree.

Ba qaraay ba falooraas ko kuuf, ni nga mu faakaay.

kuukii n. Ba miit ea qarcheaq ni ba yoqor ea kalaar u doewngin, ni raa yog ni nga qi qaaf thiliin ea girdiiq ni yaed bea noon. Type of bird, parrot.

Chiiney ea ku daariy ea kuukii u roey u Waqab.

kuukuweeg v.t. Tagaan naag ni ka ni th'eath'aeb, fa gusthiy nga but'. To shred, tear up.

Kea kuukuweeg beaq fa rea gi baabyor roog.

kuuq v.i. Yoeg tharaan beaq, fa yoeg ea thiin ni faan ea ngea taamraaq, fa kirkireeb u fadik' ea girdiiq. To mock. criticize.

Yi bea kuuq naag fa chii pagäl, kea yaen ni ngea yoer.

kuuq u waen' ? Puluw u laniyaen' beaq ban'ean ni ka noeg fa ka ni riin'. To be conviced in one's mind.

Ba n'uw nap'an ni gu weeniig ko fa chaaq ma fi ni kuuq u waen' ni ngea paag-eeg nga gu waen.

kuus [cf. Ulithian kus 'way of calling a dog' ] n. Ku reeb ea nguchol ni yi maa pining ko pilis. Dog.

Kea yaen fa rea kuus roog nga ba yaang.

kuuy [<Japanese kui 'stake, post, pile, picket'; cf. Palauan kui 'land marker', Ulithian kui 'landmark' ] n. Ba lëy i gaak'iy ni ka ni reag u madaay ni pow ko malaang fa qaech, ni ri sear reeb ea m'uw fa booch ngaay. Marker, pole in the sea.

Kea puug beaq fa rea lëy i kuuy ko fa rea qaech, kea chuguur ni nga gu won nga dakeän.

k'ad a. Ngea qayal l'agruw i ban'ean nga taqa baang ni ri ba feal' rogon, ni daariy ea mat'aar u thilrow. Ba mat'aaw, fa ba feal' ko rea n'ean ni yi bea yoeg. To fit, suit, be suitable or fitting; to be or become in close contact with.

Kea k'ad fa gäl yaang i palaang nga taqa baang.

k'adaan a. Ban'ean ni ri ba m'ag ngaak' beaq ni ri ba feal' yaqan riy. Suitable, said of something that fits a particular person.

Chii piin neam ea ri k'adaan ea maad ni roowroow.

k'adeag (cf. k'ad) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea cheag nga reeb ni ri ba feal' rogon ni ka rii qayaal ni ka ri qachiichiig thiliin. To make fit tightly or snugly.

Gu bea k'adeag ea palaang ko booch roog ni ba feal' rogon ngea daab i luul'.

k'adk'aad (cf. k'aad) {k'edk'aed} v.i. Ngea k'aad ni ba piireq yaay, fa ba n'uw nap'an, fa ba yoqor yaang. To bite repeatedly, as fish at bait, to nibble.

Ri ba k'adk'aad ea niig ko rea gi n'ean ney ea daqir.

k'af₁ a. Ba yoqor ni raa yog ni ngea gubiin ea girdiiq mea pat riy. Enough to go around. [root: gaman]

Ba yoqor ea niig, yaa raa k'af ea girdiiq ni gubiin.

k'af₂ (dial: k'aaf) v.i. Ngoongoliy ngea taqa ba thael fa yoqor thael ni ngea paer reeb charean reeb ni ba qulqul i yaen. To line up.

Kea k'af fa rea churuq, ni qaram ea nga ni churuq.

k'afeag (cf. k'af) v.t. Ngoongoliy ngea taqa ba thael, fa yoqor thael ni ngea paer reeb nga charean reeb ni ba qulqul i yaen. To line up.

Chiiney ea yi bea k'afeag fa rea churuq.

k'afk'af (cf. k'af) {k'afk'afeag} v.i. Ngoongoliy boeg i ban'ean ngea paer u but' ni ba thael. To line up.

Bea k'afk'af girdiqën fa rea churuq ea chiiney.

k'afk'afeag (cf. k'af) v.t. Ngoongoliy ngea taqa ba thael, fa yoqor thael ni ngea paer reeb nga charean reeb ni ba qulqul i yaen. To line up.

