Updated: 1/6/2017
Preface       Main      English Finderlist      Texts

Yapese Dictionary

 b    c    d    e    f    g    h    i    j    k    l    m    n    p    q    r    s    t    u    w    y   

la    laa        lae    le    lea        lee    li    lii    ll    lo    loe        loo    lr    lu    luu    l'a    l'aa    l'ae    l'ë    l'ee    l'i    l'ii    l'o    l'oe    l'oo    l'u    l'uu    

l

labag n. Baang ko lugoch u roochlean ea maak'eef fa dubchol ni ba maath' ni daariy ea lugoch riy. Channel, opening into deeper sea, smaller than dubchol.

Nga gu waen ko fitaeq nga laan ea labag.

labagean (cf. labag) n. Giil' ban'ean, loen ban'ean, fa paluwon ban'ean.

Ka gu piiq reeb ea doolaa ko fa ra pumoqon ni ngea yaen nga labagean fa rea doolaa rook' ni gu feek.

labëy n. Baang i ban'ean ni ba maqaaw nga but', ni boed yaqan ea llraq, ni daa ni keer. Boed yaqan ea manaaluul' ni daariy ea raen riy. Boed ea lawaay ni ba qachiig.

Kea miit ea raen u laan fa rea labëy.

labgean (dial: =puluwon)

labog (dial: labag) n. Baang ko lugoch u roochlean ea maak'eef fa dubchol ni ba maath' ni daariy ea lugoch riy. Channel, opening into deeper sea, smaller than dubchol.

Gu ma lum'eag ko labog ni ri ba piireq ea niig ni gu maa koel.

labthir a. & n. Girdiiq ni kea qilal, kea yoqor ea duw rook'. Old; old age, old person.

Kea paag beaq ea malaang ko fa rea labthir ma kea miil.

laburean (dial: liburean) n. psd. Qangin ea ggaan u nëy.

Kea m'aay laburean fa rea gi ggaan ni gu woy ni kaakadbuul, kea yib ea biliig ngoog ba yaay.

ladoq (cf. doq) n. Girdiiq ni maa ngoongoliy ban'ean ma daar n'aeg ea chabung riy. A "litter bug".

Chii piin roog ney ea ba ladoq.

lagar {lagariy} v.i. Taay ea ggaan nga th'iib ni daab ni liith, ni nga ni taay reeb ea rraan ni baleyaal', nga fi ni reeb ea rraan ni kaakadbuul, ma ni liith, ni faan ea ngea paapëy. To put food in a pot the night before cooking to prepare it beforehand.

Sanaa ba feal' ni nga mu lagar, ngea kaadbuul, ma ni luum ni ba paapëy.

lagariy (cf. lagar) v.t. Taay ea ggaan nga laan ea th'iib ni daawor ni liith, ni nga ni taay reeb ea rraan ni baleayaal' nga fi ni reeb ea kaadbuul, ma ni liith, ni ngea paapëy. To put food in pot the night before cooking to prepare it beforehand.

Mu taan'uum nga mu lagariy ea th'iib nga ni mool ni ka ba kapyaq.

lagow {lagowean} n. Raen ni baay u fadik' ban'ean ni ka maa paer u fadik' fa rea n'ean, ni boed ea gurguur. Juice. [root: maalagow, malagow]

Kea maap' ea lagow u ban'ean qaraay nga but'.

lagowean (cf. lagow) n. psd. Lagow u ban'ean. Its juice.

Ri ba yoqor lagowean ea rea gurguur ney.

lakar (dial: lakoq, lokoq) v.i. Kaay ban'ean mea miit u laan ea k'oong, mea choeb ban'ean uy langëy, ni ba gaaq boech lingaan. To burp, belch.

Kea lakar fa rea tiir ko miilik.

lakath {lakthean} n. psble. Qawoch u ban'ean ni ba qëlqël, ni boed ea kurkur. Hard seed.

Ba qaraay ea lakath u ba miit ea gaak'iy ni daag naag ko maang gaak'iy.

lakoq {lakoq naag} (dial: lakar, lokoq) v.i. Kaay ban'ean mea miit u laan ea k'oong, mea choeb ban'ean u langëy ni ba gaaq lingaan. To burp, belch.

Kea lakoq fa rea tiir ko quchub.

lakoq naag (cf. lakoq) (dial: lokoq naag) v.t. N'igin ngea lakoq. To burp, as a baby.

Bitiir ni ka ba madwaay ea ri yi maa lakoq naag ngea muuq fin ni taaay nga but' ngea mool.

lalow-aen' a. Ba paapëy ni maa miit ban'ean ngaak', fa raa fil ban'ean mea miit, ni daab ki paag taliin. Smart, intelligent.

Chii buulyal neam ea ri ba lalow-aen' ko sukuul.

lalug {lalugean, lalugeeg} (dial: llug, loelug) n. psble. Gi ni doewëy ni baay ea man'ëy riy, ngea laan qawchëy, ngea ngea peqethnguuy, ngea teeliy, ma baay ea piiy u dakean. Head

lamach n Gapat ko maraew ni ka ni giiq. Coconut husk.

Mu piiq ba yaang ea lamach ngoog nga gu kiliin naag ea rea th'iib ney ngaay.

lamaar n. Ba miit ea gaak'iy ni ba qachiichiig kaen, ma ba gaaq boen ea falooraas ngea yuwaan. Yi maa fanaay ni falaay, fa ko nuunuw. Type of plant with fragrant flowers and leaves, maybe basil.

Bea yaen boen ea lamaar.

lamean₁ n. psd. Rogon ban'ean ni ka ni kaay ko ba qathib, fa ba budaay, fa ba moqoy. Its taste, flavor.

Ri ba feal' lamean ea rea quw i langad ney, ni ka gu woy.

lamean₂ n. Piig-aen'uy ni nga ni yaen ngaak' ea bpiin fa pumoqon, nga ni riin' ban'ean ni ba kireeb. Sexual desire.

lamlam n. Gapat ko quchub ni ka ni giiq ka ni galik'aed. Dried coconut husk.

Mu piiq ba yaang ea lamlam ngoog nga gu n'aeg ea but' u doewaag ngaay.

lamol n. Beaq ni kea gaafgow, fa ba gaafgow ni ba feal' ni nga ni qayweeg, yaa bea niing ea qayuw. Unfortunate or pitiable person.

lamuw n. Ba miit ea ban'ean ni maa moey u doew ea niig, fa gaak'iy ni ba tamilaeng ramaqën, ma boed yaqan ea nguwoch. Slime. [root: balar]

Kea yib ea yib ea lamuw u langaan fa rea baabiy.

langad₁ {langadiy} v.i. & n. Kaay ea gabuuy ngea buw ngea weach, nga ni yeangyeeng. Gabuuy ngea buw ngea weach ni ka ni puthuy nga taqa baang. To chew betel nut; a chew of betel nut.

Mu piiq reeb ea langad ngoog nga gu langad boech.

langad₂ n. Ba miit ea niig nu madaay. Type of fish, type of tang.

Langadean n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

langadiy (cf. langad₁) v.t. Nga ni kaay ea buw, gabuuy, ngea weach, ni nga ni chaagiy nga taqa baang. To use a betel nut.

Qa mu langadiy ea rea yael' i buw ney, yaa ri ba feal' lamean.

langaan n. psd. Gi ni maa taay beaq ban'ean ngaay ngea yingyeeng ngea kaay, ni baay nguweelean riy. His mouth.

Kea diqin langaan fa rea piin ni kea thow?

langith [cf. Ulithian langith 'type of branching coral' ] n. Ba miit ea lugoch nu madaay ni ba yooyoqor paaq, ni maa paer ea daak' u fadik'. Ku yi maa feek nga ni qurfiy ngea yib ea weach riy. Type of branching coral.

Kea yaen fa rea pumoqon ko feek langith ni ngea qurfiy ea weach.

languy (cf. laang₃) v.t. Kaay ea niig ni daawor ni liith, ni ka ba k'akl'ing. Fa kaay ea qufin ni ka ni liith. Ku yi maa yoeg ko p'aaw ni nga ni kaay ni kea loel ni daawor ni liith. To eat raw, of fish; to eat meat.

Gu ba qadaag ni nga gu languuy ba yaang ea niig.

lap'ëy v.t. Daay ni kea wagaagëy ni kea n'igin ea niig ni kea mithmith u fidik' ea daay. To make a ripple on the water, as by a fish.

Kea lap'ëy ba niig qaram ni ri ba gaaq.

Laqabbaay n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

laqan (cf. laaq) {laqaag} (dial: leqngiin) n. psd. Bpiin rook' fa rea moqon ni ka ra maabgol gow. His wife.

Rea piin neam ea laqan fa rea moqon ni gamow nga maruweel.

Laqan n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

laqar (dial: laqaar) n. Gak'eengiin ea kamuut. Sweet potato runners.

Mu piiq ba paaq ea laqar nga gu fiqiy.

Laqasthaan n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Laqbalath n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Laqbarug n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Laqfanuw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Laqfaal n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Laqfeal' n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Laqgaam n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Laqgael n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

laqiy₁ n. Ba miit ea waldug ni boed yaqan ea maal ma ba gaaq ko maal, ma maa tuguul u dakeän ea binaew. Baay ea gi ni yi maa kaay riy ni maa sum ko keenggin u fadik' ea buut'. Type of dry land taro.