Yi bea k'afk'afeag ea paayip ko raen i yib nga tafanaag, yaa ngea yib boech ea raen nu paayip ngoog.

k'afor (dial: kafor) n. Maad ko pumoqon ni kea qilal boech, ni yi maa ngoongoliy ko gaal' ni yi maa m'aag ni boed ea thuw. Man's clothing, hibiscul fiber loincloth.

Ba feal' yaqan ea k'afor rook' ea rea pumoqon neam.

k'arfin (dial: qaffin) n. L'uud fa leq ni ka ni qurfiy, kea maath ea daramram riy ni ba gaaq, ma ka bea qaaf, ni kea qachiig ea nifiy riy. Charcoal or ashes from coconut shells.

Ka guut' baang i k'arfin ea leq kea qurfeeg qayig.

k'aring₁ v.t. Yaen u thaqën ban'ean ni ngea buuch, fa nga ni riin'. To cause.

Fa rea moqon ni ba ching ea bea k'aring ea chaam ko girdiiq ni gubiin.

k'aring₂ v.t. Yaen u thaqën beaq ni ngea minmin, fa puwaen'. To tease.

Bea k'aring fa rea pagäl fa rea buulyal ni ngea minmin.

k'aad v.i. Taay ban'ean nga thiliin nguweelëy, ma ni qachthiliy nguweelëy ngaay ni ba geel marin. Chaafin naag langëy ni faan ea qadaag fa falfalean' To bite, kiss.

k'aaf (dial: k'af) v.i. Ngoongoliy ni ba thael, ni ngea paer reeb nga charean reeb. To line up.

Mireew nga da k'aaf gaed nga da churuq gaed.

k'aak'aling n. Ggaan, fa thum'aag ni daawor ni liith. Raw vegetables or other food.

Daab i yog ni nga ni kaay ea laek ni k'aak'aling, yaa ba mak'adk'ad.

k'aak'aring [root: cf. mak'aak'aer]

k'aaw₁ (dial: k'ow) n. Ba miit ea qarcheaq nu madaay ni ba talimar doewngin, ma ba gaaq. Ba n'uw dabap i l'ugun, ni maa koel ea niig ngaay nga qi kaay. Ku ba n'uw qaay. Type of bird, heron.

Gu bea fitaeq u dakeän ea qey, ma gu guy ba k'aaw.

k'aaw₂ (dial: k'ow) v.i. Nga ni n'igin beaq ngea tamaaraq. To shame someone.

Kea k'aaw fa chii pagäl, yaa daa ni piiq reeb ea faloowaa ngaak'.

k'aay₁ n. Ba miit ea m'aag ko qaaw ni baay ko naqun. Type of knot.

Kea fil fa rea moqon rogon ea m'aag ni k'aay ngoog ma ka gu paag taliin.

k'aay₂ n. Ba miit ea gamanmaan nu madaay ni daariy qolean, ma daariy keenggin, kea mus ni goqo lolugean ngea gufin ea baay ni ba magaagiyal. Baay boeg i ban'ean u gufin ni ba gabälbäl. Maa paer u laan ea ruuq, fa taan ea malaang. Ba miit ea garawraaw nu qarow ni maa toey tafean ko yaqol. Octopus; spider (only ^daddy-long-legs^).

Gu won nga madaay, mu guup' ba kea k'aay ni ba gaaq.

k'aed₁ (cf. k'aad) v.t. Taay nga thiliin nguweelëy, ma ni qachthiliy nguweelëy ngaay ni ba geel marin. Chaafin naag langëy ni faan ea falfalean', fa qadaag. To bite, kiss.

Kea k'aed ea niig ea rea gaaf roog ney ea chiiney ni bea teel.

k'aed₂ v.t. Nga ni taay nga fadik' ea ngeal, fa maqachaaw ngea gabael ramaqën fa rea maqachaaw ngaay. Nga ni qachëy. To dye.

Ka ni k'aed fa rea gaal' roog kea roowroow.

k'aed-aen' (cf. waen' (k'aed + waen')) v.i. Paer ni ka ni filfil-aen'uy ni ngea daab ni riin' ban'ean ni yi ba qadaag ni nga ni riin'. To hold one's temper from showing or acting it out. k'aed + waen'

Bea k'aed-aen' ea rea pagäl neam ko rea tiir neam ni daab i liiq.

k'ael n. Ba miit ea niig ni yi maa kaay ni ba qachiichiig. Kind of fish.

Ka gu suul u madaay ni qiin i k'ael ea ka gu koel.

k'aer n. Ba miit ea paan ni ba qachiichiig yuwaan, ma ba chiichir, ma ba m'uthm'uuth tunguun yuwaan ni ba makaenkean. Daar maa toelaeng nga laang. Lawn grass.

Moey nga daarow nga dakeän ea k'aer nga da thael gow.

k'ethiw (dial: kethiw, k'uthuw) n. Boechi qulung i yaan' ni maa moey u dakeän ea qëy ni kea ngoongoliy ba miit ea galip ni maa paer u fadik' ea yaan'. Sand pile made by crabs.

K'ethiw (dial: Kethiw) n. p.n. topon. Reeb ea doonguch ko rea thael i fachfach ney, ni baay u toqobean yuu Poenpey. The island of Kusaie.

k'ëfk'ëf {k'ëfk'ëfeag} v.i. Ngoongoliy boech ea ban'ean ngea paer u buut' ni ba thael. To line up.

Kea k'ëfk'ëf ea girdiiq u kanaawoq ni nga ni guy boech fa rea kaarroo ni ka ba biqech.

k'ëfk'ëfeag (cf. k'ëfk'ëf) v.t. Ngoongoliy boeg i ban'ean ngea paer u buut' ni ba thael. To line up.

Mu k'ëfk'ëfeag ea pi niig niir u buut' nga gu thiqëg.

k'eef n. Ba miit ea taliin ea fitaeq ni l'agruw yaang i nuug ni ba qachiichiig, ni ka ni taay keolngin ni yi maa feek ba rabaaq nga ba rabaaq i paqëy ma ba rabaaq nga ba rabaaq. Yi maa yaen ni taay nga charean ea niig ma ni toey qeay ko niig ngea miil ngea chuw nga laan fa rea gi nuug. Type of flat, two-handled net.

Kea pach ba goel qaraay nga laan ea weed ni nga gu k'eef naag.

k'eeg (cf. yik') v.t. N'igin ngea gaaq ea nifiy u ban'ean ni ka bea yik'. To ignite, kindle, light a fire.

Mu k'eeg ea rea th'iib niir, yaa kea yib ea biliig ngoog ea chiiney.

k'eethäm₁ n. Ba miit ea tow ni ba qachiichiig yaang, ni baay koelngin ni yi maa maruweel ngaay nga taqa ba rabaaq i paqëy. Type of adze, axe.

Kea m'ing koelngin fa rea gi k'eethäm rog.

k'eethäm₂ n. Ba miit ea niig ni ba gaaq radaan, ma ba qawatwaat doewngin, ma baay boech ea qaach u doewngin ni ba rungduq. Nigaan ea maliil. Type of fish.

Gu paag ea nuug roog u toqobean ea maliil, mea qaaw dalip ea k'eethäm ngaay.

k'eeyaag v.t. Yin' ea buut' nga dakeän ban'ean ngea mathrow ko buut' ni daab ki m'uug nga laang. To bury.

Daqir ni misiiw' ea yi raa k'eeyaag fa rea yaam'.

k'ining (dial: k'iniy) n. Yuwaan ea niiw ni ka ni lifith ni yi maa mool nga dakeän, fa paer nga dakeän. Sleeping mat made of coconut leaves.

Mu taay ea k'ining nga but' nga mu paer nga dakeän, yaa raa maath ea but' ko maad room.

k'iniy (dial: k'ining) n. Yuwaan ea niiw ni ka ni lifith, ni yi maa mool nga dakeän, fa paer nga dakeän. Sleeping mat made of coconut leaves.

k'ithk'iith₁ a. Ba miit ea nimeen, ni ba maqathuuk ea kalaar u doewngin, ni baay ea weachweach, rungduq, ngea roowroow riy. Rea raqën ney. A type of chicken.