Ba qaraay ba kea laqiy ni nga gu feek nga gu yuung nga milaey' roog.

laqiy₂ n. Ba miit ea niig ni ba rungduq, ni ba chuchuuguur ni ngea boed yaqan ba ngaraar, ma baay yuu yaang i maaguchoel u doewngin ni yaen u laeng nga but'. Ba mak'adk'aad ea qufin ko rea miit i niig ney. Type of fish, sailfin tang.

Ka gup' ba laqiy ni ri ba gaaq.

laqiy₃ n. Beaq ni ba qadaag ni nga i riin' boeg i ban'ean ni ba geel ea wag^y riy, ma gaathii ri baay beaq ni ba qadaag ni ngea riin'. Person who itches for excitement.

Rea pagäl neam ea ri ba laqiy.

laqiy ni Waqab (cf. Waqab (laqiy + Waqab)) n. Ba miit ea laqiy ni ka qimmoey u roey u Waqab ni daa ni feek u ba yaang nga raay. Miit ney ea laqiy ea daa niir maa kaay. Type of dry land taro. laqiy + Waqab

Mu liiq ea kaen niir ea laqiy ni Waqab, yaa daariy faan.

Laqkean n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Laqmagaer n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Laqmaag n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Laqmaang n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Laqmaar n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Laqmaed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Laqmean n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

laqpayow a. Kireeb bugul i paaq, fa bugul i qaay ngea bugbug ni daab ki yog ni ngea yaen, fa feek ban'ean nga paaq.

Kea laqpayow paaq fa rea labthir ka ri gaafgow riy.

Laqrow n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Laqtamaan n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Laqtamoel n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Laqtaran n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Laqwaay n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Laqyow n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

laraq n. Baang i ban'ean ni ka ni keer u toqobean ban'ean ni nga i yaen ea raen riy. Ditch.

Bea keer fa rea piin ea laraq ko milaey' rook'.

laruuch n. Ba miit ea gaak'iy ni maa garaaraaw nga l'ugun ea gaak'iy. Baay ea falooraas riy ni ba qachiichiig, ma ba weachweach, ni yi maa faakaay ko nuunuw. Type of plant.

Ba qaraay ba kiy i laruuch ni kea piiq ea fagear roog ni nga gu faakaay.

lath

Kea lath ngaen' ea waay rook' = He forgot is basket

lawaat n. Ba miit ea m'aar ni gachaal, fa malaed ni maa yib nga doewëy. Yi maa yoeg ni maa qaaf ko rean, ni boed ea sabow. A skin disease (ringworm? Cf. m'aar ko raen, sabow).

Kea puw ba lawaat nga paqag.

lawaay n. Ba yaang i ban'ean ni baay u thiliin ea burëy ni baay laanggin nga but' ni ba piireq ea gaak'iy riy. Fa ba yaang i n'ean ni ba piireq ea gaak'iy riy ni ba gaagang' kaen. Forest, jungle, bush, wood, valley.

Daqir ea gu raa yaen nga lawaay ko dumöw rean.

lawoth₁ (dial: looth) n. Ba miit ea niig nu madaay ni boed yaqan ea gaafiy nu maraen, fa parchooyog. Salt water eel, type of fish.

Baay ba lawoth u taan ea rea lugoch ney ni ri ba gaaq.

lawoth₂ (dial: looth) n. Binaew ni ba soobut', ni dea piiluung, fa girdiiq riy. Low caste. [root: pimilingaay]

lawul (dial: loel) a. Waqamngin ban'ean ni kea qël ea... kea munguunguy doewngin, ma kea maguchoel ramaqën. Ripe.

Kea lawul fa rea p'aaw ni gu th'aeb u milaey' roog.

layaab (dial: layeab) v.i. Baen naag beaq ngea daab ki naang ea n'ean ni bea riin', fa qolooboch. To mislead, deceive.

Ka gu layaab ka gu waen ko waay room ni nga gu langad.

layeab (dial: layaab) v.i. Baen naag beaq ngea daab ki naang ea n'ean ni bea riin', fa qolooboch. To mislead, deceive.

Lay'aan n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

laab n. Ba miit ea niig ni ba weachweach ngea maagchoel, ma baay yuu yael' i rungduq ni yaen u loelugean nga pachan. Nigaan ea lugoch. Type of fish.

Kea chuw ba laab nga taan ea rea lugoch ney ni ri ba gaaq.

laablaab₁ [Borrowed, probably <English lava-lava <Samoan laavalaaval 'wrap around clothing' ] n. Ba yaang i maad ni yi maa bichbichiy nga keenggiy ni boed ea baagiy ni maa m'aag ea bpiin ni pumthaaw. Lavalava, wrap around clothing.

Gu ba qadaag ea laablaab ko rea piin nu Ngeak neam.

laablaab₂ v.i. Bichbichiy ba yaang i maad nga keenggiy, ni daab ni m'aag ni boed ea thuw. Wrap a piece of cloth around the waist.

Kea laablaab fa rea piin nga ba yaang i taawol.

laach (dial: cf naech) [cf. Ulithian la:ch 'type of tree' ] n. Ba miit ea gaak'iy ni maa n'uun'uw kaen nga laang, ma maa gaaq kaen. Gaethii ri ba gaaq gaaf i yuwaan, ma baay ba ngiyaal' ni raa taaw ngaay mea muul yuwaan ni gubiin, mea n'uw boech nap'an fi ni kii yib yuwaan ba yaay. Yi maa fanaay ko falaay yu yaang ko rea miit i gaak'iy ney. Type of tree.

Fa rea kea gabuuy ni baay ko laach ea ka ri feal' yuwaan, yaa daakuriy yuwaan ea laach.

laak'udalip n. Ba miit ea gaak'iy ni maa garaaraaw u but' i yaen ngu raan' ea gaak'iy ni baay yuwaan ni yuu daadalip nga reeb ea koel- ngin. Yi maa fanaay ni falaay. Type of vine.

Mu th'aeb ba paaq ea laak'udalip nga gu m'aag nga qëg ni kea marup.

laal₁ det. quant. num. Reeb ea maathqeg ni boed qorngin bugul i paqëy u ba rabaaq i paqëy. Five.

Laal ea doolaa ni ba qaraay ni nga gu chuwaey' ngaay.

laal₂ n. Ba miit ea chachangëg ni ba gaaq boechquw ko neeng, ma ba talimar doew. Ba gaaq laanmiit, ma maa taal ko ggaan, fa ban'ean ni ba gaaq boen. Maa feek ea m'aar u ban'ean ni ba meal ngea qafweeg ko ggaan ngea kaay ea girdiiq. Fly (insect).

Mu laalaang ea laal ko ggaan room, yaa ri qafweeg ea m'aar ngoom.

laalak'iy (cf. malaalak') v.t. Mathmaath nga doewngin beaq, ni ngea minmin, fa tinnaq fadik' i doewngin. To tickle. [root: malaalak'ow]

Bea laalak'iy fa rea pagäl fa rea buulyal.

laalak'uy (cf. malaalak') v.t. Mathmaath nga doewngin beaq, ni ngea minmin, fa tinnaq fadik' i doewngin. To tickle.

laalawur (dial: laaloer) a. Dea machëqchëq gapuulean ban'ean, fa maen' riy. Not tight, loose.

Ba laalawur ea bi ney ea gapuul, ko bi ney ea weach.

laalayean n. psd. Gi ni kea liyeeg ea mathiil ea gi neam, ma qeree ka noeg ea laalayen ngaay. The inside of. [syn: laanggin ]

Baay ea buw u wur u laalayen ea waay roog.

laal-aen' Daab i yog ni ngea paer ni ba n'uw nap'an, ma kea chaachaabaan. Ba guur ni ba guur ea tafinaay rook'. Impatient.

Kea siy ea laal-aen' room, yaa ri baay ni yaen nga Doonguch.

laaloer (dial: laalawur) a. Dea machëqchëq gapuulean ban'ean, fa maen' u riy. Not tight, loose.

Yugu ba laaloer ea bi ney ea qupoeng, ma raa maap' ea raen riy.

laam₁ n. Ba lëy i waasëy ni ka ni buguy ma ka ni m'aag ea waal nga ba lëy, ma ka ni m'aag ea gaf nga ba yaang riy, ni yi maa l'eeg ea niig ngaay. Fa ku ban'ean ni boed yaqan reeb ea rea miit i n'ean ney. Fish hook.

Kea k'aed ea niig ea gaf roog kea th'aeb, kea feek ea laam roog.

laam₂ {lamaag, lamaan} n. psble. Lingaan ea n'ean ni maa yoeg ea girdiiq nga ni rungqag. Lingaan ea thiin. Voice, speech.

laamgun (dial: =laanggin)

laammun (dial: laanggin) n. psd. Fadik' ban'ean. Inside of.

Kea yin' bea ba yael' i p'aaw nga laammun ea waay roog.

laan (dial: laen) n. psd. Fadik' ban'ean. Inside of.

Baay ea buw u laan ea waay roog.

laang₁ n. Rogon ea yafaang ko faayleng. Weather.

Chiiney ea bea kireeb ea laang, sanaa ngea yib ea n'uw.

laang₂ {languuy} v.i. Kaay ni daawor ni liith, ni ka ba k'akl'ing. Kaay ea qufin. To eat raw, of fish; to eat meat.

Gu bea laang niig yaa kea yib ea biliig ngoog.

laang₃ v.t. Tuluf ban'ean ngea chuw u ba yaang, fa ngea miil ngea chuw. To shoo away, chase away.