Ba qaraay ba k'ithk'iith ni faakaag, ni ri ba geel ko chaam.

k'ithk'iith₂ (dial: k'ith) n. Ba miit ea garawraaw ni boed yaqan ea gan'ing, ma ba qachiichiig boech, ma ba m'araaniiw raqën doewngin. Type of brown ant.

k'iy₁ {k'iyaeg} a. Ba yalquw ea fool riy u ba rabaaq ngea ba rabaaq. Straight.

Ri ba k'iy ea rea rayean ney.

k'iy₂ {mak'iy} a. Qadaag ni ngea kaay ea ggaan. Hungry.

Sanaa kea k'iy ea rea tiir niir, qar faan ni bea yoer.

k'iyaag (cf. k'iy₁) v.t. Ngoongoliy ngea k'iy, qaraa yalquw ea fool u ba rabaaq ngea ba rabaaq. To straighten.

Mu k'iyaag ea rea yael' i gaf ney, nga ni guy n'umngin.

k'iik'iy a. Ba yalquw ea fool riy u ba rabaaq ngea ba rabaaq. Straight.

Ba qaraay ba rayën ni ri ba k'iik'iy.

k'iik'iyeeg (cf. k'iik'iy) v.t. N'igin ban'ean ngea k'iy fa k'iik'iy. To straighten.

Mu k'iik'iyeeg ea rea gaaf room niir nga da naang-eew n'umngin.

k'iith (dial: k'ithk'iith) n. Ba miit ea garawraaw ni boed yaqan ea gan'ing, ma ba m'araaniiw raqën, ma ba qachiichiig boechquw ko gan'ing. Type of brown ant.

Ka gu puug ba guruuy i dagur qaraay ni ba sug ea k'iith u taanggin.

k'ow₁ (dial: k'aaw Gn) [cf. Palauan sechou 'crane' ] Ba miit ea qarcheaq nu madaay ni ba gaaq ma ba rungduq. Ba n'uw qaay, ma ba n'uw l'ugun ni maa koel ea niig ngaay nga qi kaay. Type of bird, heron.

Gu guy ba k'ow u dakeän ea qëy reeb ea rraan ni gu bea fitaeq.

k'ow₂ (dial: k'aaw) v.i. Ngoongoliy beaq ngea tamaaraq, fa kirkireeb. To shame someone.

Kea k'ow fa rea tiir, yaa daa ni piiq baang ea faloowaa ngaak'.

k'oereeg v.t. N'igin ea nifiy ngea daramram mea qaaf ni kea feal' rogon. To make a fire brighter. [root: k'eeg]

Mu k'oereeg ea th'iib roodow yaa baay maraarak ea ggaan riy.

k'öl (dial: k'uul) v.i. Toeluul ni ka ni quthum lamëy, ma ba gaaq lamëy. To yell, scream, yodel.

Kea k'öl beaq nga ba yaang ni ba paalog.

k'oof n. Ba kea gaak'iy ni ka ni piiq ngaak' beaq ni ngea fiqiy, ma chaanea ka baay u tafean beaq. Tree given as present.

Daab ni pilig ea rea kea buw ney, yaa k'oof rook' beaq.

k'ook'oy a. Ngea puw ea choolchool rook' beaq ni ngea kaay ban'ean fa ngea riin' ban'ean ni faan ea kea kaay boechquw fa kea riin' boechquw ma daawor i chuw-aen' riy. To whet, as one's appetite.

Fa rea lëy i biyaa ni ka gu qunum ea kea puug ea k'ook'oy roog.

k'oon n. Niig ni kea koel beaq ni yaen nga madaay ko fitaeq. A catch of fish.

Ba qaraay k'oon fa rea fitaeq ni kea suul.

k'oon ea maeriilaeng (cf. maeriilaeng (k'oon + maeriilaeng)) n. Ba miit ea niig ni ba roowroow, ma ba gaaq laan miit, ma ba gaaq qolean. Type of fish, squirrel fish. [root: ngoen] k'oon + maeriilaeng

Ba qaraay ba malaang ni ba sug ea k'oneamaeiilaeng u taanggin.

k'oong n. psble. Ba yaang u doewëy ni baay u thiliin loelugëy ngea keenggiy. Fa gi ni maa yaen ea ggaan riy u langëy ngea thap nga laan ea yal. Throat.