Mu laang ea nimeen neam, yaa yaed ra duun u naqun.

laanggin (cf. laan) {laanggiig} (dial: laammun) n. psd. Fadik' ban'ean. Inside of.

Maang ea baay u laanggin ea kaahool room?

Laangur n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

laap' [cf. Palauan lab 'type of tree' ] n. Ba miit ea gaak'iy ni gaagang' gaaf i yuwaan, ma baay ea rachngal u keenggin, ni ba qachiichiig. Yi maa k'eeyaag nga ni fanaay ni boed ea gaal', ni yi maa fanaay ko qoeng ngea nuunuw. Type of tree.

Kea piiq ea fagear roog ba kiy i laap' ni nga gu fakaay.

laapëy v.t. Chuweeg ba thael i ban'ean ko keenggin. Peel the bark off.

Kea laapëy beaq fa rea gaal' roog, ma kea paag ea bal'iy riy.

laapoef (dial: poef, leepoef) v.t. Luf yuwaan ea gaak'iy u paqangin ngea muul. To strip or pick leaves from a branch.

Mu laapoef ba gaaf ea riich nga gu m'aag ea chii gabuuy ney ngaay.

laaq (dial: leeq) n. & v.i. Maabgol ni kea taay l'agruw niiq. Nga ni maabgol. Marriage; to marry.

Kea laaq fa gäl i chaaq ni qu ra chaam gow kaakroom.

laar n. Ba miit ea niig ni ba sug yuu yael' i roow ni yaen u ba rabaaq nga ba rabaaq, ma ba n'uw rachanglean u dakeän keeruq. Baay ea yuub ko rachngal rook' ni ri ba qadaaw. Type of fish, turkey fish.

Gu bea fitaeq mu gu guy ba lugoch ni ri ba sug ea niig riy, ma ku baay ba laar riy, ma qeree gu paag.

laay₁ n. Ba yaang i maad, fa yuwaan ea chooy' ni ka ni lifith, ni yi maa fanaay ko m'uw fa booch, ni yi maa n'uuf nga laang nga i qaaw ea nifeeng ngaay nga i yaen naag. Sail.

Kea magachoth ea laay ko fa rea m'uw roog.

laay₂ (dial: walëy, yalëy) n. Ba miit ea gaak'iy, fa paan ni maa garawraaw u but', fo laang. Ba qachiichiig k'eengin, ma ba qachiichiig yuwaan. Raa qël waqamngin, mea changëg naag ea nifeeng ea qawoch riy, yaa baay ea baatee ni pachaan. Type of vine, like morning glory.

Mu piiq ba yael' ea laay ngoog nga gu m'aag ngaay.

laay₃ v.i. M'oon ma ni leak keeruq u wariyal. To follow.

Bea yaen ea pumoqon, ma bea laay ea bpiin ngea bitiir u toomur.

laayam [<English lime ] n. Ban'ean ni ba gabälbael ni yi maa thiy nga l'agruw i n'ean ngea chaagil nga taqa ba yaeng ni daab kii daar. Glue, paste.

Mu laayam naag ea rea gi baabyor roog ney.

laaytaa [<English lighter ] n. Ban'ean ni baay ea nifiy riy, ni yi maa thir mea qaaf. Baay ea peensiin ngea pacheq ngea wiik riy. Cigarette lighter.

Mu piiq ea laaytaa room ngoog nga gu tamaagow ngaay.

lämläm v.i. Riy' lamean nga dabap' i lugunëy, fa nga balawothëy. To taste with lips or tongue.

lämlämiy (cf. lämläm) (dial: limlimiy) v.t. Kaay boechquw ban'ean ni nga ni naang lamean, gaethii nga ni fas ngaay. To taste with the lips or tongue.

Mu lämlämiy ea rea ggaan ney nga moeg ea thiin riy.

lämlaem a. Ban'ean ni kea sum ea gardaq u fat i keeruq, mea gabälbael. Ba gaaq ni daab ki yog i kaay. Moist and sticky.

länglaeth (dial: längleeth) adv. time Ka l'agruw ea rraan ea daqir. Bi neam ea rraan ni raa yib ea gabuul mea yib. Day after tomorrow.

Raa länglaeth, ma gu raa taal ko maruweel.

längleeth (dial: länglaeth) adv. time Ka l'agruw ea rraan ea daqir. Bi neam ea rraan ni raa yib ea gabuul mea yib. Day after tomorrow.

Baay ea churuq längleeth nga faeluw.

laeg (dial: leeg) v.t. Feek ban'ean ni ba tomagin, fa malleq nga ban'ean nga ni feek. To snatch or grab something.

Kea laeg ea pilis fa rea gi ggaan u paaq fa rea tiir.

laek' n. Ba miit ea ggaan ni maa tuguul u laan ea maqut, ni baay ea gi ni yi maa kaay riy nga fadik' ea buut', ma baay ea rachngal ko qochqoch riy. Ba gaagang' gaaf i yuwaan, ma ba dubqag. Type of yellowish taro; egg yolk.

Gu ba qadaag ea maal ko laek', yaa ba manguy.

laen (dial: laan) n. psd. Fidik' ban'ean ni gaethii fidik'. Inside of.

Kea miil fa piin nga laen ea naqun ni kea tamaaraq.

laen ea labuch (cf. laan + ?) n. Illicit love. romantic laan + ?

laen geeq (cf. geey' (laan + geey')) {laengiqiig} (dial: laengeeq) n. psd. Gi ni maa duun beaq riy u doewngin. His anus. excretory laan + geey'

laen geey' (cf. geeq (laan + geeq)) {laengiqiig} (dial: Laengeey') n. psd. Gi ni maa duun beaq riy u doewngin. His anus. excretory laan + geeq

laen miit (cf. miit (laan + miit)) n. psd. Gi ni maa guy beaq ban'ean ngaay. His eye. laan + miit

Kea qaaw ban'ean nga laen miit fa rea buulyal, bea yib ea luuq riy.

laen paaq (cf. paaq (laan + paaq)) n. psd. Gi ni maa koel beaq ban'ean ngaay mea thaamiy ni kea koel. Palm of his hand. laan + paaq

Kea koel fa chaaq ea qawaat kea gabäl nga laen paaq.

laeng (cf. laang₁) adv. loc. Gi ni baay ea maenilaeng ngea yaal' ngea puul ngea t'uuf riy. Up, upwards, sky.

Kea yaen ba sikoekii u laeng ea chiiney.

Laetiin n. p.n. Fithingaan reeb ea thiin, ni ba gaaq ni baay ko miisaa rook' ea Kaatooliik. The Latin language.

Laey₁ n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Gagil. Village in Gagil.

Laey₂ n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Ruul. Village in Ruul.

leq n. Dagurean ea mareaw ni gaathii gapat riy, yaa fa gi ni ba qëlqël riy. Yi maa fanaay ni l'uud, fa nga qu ni qunum ban'ean u laanggin. Coconut shell, cup.

Mu piiq ba rabaaq ea leq ngoog, nga gu puqög ea qachif ngaay.

leqag v.t. Chaam naag ban'ean ko chaaq ni ngea feek. To fight over something. [root: maaleqag]

Bea leqag fa pii bitiir ea faloowaa.

Leqbuchuun n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

leqbuqöd n. Boeg i rachaq u doewëy ni kea kireeb kea paer u mathiliin ea rachaq ngea llaq. Ba gaaq ni maa sum u baang i n'ean ni kea maqadqad. Substance between llaq and rachaq.

Bea yib ea leqbuqöd ko fa rea gi malaed roog ni ri ba piireq.

Leqerbaay n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Leqerngoof n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Leqfineg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Leqgabaey n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Leqgiraeng n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Leqguroey n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin Feminine name.

Leqguwor n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Leqguyaed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Leqlukaan n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Leqmaqut n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Leqmatuw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Leqmeed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Leqmeew n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Leqmirey n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Leqmitey n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

leqngin (dial: Laqaan) n. psd. Bpiin rook' fa rea moqon, ni ka ra maabgol gow. His wife.

Rea piin neam ea leqngin fa rea pumoqon ni gamow nga maruweel.

Leqngin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

leqngiy (cf. leqngin₁) v.t. Feek reeb ea bpiin nga ni maabgol. To marry, of a woman, take a husband.

Miniig ea nga mu leqngiy?

Leqruw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Leqruwaan n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Leqtuun n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Leqthiin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Leqthiing n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Leqthiip n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Leqwes n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Leqyuw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Leqyuud n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

leak' n. & v.i. Boechi lëy i gaak'iy ni ba qachiichiig. Feek ba lëy i gaak'iy nga u ni yip'yip' u laan ea loew i yaen, ni boed ni yi bea gaay ban'ean. A stick; to poke around in a hole.

Ba qaraay ea leak', mu lik'iy ngaay.

leak v.t. Yaen ni yi bea yaen u toomur rook' ban'ean ni kea m'oon ma qu ni laay u toomur. To follow, trail.

Gu waen nga reegur ni gu bea fitaeq mea yib ba qayong nga qii leak ea booch roog.

lealleal a. Chealcheal-aen' u ban'ean ko quw rogon. Unsatisfied, curious.

Kea siy ea lealleal, yaa baay noeg ko miniiq ea ngea yaen.

leam {leam naag} n. & v.i. Tafinaay, fa thämthaem. Tafinaay naag ban'ean, fa thämthaemiy ban'ean. Thought, feeling; to think, feel.

Gu bea leam ko nga gu won ko maruweel ea daqir, fa daangaay.

leam naag (cf. leam) v.t. Nga ni leam naag ban'ean. To think.

Ga bea leam naag ma raa yib ea n'uw ea daqir fa daangaay?

Leang n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Gagil. Village in Gagil.

leap v.i. & n. Nga ni chaam naag bugul i paqëy nga ni guy ko miniiq ea ba geel bugul i paaq. Cheal ngea m'oon ba rabaaq nga laang, mea yaen fa baqa neam ni qimmoey u laeng nga taanggin. To finger wrestle; turn over.

Ka gu leap gow ea rea pagäl neam kea chuguur ni ngea t'aer bugul i paqag.

leapleap (cf. leap) v.i. Nga i leap ngea yaen ba rabaaq nga laang, mea suul nga taanggin, ni boed ba lëy i moor ni ka ni yin' nga man'eew. To turn back and forth, spin, as a log in water.

Bea leapleap ea rea rea lëy i moor ney u keenggin ea thow, ma gu raa muul nga but'.

leaq (dial: laaq) v.i. & voc. Ngea maabgol l'agruw niiq. Ba bug i thiin ni yi maa yoeg ko buulyal, ni faan ea yi ba qadaag dakeän, ma ba feal' ea n'ean ni kea riin'. To marry; dear, term of endearment used to a little girl.

Ka mu magaer leaq ko mal'ing raen.

Leaq n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

lear clsfr. Ba bug i thiin ni yi maa yoeg ko gaak'iy ni ka ni th'aeb. Counter for sticks. [root: lëy]

Mu piiq ba lear ea gaak'iy ngoog nga gu soog ngaay.

lëy (dial: läy) clsfr. Ba yaang u ban'ean ni boeq n'umngin ea gi ni ka baay. Ba bug i thiin ni yi maa yoeg ko gaak'iy ni ka ni th'aeb, fa ban'ean ni ba n'uw. Half; also counter for sticks and long objects.

Nga gu th'aeb ba lëy ea rean nga gu fanaay ko taqang roog.

leeb [cf. Woliaian leepwe 'food basket' ] n. Boechii duug ni yi maa taay ea ggaan ni ka ni liith nga laanggin. Basket for cooked food.

Baay ea laek' u leeb roog, ni nga gu feek nga sukuul.

Leebinaew₁ n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Gagil. Village in Gagil.

Leebinaew₂ n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

leebug (dial: liibug) n. Fa pii n'ean ni baay ko puw fa moor fa mak'il ni baay u thilthiliin reeb ea fith ngea reeb. Ba yaang u ba yael' i gaaf ni ka ni leebuguy. Geechig u ban'ean ni ba kireeb. Sections as in bamboo or sugar cane; knots on a rope; penance.

Ka gu toey ea yaer roog ko leebug ko fa rea lëy i moor kea m'ing.

leebugean (cf. leebug) n. psd. Ba yaang ko kafor ni ka ni paag ba leebug ngaay. The knot of a kafor.

Kaay gi gaaq leebugean ea bi ney ea kafor.

leebuguy v.t. M'aag ban'ean ngea daab ki puuf, ni boed taban ba yael' i gaaf. Nga ni riin' ea geechig u ban'ean ni ka ni riin' ni ba kireeb. Nga ni m'aay naag ban'ean ni yi bea ngoongoliy. To tie knots in something; to do penance; to complete.

Mu leebuguy ea rea yael' i tael niir ngea daab ki puuf taban.

leebuwoq n. Yuwaan ea buw ni ka ba k'akl'ing, fa kea moroorooy. Green betel nut leaf.

Bea gaay fa rea buulyal ea leebuwoq ni ngea mang qoeng rook'.

leech (dial: geech) v.i. Chuw ko gi ney nga ni kan boech nga qoreal, ma ni paer. Fa mithmith ngea yog ni ngea yaen beaq. To move over. [root: yaleq]

Mu leech nga gu waen u toqobeam nga naqun.

leeg (dial: laeg) v.t. Feek ban'ean ni ba tomagin, fa malleq nga ban'ean nga ni feek. To snatch or grab something.

Kea leeg ea pilis ea ggaan roog.

leek' (dial: leak') n. Boechi lëy i gaak'iy ni ba qachiichiig ni yi ma l'ik'iy ban'ean ngaay. A stick for probing something, i.e. a probe.

Mu piiq ba lëy ea leek' ngoog nga gu lik'iy ea rea galip ney ngaay.

leekaag v.t. Yaen nga ni yaaliy, fa guy ea n'ean ni bea buuch riy, fa n'ean ni yi bea riin' riy. To investigate, observe, check.

Kea yoeg ea chaaq neam ngoog ni nga u gu leekaag tafean u nap'an ni ngea yaen ko chuur.

leeleth [cf. Ulithian yulo:löth 'coconut candy' ] n. Ban'ean ni yi maa kaay ni yi maa ngoongoliy u Ngeak, ni yi maa ngoongoliy ko mareaw ngea liich. Coconut candy, made by Ulithians.

Kea yaen ea fagear roog nga Ngeak kea suul ma kea feek ea leeleth.

leeleepey (cf. leepey) v.t. Leepey ni ba piireq yaay fa ba n'uw nap'an. To turn over repeatedly.

Daab mu leeleepey ea rea moor ney yaa gu raa muul nga but'.

leelqöch₁ (dial: leelquch) adv. dir. Maath' keeruq ko yumuch. Yi raa saap ko ngeak, ma baqa ni gilaey' i paqëy ea ba sor ko leelqöch. North.

Chiiney ea bea yib ea nifeeng ko leelqöch.

leelqöch₂ [cf. Palauan diluches ]

leelquch (dial: leelqöch) adv. dir. Maath' keeruq ko yumuch. Yi raa saap ko ngeak, ma baqa ni gilaey' i paqëy. North; the month of October.

Kea soor fa rea baarkoow nga laan ea leelquch.

leem n. Ba miit ea gaak'iy, fa paan ni maa tuguul u dakeän ea qëy u fadik' ea daay, ni ku ba galungluung ramaqën yuwaan. Sea weed.

Kea th'aeb ea leem qeag ni qu gu miilmiil u dakeän ea qëy foowaap.

leemiit n. Ba miit ea galip ni maa paer u madaay u fidik' ea maliil fu taan ea chabog ni boed yaqan ba kea qumaang ma chanea ba qachiichiig ko qumaang. Yi maa kaay ni thum'aag. Kind of salt water crab.

Gu waen ko magael leemiit foowangaen ni ba piireq ea gu koel.

leemngun (dial: leemgun) n. Mu guy ea leemngun. Meat inside clam, shellfish, etc.

leepey (cf. leap) (dial: loepey) v.t. Chealchealeeg ban'ean u luwaan ni daab i yaen nga ba yaang. To turn over, to twist around, to rotate, to turn.

Mu maen nga laang nga mu leepey reeb ea t'oeb nga da qunum-eew, yaa daariy ea yaer.

leepoef (dial: poef2, laapoef, laapëy, faathiy) v.t. Nga ni t'aer fa luuf yuwaan ban'ean ko paqangin. To strip or pick leaves from a branch.

Mu leepoef ba gaaf ea riich nga gu m'aag ea gabuuy ngaay.

leetraa [<Spanish letra ] n. Yool ko ABC. Letter of the alphabet.

Maang leetraa ea m'oon u fithingaam?

lib {libeeg} v.i. Taay ban'ean ni kea qël ngea luwuul. To put something aside to ripen.

Gu bea lib naag ea p'aaw ni ngea loel, ma gadow languy.

libeq n. Buut' ni ka ni qufung u laan ea maqut ni nga i taaleeg ea raen, ni daab ki qi gathëy ea foey'. Bank to hold water in taro patch.

Gu bea leam naag ni nga guun' ea libeq u maqut roog.

libeeg (cf. lib) v.t. Taay ban'ean ni kea qël ngea luwuul. To put something aside to ripen.

Gu bea libeeg ea p'aaw ni nga gu languuy.

liboodol n. Ba miit ea gaak'iy ni ba gaagang' boech yuwaan, ma ba dubqag ni boed yaqan yuwaan ea buyqoch. Baay waqamngin ni ba sin'un'uw, ni yi maa fakaay ni nuunuw, yaa ba feal' boen. Type of tree.

libuwaan n. psd. Qangin ea ggaan u nëy.

Laek' ea ba gaaq libuwaan u yal.

Libuwaen' n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Masculine name, Feminine name.

lichliich (cf. liich₁) a. Ba qachiig ea mathqeg riy, dea yoqor. Little, few.

Ri ba lichliich ea buw ni baay u laan ea waay roog.

lidow n. Girdiiq ni kea yim' ko mael, fa chaam. Doewngin ea girdiiq ni kea yim'. Battle dead, corpse killed in battle, dead body.

Faqän yi raa chaam u ba yaang, ma kea yoqor i yoqor ea lidow ni daa kiir maa yog i k'eeyaeg.

lifith₁ v.i. Qoloobchiy ni ba madugil rogon, ni boed ea yuw ngea yib ea waay, fa duug riy. To weave, as a basket.

Mu lifith reeb ea waay nga gu taay ea langad roog ngaay.

lifith₂ v.i. Yoeg ban'ean ni dea riyul'. To lie, fabricate.

Fa rea tiir roog ea bea lifith l'ugun ngoog, ma gu maa naang.