Bea qamiith ea k'oong roog.

k'oongk'oong (cf. k'oong) {k'oongk'oong naag} v.i. Nga ni qunum ban'ean ni daab ni quchmiy langëy nga taqa baang. To drink down without touching lips.

k'oongk'oong naag (cf. k'oongk'oong) v.t. Nga ni qunum ban'ean ni daab ni quchumiy langëy nga taqa baang. To drink down without touching lips.

Mu k'oongk'oong naag, yaa daariy ea kaap roodaed.

k'uleng (dial: k'uling) [cf. Ulithian kalong 'type of sea bird' ] n. Ba miit ea qarcheaq nu madaay ni ba qachiichiig boech ko googow, ma ku boed yaqan ea googow. Type of sea bird.

Bea fitaeq fa rea k'uleng u charean ea qaech.

k'uling (dial: k'uleng) n. Ba miit ea qarcheaq nu madaay ni ba qachiichiig boech ko googow ma ku boed yaqan ea googow. Type of sea bird.

Kea yib i tal ea k'uling nga dakeän ea qeach.

k'umil (dial: k'uthul, k'uming, k'imiy) v.i. Th'aeb ban'ean nga ni fiqiy. To top taro, pineapple, etc., to cut tops for planting.

Mu k'umil ea rea maal ney nga mu feek nga mu yuung.

k'uming n. Foey' ni ka ni k'umiy nga ni fiqiy. Tops for planting.

k'umiy v.t. Th'aeb ea maal fa ban'ean ni qaram rogon nga ni fiqiy. To top taro, pineapple, etc., to cut tops for planting.

Mu k'umiy ea pii roed niir nga gu fiqiy.

k'uthul (dial: k'umil, k'uming, k'umiy) v.i. Th'aeb ban'ean nga ni fiqiy. To top taro, pineapple, etc., to cut tops for planting.

k'uthuw (dial: keethiiw, k'ethiiw) n. Boechi qulung i yaan' ni maa moey u dakeän ea qëy ni kea ngoongoliy ba miit ea galip ni maa paer u fidik' ea yaan'. Sand pile made by crabs.

Kea sear ea booch roog ko k'uthuw yaa kea qachiig ea daay.

k'uw₁ n. Ba miit ea niig ni boed yaqan ea samaak'uw, fa samaak'uw ni kea gaaq. Ba gaaq langaan ea miit i niig ney. Type of fish, large grouper.

Gu l'eeg ba k'uw reeb ea rraan ni ri ba gaaq.

k'uw₂ n. Paer reeb ea pumoqon ngea reeb ea bpiin ni yow walaag, fa yow tabinaew. Incest.

k'uyung (dial: t'iyung) n. psble. Ba yaang i ban'ean ni ba qëlqël ni baay u taban bugul i paqëy fa bugul i qëy. Finger nail, toe nail.

Kea tun qayig kea tar ea k'uyung riy.

k'uuf v.i. Yib waqamngin ban'ean, fa yib ea falooraas riy. To bear fruit, to blossom, to bloom.

Kea k'uuf fa rea kea buw ni gu yuung.

k'uuk'uw n. Mareaw ni daawor i bor laqarean, fa buul. Unsprouted ripe coconut.

Mu feang reeb ea mareaw ni k'uuk'uw nga mu piiq ngoog.

k'uul (dial: k'öl) v.i. Toeluul, ni ka ni quthum lamëy, ma ba gaaq lamëy. To yell, scream, yodel.

Daaniir maa k'uul u laan binaew, yaa ba machmaach.

ka    kaa    kae    ke    kea    kee    ki    kii    ko    koe        koo    ku    kuu    k'a    k'aa    k'ae    k'e    k'ë    k'ee    k'i    k'ii    k'o    k'oe    k'ö    k'oo    k'u    k'uu     TOP


Yapese Dictionary, web edition
revision 1/6/2017
email: John Thayer Jensen (compiler) – Stephen Trussel (web production)