Ligaaw n. p.n. prsnme. Ba nguchol ni yi maa tunguy ko bitiir ni ka fin ni gargeal naag ni daawor ni tunguy fithingaan. Woman's name, given to a girl child temprorarily until a permanent name is decided on.

Ba Soogaaw ea bitiir room, fa ba Ligaaw?

ligil₁ v.t. Liith ngea gawael ngea yaen ea qayibbeeb riy. Yaen lingaan ea pagofaan rook' beaq ni bea mool. Fa lingaan ea n'uw ni bea yib ni ngea qaaw. To boil; snore; purr; sound of approaching rain.

Chiiney ea bea ligil fa rea th'iib, kea chuguur ni ngea n'ag.

ligil₂ v.t. Yaen nga fadik' ea daay, ni kea sug ea daay u laanggin, fa ba toomaal. To sink.

Chiiney ea baay ligil ea rea booch ney, yaa kea sug ea daay u laanggin.

ligliig [Cf. Ulithian löglög 'type of insect' ] n. Ba miit ea chaachngëg ni boed yaqan ea neeng, ma ba qachiig ko neeng, ni ku maa k'aed ea girdiiq, ni boed ea neeng. Gnat, type of insect.

Maang ea bea k'ad, neeng, fa ligliig?

Ligmaaw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

ligow n. Ban'ean ni maa theey' ea pumoqon nga bileel'ugun raed ni goqo piiluung ea maa fakaay, ni boed yaqan ba kea qoeng, ni yi maa ngoongoliy ko gaal'. Thing worn by a man (only piiluung) around neck, which looks like a grass skirt, made from gaal.

Fa rea piiluung ea baay ba ligow ni kea theey' nga l'ugun.

Ligow n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

lik' {lik'ngiin} n. psd. Lik'ngin ban'ean, fa tapgin ban'ean. Root of, cause of.

lik' ea gaal' (cf. gaal' (lik' + gaal')) n. Girdiiq rook' beaq ni kea kaakaroom. Fa girdiiq ni kea yib beaq riy. Ancestors, descendants. lik' + gaal'

Maang faan ni ga bea yoeg lik' ea gaal' roog?

lik'aay {lik'aay naag} n. Ban'ean ni yi maa tafinaay naag ni yi bea mool. Baay ni leam naag ni yi bea riin' ban'ean, maa daa niir riin'. Dream, daydream.

Baay ba lik'aay roog foowngaen ni ri ba taamdaag.

lik'aay naag (cf. lik'aay) (dial: malik'aay) v.t. Nga ni lik'aay naag. To dream of.

Gu lik'aay naag ni ka gu won nga Baalaaw, ma kea yib ea gaayuch ni ngea k'aed-eeg.

lik'eathow (cf. thow₁ (lik' + thow₁)) n. Ba miit ea niig ni ba qachiig, ma ba n'uw boech ni ba weachweach ngea roowroow ramaqën doewngin. Nigaan ea lugoch, ma raa neap' mea yib nga dakeän ea qëy. Type of fish. lik' + thow1

Gu bea k'eef foowngaen u dakeän ea qëy,ng ea ga bea lik'iy u laan ea bi niir ea loew?

lik'lik'iigabuuy (cf. gabuuy (lik' + gabuuy)) n. Ba p'yip' ban'ean nga thiliin l'agruw i n'ean, fa guusiy ban'ean. Type of fish, pipefish. lik' + gabuuy

Maang ea ga bea lik'iy u laan ea bi niir ea loew?

Lileaq n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Feminine name.

limach₁ {limachean} n. psble. Ba yaang ko dagur ni qaaw ni ba manguunguuy, ni yi maa n'aeg ko qaaw ni yuu baqal, yaa daab i feal' ni nga ni fanaay ko qaaw yaa ba wod. The non-fibrous part of coconut husk from which qaaw fibers have been removed. [syn: buluth ]

Mu piiq ea chii limach niir nga gu taay nga i mool ea nimeen roog nga fadik'.

limach₂ (dial: lumach) v.i. Fuul' ea raen fa daay ngea yaen nga laan ea yal nga ni m'aar ngaay. To drown.

Daab u mu maen nga tooym'aar yaa ga raa limach.

limacheag (cf. limach₂) v.t. Ngoongoliy ngea limach. To cause to drown, to drown.

Kea puwaen' fa rea pagäl ko fa rea buulyal bea yaen ni ngea limacheag.

limacheeg (dial: limacheag) v.t. Ngoongoliy beaq ngea fuul' ea daay fa raen ngea yim'. To cause to drown, to drown.

Daab ku mu wagaagëy ngaak' ea rea tiir niir yaa ga raa limacheeg.

limar₁ (dial: lumar) n. Talimar ni daab ni guy ban'ean u fadik' ni daariy ea nifiy. Darkness.

Nap'i pagäl neam ko qurngin ban'ean ni maa riin'.

limar₂

th'aeb limarean ea binaew = sneak in the village to do something bad

Limiteg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

limith a. Beaq ni ri maa koel qayuwean ea maruweel rook'; daar maa wagaagey ea maruweel rook'.

Ri ba limith ea chii pagäl neam ko qurngin ban'ean ni maa riin'.

limlimiy₁ (cf. lämläm) v.t. Naang lamean nga dabap' i l'ugunëy, fa yuunmoon. To taste with lips or tongue.

Maang ea ga bea limlimiy langaam ngaay?

limlimiy₂ (cf. lämläm) v.t. Naang languchol ni pumoqon. To taste with lips or tongue.

Limngër n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

ling {lingeeg} v.i. Yaen nga ba yaang ni daab ku ni guy ni ba tomagin. Yaen ngea m'aay u qowchëy. To disappear suddenly.

Kea liing fa rea baarkoow, yaa kea paalog.

lingaan n. psd. N'ean ni yi maa rungqag nga teeliy. Its sound, its noise. [root: lunguun]

Bea yaen lingaan ea sikoekii, mu changar naag.

lingeeg (cf. ling) v.t. Mithaeg ban'ean ni daab ku ni guy, ni ba gaaq ni nga ni qiring. To hide, steal.

Maang ea ka mu lingeeg nga keerqum?

lingir n. psble. Raen ni baay u laan ea buw fa mareaw. Juice, of betel nut or coconut.

Mu piiq ea lingir ko rea mareaw niir nga gu qunum, yaa ka gu baleal.

linglingin n. psd. Ba rabaaq i qowchey ngea ba rabaaq. His cheek.

Kea qachëy fa rea buulyal ea beenii nga linglingin.

lipath (dial: lupäth) n. Ba yaang i raen ni ba gaaq yaang ni daariy ea luul' ni bea yib ea raen riy ngaay. Lake, pond, pool.

Nga gu waen nga lipath ko maeluuk.

Lipiy n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

lipuw n. Baang i daay u dakeän ea qey, niinine name. Reeb ea nguchol ni bpiin.

Liqag n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

liqed n. Ba yaang i ban'ean ni ka ni ngoongoliy ko maad, fa keeruq ea gamanmaan ni yi maa m'aag nga luknguy, ki ban'ean ni ka ni ngoongoliy ko maad, fa keeruq ea gamanmaan ni yi maa m'aag nga luknguy, ko maad ni faan ea ngea daab i muul ea maad nga but', fa feal' yaqan riy. Belt.

Gu ba qadaag yaqan ea liqed room.

liqey (dial: liqëy, beeliqëy) clsfr. quant. Ragaag ea quchub ni ka ni giiq ki ni yuuy', qaraa kea mus ni ragaag ea quchub ni ka ni thiqëg kea man ea ragaag. Ten quchub (drinking coconut).

liqëy (dial: beeliqëy, liqey) clsfr. quant. Ragaag ea quchub ni ka ni giiq ka ni yuuy'. Ten quchub (drinking coconut).

Dalip liqëy ea quchub ni kea yog ni gu feek.

liqkeen (cf. keen (liiq + keen)) v.t. Chuweeg ea gaal' ko bal'iy riy. Luuf ba thael i keeruq ea gaak'iy. To peel hibiscus fiber very close to the branch; to separate the bark from the proper layer of fiber. liiq + keen

Mu liqkeen ea rea gaal' ney nga gu gafis ngaay.

litheayaal' n. Qaaw ea yaal', fa yaen nga faan ea daay. Sunset.

Raa litheayaal', ma gu raa yaen nga madaay.

liyab v.i. T'aert'aer madaliin ban'ean ni nga ni riin'. Nga ni leam naag rogon ni ni ni riin' ban'ean. To plot, plan to trick.

Kea maath ea liyab ngoodaed ko n'ean ni nga da riin'-eed.

liyed {liyed naag} v.i. Paer ea rean u fadik' ea daay fa raen ngea n'uw nap'an ngea qëlqël, mea nab ea daay fa raen nga fadik' ni daab ki pees.

Ka ni taay fa rean nga madaay ni ngea liyed.

liyed naag (cf. liyed) v.t. Taay ea rean nga fadik' ea daay fa rean ngea n'uw nap'an ngea qëlqël, mea nab ea daay fa raen nga fadik' ni daab ki pees.

Gu bea liyed naag ea rean roog, ni nga gu fanaay ko naqun.

liyef (dial: liif) v.i. Thiy ban'ean nga doewngiy ni boed ea gapgip, fa falooriidaa. To anoint or paint the body.

Mu liyef boech ea qoyol nga doew ea rea tiir roog ney.

liyem n. Leeq ko quchub ni ka ba t'oeb, ni yi maa kaay yaa ka ba mangunguuy. Ku yi maa yoeg ko fa rea gi n'ean ni ba weachweach ni baay u taan peqemiit ea buw. Young, soft coconut shell; soft meat in top of betel nut.

Gu bea kaay ea liyem ko quchub, ni gu ba qadaag.

liyeeg v.t. Yaen reeb ea ban'ean u doew reeb ngea cheal nga ba rabaaq ngea taaw ko gi ni tabab riy. Langbiy reeb ea ban'ean reeb ea ban'ean. To surround, encircle.

Bi ney ea lawaay ea ba liyeeg ea burey.

liyog n. Taliin ea maqafweeg nifiy, ni ba gaaq ni ka yalean ea kaakaroom. Baay ea pacheaq, gaen ngea liyog. Liyog ea ba lëy i waasëy, ni ba gaaq ni fayal ea yi maa fanaay. Fire making tools.

Mu piiq ea liyog room ngoog nga gu qafweeg ea tamaagow roog ngaay.

liyon maroqroq n. Ba miit ea laek', ni maa tuguul u maqut. Type of taro.

Baay ba kea liyon maroqroq u maqut roog ni bea yaen ni ngea yim'.

Liyoeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

liyoer v.i. Siroeq ngaak', fa taay faan, ni faan ea ba toelaeng, fa ba thoothup. To worship, honor, respect.

Kiriistiyaanoo ea maa liyoer ko qaen ni gaaq.

Liyoon n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

liyoos n. Ban'ean ni ka ni ngoongoliy ni yaqan beaq, fa yaqan ba n'ean, ma gaathii fa rea n'ean. Reeb ea taliin ea gosgoos ko bitiir ni yi maa faafeal ngaay. Statue, doll.

Nga gu chuwqiy reeb ea liyoos ngea fakaay ea bitiir roog.

liib₁ n. Ba loew ni ka ni keer u charean ea daay ni yi maa taay dagurean ea quchub ngaay, ngea buroew nga ni fanaay ni qaaw. A pit for soaking coconut fiber.

Kea sug fa rea liib roog ko qaaw.

liib₂ [<English leave ] n. Ba mataal ko maruweel ni yi maa piiq ko girdiiq ni ngea taal ko maruweel, ma ka yi bea piiq paluwon. Leave (as from Army).

Gabuul ea gu raa feek ea liib roog ko maruweel.

liibean v.i. T'aert'aer madalin ban'ean u rogon ni nga ni ngoongoliy, fa nga ni miil riy. To plan to do or overcome.

Ri daariy liibean, yaa kea madugil nga ri gu qun ko yaen.

liibug (dial: leebug) n. Fa pii n'ean ni baay ko moor, fa puw ni bea kiqeg reeb ea fith ngea reeb. Baang ko tael ni ka ni m'aag. Fa geechig u ban'ean ni ba kireeb ni ka ni riin'. Sections as in bamboo or sugar cane; knots on a rope; penance.

Ba qëlqël boech ea liibug ko lëy ney ea moor.

liich₁ a. Ba qachiig ea mathqeg riy, ni dea yoqor. Little, few.

Kea liich ea salpiy ni ka baay roog.

liich₂ [Cf. Ulithian lu^ch 'coconut syrup' ] n. Ba miit ea ban'ean ni yi maa ngoongoliy ko qachif, ni ka ni liith kea boed ramaqën ea sooyuuq, ni yi maa kaay ni ba feal' lamean. Syrup made from palm toddy.

Mu taay boech ea liich ko koomëy room nga mu kooy, yaa ba maengiil.

liichow [Cf. Ulithian lichow 'intellegent' ] a. Ba paapëy ni maa miit ban'ean nga loelugean. Daab i yoqor yaay ni yi raa yoeg, fa fil mea miit nga loelugean. Smart, intelligent, quick to learn.

Rea buulyal neam ea ri ba liichow.

liif (dial: liyeef) v.i. Thiy ban'ean nga baangëy, ni boed ea gapgip. To anoint or paint the body.

Yi bea liif ea girdiiq ni ngea qun ko fa rea churuq.

liig n. psd. Gi ni gu maa rungqag ban'ean ngaay. My ear.

Kea chuw ban'ean nga liig.

liil' v.i. Taay ea yuumnoon nga ban'ean, nga ni kaay, fa riy' lamean. To lick.

Bea liil' fa rea kuus ea maläd rook' ni ngea fas.

liil (dial: yabwoq, baywoq, yabooq, beewoq, baawoq) n. Ba lëy i gaak'iy ni ka ni quthum ni yi maa keer ban'ean ngaay. Digging stick.

Kea feek beaq fa rea lëy i liil roog nga ba yaang.

liilik'iy (cf. lik'iy) v.t. Yip'yip' ban'ean nga ba yaang fa nga thiliin ban'ean. To probe after, as with a toothpick; to grope in a hole.

Maang ea ga bea liilik'iy u laan ea bi niir ea loew?

liiliy₁ a. M'aar nga ba yaang u doewngin. Sick, ill.

Baay ea liiliy u qaspiitaal ni ka ni yin' nga naqun.

liiliy₂ n. Ba miit ea taliin ea gosgoos ni yi maa thir nga ni taay nga but' nga i chealcheal. Spinning top. [syn: toengig ]

Da guy-eew ko miniiq ea ba maqaeth ea bi rook' ea liiliy?

liiliyeeg (cf. liyeeg) v.t. To surround.

liiliibooch n. Ba miit ea lawooth nu madaay ni ba qachiichiig, ni ba weachweach maa baay yuu yael' i rungduq u doewngin u ba rabaaq nga ba rabaaq. Type of eel, myrichthys colubrinus "type of fish"

Ka gu miil nga taalaang, yaa kea yib ba liiliibooch ngoog.

liiliibool n. Leaq Leeq ko quchub ni kea chuw ea dagur riy, ma kea l'uud, ma ka ba paloq. The shell of a coconut, removed whole from the husk.

Kea paag fa rea tiir ba liiliibool nga keenggin ea niiw ka gu gin ngaay.

liil'liil' (cf. liil') v.i. Taay ea yuumnoon nga ban'ean, nga ni kaay, fa riy' lamean. To lick.

Daak mu raa liil'liil' ea bi niir ea qokaes, mu koy.

Liimeed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Masculine name.

Liimow n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

liimun (dial: limngun) n. psd. Rea n'ean ni baay u laan ea girdaan' ni qiir ea ba fas riy. Qamngin ea gaak'iy ni gi ni yi maa kaay riy. Pit, stone, core of fruit, the thing inside shells.

Rea kea faasiiw ney ea ri ba gaaq liimun.

Liimur n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

liing v.i. Yaen nga ba yaang ni daab ku ni guy ni ba tomagin. Yaen ngea m'aay u qowochëy. To disappear suddenly.

Kea liing fa rea baarkoow nga faan ea maenileng.

liipean n. psd. Gi ni magid nga keenggin ea gaak'iy u thiliin ea rey riy.

liipiy v.t. T'aer liibean ban'ean ni nga ni feek, ma daa thii guur ea fanaam. To plan, plot to get something that you have desired, by deception.

Pii pagäl neam ea yaed bea liipiy ea n'ean ni ngea riin' nga ra feek-eed ea biyaa ni daariy paluwon.

liiq [Cf. Ulithian li 'to kill, beat' ] v.t. Maqadqad ngaak' beaq ngea yim', fa daab i yim'. Koel ea niig nga ni feek nga qarow; pirdiqiy beaq, fa ban'ean ni ba fas. To kill; to beat someone; to catch fish; to beat up.

Kea liiq beaq ea pilis roog.

Liiraed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

liith₁ v.t. Taay ban'ean nga th'iib, nga fadik' ea raen nga ni taay nga dakeän ea nifiy nga ni dulnguy. To cook.

Gu bea liith ea laek' ngea thow ni nga gu waay.

liith₂ v.i. Yaen nga fadik' ea daay, ni boed ni yi bea fitaeq. To dive. [root: tooluub]

Ka gu liith nga qaer, ma kea yib ba qayong ngoog ni ri ba gaaq.

liith₃ n. Beaq ni ba qaliiliy, fa ba m'aar nga loelugean. Moron, imbecile, mental deficient.

liiw n. psble. & clsfr. Giil' beaq, ni boed ea maruweel rook'. Ku ba bug ea thiin ni yi maa yoeg ko laek' fa duqög. Place, position, as in a job; taboo place; used as a classifier, a hole for taro or yam; spoor, mark, track, trail.

Maang ea liiw room ko maruweel?

llaq n. Ban'ean ni boed yaqan ea milik ni kea qëlqël boech ni maa yib u p'eethunguy ni kea ni misilpig, fa maa yib ko loet, yi maa gaqar rachaq ni kea kireeb. Mucus, pus.

Mu n'aeg ea llaq u p'eethungun ea rea tiir niir.

llow-aen' (cf. waen') a. Feal' lolugean, yaa ba paapëy ni maa miit ban'ean ngaay ni yi bea fil. Smart, intilligent.

Ri ba llow-aen' ea rea pagäl neam u sukuul.

lloon n. Yuu lëy i rean ni maa yaen u ba rabaaq ea naqun nga ba rabaaq u dakeän ea raalap, ni geelngin ea ngabëy. Beaq ni baay rogon u thiliin l'agruw quum ea girdiiq.

Ka ba gaaq boech ea lloon ko bi ney ea faeluw.

llug (dial: lalug, loelug) n. psble. Ba yaang u doewëy ni qiir ea th'aeb i migid nga laang, ni baay nga dakeän ea k'oong. Baay ea man'ey u laanggin. Head.

Daakuriy ea niig, kea mus ni goqo ka ba llug ea ka baay u laan ea th'iib.

lof {luf} (dial: looq) v.i. Muul ko dagur riy, muul u laan ea dagur riy, ni boed ea mareaw fa girdaan'. To come loose from shell.

Kea lof fa rea gi mareaw ko leeq riy.

log v.i. Yaen nga p'eening, fa nga qaer. To descend, as down a slope.

Gu ba qadaag ea for nga laang, ma daa buug ea log nga but'.

lokoq {lokoq naag} (dial: lakoq, lakar) v.i. Kaay ban'ean mea miit u laan ea k'oong, mea choeb ban'ean u laan ea k'oong. To burp, belch.

Kea lokoq fa rea tiir ko quchub.

lokoq naag (cf. lokoq) (dial: lakoq naag) v.t. N'igin ngea lokoq. To burp, belch.

Mu lokoq naag ea rea tiir niir, fi ni mu n'igin ngea mool.

longob {longobiy} v.i. Liyeeg u ba rabaaq ngea cheal nga ba rabaaq. To encircle, embrace, surround.

Kea longob ea girdiiq nga toqobean fa gäl i chaaq ni yow bea chaam.

longobiy (cf. longob) v.t. Ngoongoliy ngea longob. To encircle, embrace, surround.

Ka ni longobiy fa pii ggaan ni yi bea yaen ni nga ni qabiich.

loq₁ (dial: lof) v.i. Muul u laan dagurean, ni boed ea girdaan', fa mareaw. To come loose from shell.

Kea loq fa rea faasiw u dagurean.

loq₂ a. Baang ea ban'ean ni daariy beaq ni ngea guy, fa ngea qayuweeg. Unguarded, open, as of a space in a volleyball game.

Loqchaath n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Loqfaneak n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

loqmal n. Ba rachngal ni ka ni taay ko piiskaa ni faan ea ngea moqomaaw' i thaay ea niig riy. Barb on fishing spear.

Ba kireeb ea rea piiskaa roog ney, yaa bea thaay ea niig riy, yaa daariy ea loqmal riy.

low a. Naang ban'ean ni ba kireeb ni faan ea kea buuch room ba yaay ni soomm'oon. Be one who learns from mistakes.

Ka mu low, fa daawor?

loebeab (dial: loobeab) v.i. Yaen ni bea chealcheal, ni ba gaaq ni yi maa yoeg nga ban'ean ni bea yaen i yaen nga taan ea p'eening. To roll.

Bea loebeab fa rea taayyaa i yaen nga taan ea p'eening.

loebloeb (dial: loerloer) n. Manaaw ko quchub ni ka ba manguunguuy. Soft coconut meat.

Gaeg ea daabuug ea manaaw ni ka ba loebloeb.

loel₁ (dial: lawul) a. Waqamngin ban'ean ni kea qël, kea munguuy ma kea maguchoel ramaqën, ni raa yog ni nga ni kaay. Ripe, mature; to die.

Kea loel fa rea p'aaw nii gu th'aeb u milaey roog.'

loel₂ [root: cf. luwul, lubeeg]

loelfiy (dial: luulfiy) n. Raqën ban'ean ni bea qaaw nga ban'ean ni woed ramaqën ea yaal' ni bea qaaw nga dakeän ea daay bea gaelgael. Reflection, as of sunlight on water.

Bea yip' ea loelfiy ko yaal' qowcheeg.

loeloepey (cf. loepey) v.t. Chealeg ban'ean ngea cheal u luwaan. Fa chealeeg ban'ean ngea m'oon taanggin nga dakeän. To twist around, to turn over, to rotate, to turn.

Daab ku mu loeloepey ea rea lëy i gaak'iy ney, yaa gu raa doel'.

loeloer₁ (dial: loebloeb) n. Manaaw ko quchub ni ka ba manguunguuy. Soft, coconut meat.

Ba feal' ea manaaw ko rea quchub ney ni nga ni kaay, yaa ka ba loeloer.

loeloer₂ (dial: loeluur, laaloer, laalawur) a. Dea machëqchëq gapuulean ban'ean fa maen' riy. Loose, as a knot.

Ba loeloer qupoengean ea bi ney ea tafean ea kaarsiin, ma raa maap'.

loelöbiy (cf. loobeab) v.t. N'igin ban'ean ngea yaen ni bea chealcheal u but' i yaen. To roll something.

Moey nga da loelöbiy-eew ea rea daroomkaang ney.

loelug (dial: llug, lalug) n. psble. Ba yaang u doewëy ni qiir ea th'aeb i migid nga laang, ni baay ea man'ey u laanggin. Head.

Daakuriy ea thum'aag, kea mus ni ka ba loelug ea ka baay u th'iib.

loepey (cf. leap) (dial: leepey) v.t. Chealeeg nga ba rabaaq, fa pingeeg ngea m'oon taanggin nga dakeän. To turn over, to twist around, to rotate, to turn.

Daab ku mu loepey ea rea lëy i rean ney, yaa gu raa doel'.

loepoef (dial: poef) v.i. Faathiy ea gaal' ko bal'iy riy. To strip bark from hibiscus.

Mu loepoef ba yaang ea gaal' ngea maang gafis roog.

loerloer (dial: loebloeb) n. Manaaw ni ka ba manguunguuy. Soft coconut meat.

Ba feal' ea rea manaaw ney ni nga ni kaay, yaa ka ba loerloer.

loet₁ n. Ba miit ea m'aar ni maa yib nga doewëy, ni baay n'ean ma kea puw fa n'ean nga doewëy ni kea thow, ma baay ea llaq u fadik'. Ba gaaq ni maa puw nga ba yaang i doewëy ni kea pardeq. Boil on the skin.

Kea puw ba loet nga chagiyeeg, kea moqomaaw' ea paer roog nga but'.

loet₂ n. Ba miit ea girdaan' ni yi maa fakaay ni nga ni ngoongoliy ea bachal riy nga ni taay nga paqëy. Type of shell used for bracelets.

Ga faa guy reeb ea loet u madaay, ma ga feek nga gu fakaay.

loew (cf. liiw) n. psble. Baang i n'ean ni ka ni keer u but' kea toeqaer nga but'. Hole, place, position.

Kea keer beaq ba loew u luuluknguun ea kanaawoq.

Loew n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

loey a. Piyaan loelugëy ni ba k'ik'iy, ni dea tilbugbug. Straight, of hair.

Rea buulyal neam ea ba loey loelugean.

löq n. Lolugean ea girdiiq fa ba gamanmaan ni daakuriy ea qufin riy. Leq ko mareaw. Skull; coconut shell.

Ba qaraay ea löq u ba gamanmaan ni ba gaaq.

loob v.i. Chaafin naag paqëy nga taqa baang, ni ka ni ngoongoliy paqëy ngea yib laanggin, yaa ngea gaaq lingaan. To clap the hands with a hollow sound.

Yi bea loom naag fa rea churuq.

loobeab v.i. Yaen ni bea chealcheal, ni ba gaaq ni yi maa yoeg nga ban'ean ni bea yaen nga p'eening. To roll.

Bea loobeab fa rea malaang i yaen nga p'eening.

loobloob (cf. loob) v.i. Loob ni ba piireq yaay, fa ba n'uw nap'an. To clap hands repeatedly.

Kea magaaf paqag ko loobloob ko bi ney ea churuq.

look [<English lock ] a. & n. Ba maen ni daab yog ni nga ni biing ni daariy ea kiy. Ban'ean ni yi maa niing ban'ean ngaay ni, fi ni raa baay ea kiy riy, ma raa yog ni nga ni biing. Locked, lock.

Mu piiq ea look ngoog nga gu look naag ea rea maab ney.

look'look' a. Paer u luwaan ni dea machëqchëq, ni ba moem ni ngea muul u luwaan. To be loose in its hole or its place.

Lëy ney ea rean ea ba look'look', ma raa thig.

loolobeab (cf. loobeab) (dial: looloobeab) v.i. Yaen ni bea chealcheal ni ba n'uw yaang, fa ba n'uw nap'an, fa ba piireq yaay. To roll repeatedly.

Kea loolobeab fa rea malaang nga taan ea p'eening.

looloobeab (cf. loobeab) (dial: loebeab) v.i. Loobeab ni ba piireq yaay, fa ba n'uw nap'an. To roll repeatedly.

Bea looloobeab fa rea lëy i gaak'iy i yaen nga taan ea p'eening.

loong quant. num. Maathaqëg ko bitiir ni neel'. Childish count of six.

lootoraq n. Rugood ni toomm'oon ni ka fin i diyean. Female who bears a child for the first time.

Rea rugood neam ea ba lootoraq.

looth₁ (dial: lawoth1) n. Ba miit ea niig nu madaay ni woed yaqan ea gafiy, fa parchooyog. Ba yoqor miit ni raa ba miit maa yaqan ngea raqën. Salt water eel, type of fish.

Baay ba looth u taan ea rea lugoch ney ni ri ba gaaq.

looth₂ (dial: lawoth2) n. Beaq ni ba soobut' ea binaew rook'. A low caste.

lraq n. Ba yaang i n'ean ni ka ni fuqög nga but' ni waqean ea raen. Ditch. [root: meab, miijoo]

Kea muul fa rea kaarroo nga laan ea lraq ko kanaawoq.

lub v.i. Ngoongoliy ngea m'aay ni ba feal' rogon. Feek i yaen, fa qun ngaay nga ni muuq, fa ni madaq ko toomur riy. To complete, as work; to endure to the end.

Daar lub ea maruweel ko chaaq neam, mea miil.

lubeeg₁ (cf. lub) v.t. Ngoongoliy ngea m'aay ni ba feal' rogon. Taay waqamngin ban'ean nea loel. Fa qun nga ban'ean ngea yaen i m'aay fa ni taaw ko toomur riy. To complete; to ripen fruit; to endure to the end.

Ba qaraay ba p'aaw ni nga gu lubeeg nga gu languy.

lubeeg₂ [root: cf. loel, luwul]

lublub n. Nifeeng ni baay u fadik' ea raen, fa daay ni bea yib i pees nga laang. Ba yaang i doewëy ni kea yik' kea thoothow nga laang ni baay ea nifeeng u taanggin. Bubbles, blisters.

Kea diqin paqam ni kea lublub?

luburean a. Geelngin ban'ean ni kea m'aay ma kea yaen i qaaw ni ka yi bea thaamiy. Its weight or aftermath.

Kea m'aay luburean fa rea gii laek' ni gu wooy ni misiiw'.

lubuw n. Buuth ko niiw ni ka ni leebuguy ka ni taay nga l'ugney ni yi maa fakaay ko churuq. Coconut leaf necklace.

Mu ngoongoliy reeb ea lubuw nga gu faakaay.

Lubuw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Lubuwaag n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Lubuwaan n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Lubuumaed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Lubuumow n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Luchuq n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Luchuqën n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

luf₁ (cf. lof) v.t. N ngea boechquw. To remove, as coconut meat.

Mu lichlicheeg boech ea raen ko rea kaap niir yaa bea maap' nga but'.

luf₂ (cf. lof) v.t. Ngoongoliy ngea chuw ban'ean, ni boed ea mareaw ni ngea chuw ko leq riy, fa maad ni ngea chuw u dakeän ea girdiiq ni kea chuw ngaay. To remove, as coconut meat, clothes.

Mu luf ba richib ea mareaw nga gu th'aag ko bireel.

lufluf (cf. luf) v.t. Nga ni luf ni baa piireq yaay, fa ba n'uw nap'an. To remove repeatedly.

Bea lufluf fa rea buulyal ea maad rook' yaa ngea yaen ko maeluuk.

lugoch n. Malaang ni baay u madaay ni ka ba fas, ni ka bea qilal. Live coral.

Kea sear fa rea booch roog ko lugoch, kea chuguur ni ngea kur.

Lugun n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

lugut n. Tamaagow ni yi maa thoey. Cigarette.

Mu piiq reeb ea lugut room nga gu theoy.

luk {luk naag} v.i. Taay ea raen ngaay ngea m'aay ea qaliit riy. To wash, bathe.

luk naag (cf. luk) v.t. Taay ea raen ngaay ngea m'aay ea qaliit riy. To wash.

Nga gu luk naag ea thuw roog, yaa kea maak'aaliit.

Lukaag n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Lukaan n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Lukbayaed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

lukngun n. psd. Gi ni taqareeb n'umngin riy nga ba lëy ngea nga ba lëy u ban'ean. His waist; its middle, its center, its core.

Mu th'aeb ea rea gi palaang ney u lukngun.

lukngun ea neap' (cf. neap' (lukngun + neap')) n. Ragaag ngea l'agruw ea kalook ni neap'. Midnight. lukngun + neap'

Gu qod foowngaen ngea paag ea lukngun ea neap', fi ni gu mool.

Luktuun n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

lukthiy (dial: lukthuy) v.t. Nga ni qulunguy ni ba waagaagëy ni dea feal' rogon i taay. To pile carelessly.

Kea lukthiy beaq ea maad rook' qaraay u but'.

lukthuy v.t. Nga ni qulunguy ni ba waagaagëy ni bea feal' rogon i taay. To pile carelessly.

Miniiq ea kea lukthuy ea ti ney ea maad nga raay nga dakeän ea teebel?

lukur n. Ba lëy i gaak'iy fa waasëy ni yi maa lik'iy ea ggaan ngaay ni ka ni liith. Stick for taking food from pot.

Ba qaraay boechi lëy i waasëy ngea ngea mang lukur roog.

lukuruy (cf. lukur) v.t. Feek ea ggaan ko lukur. To take food from pot with a lukur, a stick used for the purpose.

Mu lukuruy ea pii ggaan neam ngea chuw u th'iib ngea pof.

lukuy (cf. luk) v.t. Taay ea raen ngaay ngea chuw ea qaliit riy. To wash.

Nga gu lukuy ea rea gi thuw roog ney, yaa kea peen ea but' riy.

luk'aaf v.t. Yaen u dakeän ban'ean nga ba rabaaq. To step over.

Mu luk'aaf ea rea lëy i niiw ni beqer u kanaawoq.

luk'aan n. psd. Gi ni th'aeb i migid nga fadik' ba kea gaak'iy, ni qiir ea ba gaaq faan ko fa rea kea gaak'iy. Heart of a plant.

Kea m'ing luk'aan ea rea kea dinaey ney, qaraay faan ni bea yaen ni ngea yim'.

luk'aan ea niiw n. Luk'aan ea niiw. Coconut palm heart.

lumach (dial: limach) v.t. Fuul' ea daay ngea yaen nga laan ea yäl, ni daa ni leam naag. To drown.

Kea chuguur ni ngea lumach fa rea tiir.

lumar (dial: limar) n. M'aay ea tamilaeng ko yaal' fa magael. Darkness.

Chiiney ea kea chuguur ni ngea qaaw ea lumar.

lumeal₁ v.i. Saap nga but' ngea bugbug ea k'oong. To bend down.

Daab mu lumeal nga laan ea loew, yaa ga raa muul nga laanggin.

lumeal₂ n. Ban'ean ni bea n'igin ni nga ni riin' ban'ean. Temptation.

Ba deeneen ni nga ni lumeal ko ti ni ba kireeb ban'ean.

lumeal₃ n. Ba miit ea m'aar. Type of disease.

Kea yib ea lumeal ko rea pumoqon neam.

lumlum n. Ba miit ea niig nu marean. Type of fresh water fish.

Ba qaraay ba lumlum ni ri ba gaaq.

lum'eag v.i. Nga ni fitaeq ko gaaf ngea laam ngea waal. To fish with straight line, to angle.

Gu bea lum'eag pathuuy.

lunguun n. psd. Lamaan beaq fa ban'ean. His voice.

Gu ba qadaag lunguun ea rea piin neam.

Lunguun n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

lupath (dial: lipath) n. Ba yaang i raen ni ba gaaq yaang ni daariy ea luul' ni bea yib ea raen riy ngaay. Raen riy ea maa qaaw ni n'uw. Lake, pond, pool.

Nga gu waen nga lupath ko maeluuk.

luqag v.t. Chaam naag ban'ean nga ni guy ea chaaq ni raa feek. To struggle over something, each trying to get it. [root: maaluqag]

Bea luqag fa pii pilis ea ggaan.

Luqag n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

luqör (dial: dooq) n. Ba yaang i n'ean ni yi maa yin' ea doow ngaay, ngea gubiin ban'ean ni daab ku ni fanaay. Garbage heap, garbage dump, compost heap.

Muun' ea pii chabung ni beqer nga luqör.

luw v.i. Suul nga but' u laeng. Bangiyaal' ni maa yib ea rachaq u keenggin ea bpiin ko gi ni maa fiiq riy. To descend, menstruate. menstrual

Mu luw nga but', yaa ga raa qaaw.

luweaw n. Ban'ean ni yi maa yuuy' nga bugul i paqëy ni ba nuunuw, ma ba feal' yaqan. Finger ring.

Baay ba luweaw u bugul i paaq fa rea rugood ni kea piiq ea fagear rook'.

Luweech n. p.n. topon. Fithingaan reeb ea binaew ko falaak nu Ruul. Village in Ruul.

luweed n. Ba loew ni ka ni keer ni ngea yib ea raen nga laanggin nga u ni fanaay. Well for water.

Chiiney ko yaal' ea kea yoqor ea girdiiq ni kea keer ea luweed.

luweeg (cf. luw) v.t. Nga ni feek u raen ea gaak'iy, fu laang nga but' ni daab niin' nga but'. To bring down.

Mu luweeg ea rea gurguur niir, yaa daab i yog ni nga gu fachoeliy.

luwod n. Ba miit ea niig nu madaay ni daariy yilean, ni boed ea k'aay, ma maa yaen u fatidaay. Ku maa paag ea rungduq ni woed ea k'aay. Squid.

Kea qaaw ba luwod ko nuug roog ka gu koel.

luwul [root: cf. lubeeg, loel]

luub n. psble. N'umngin i nap'an ni raa yog ni ngea paer beaq ni daab i pagoofaan, ni kea liith nga qaer, fa ka baay u taalaang. Ku ba miit ea ban'ean ni baay ea nifeeng u laanggin, ni yi maa feek nga qaer nga u ni pagoofaan riy, ni daab ni yib nga dakeän ea daay nga laang nga ni pagoofaan. Swim bladder of a fish; diving device; breath, wind (as in one's capacity to hold one's breath).

Raa feek beaq ea luub ni yaen nga t'aay ea dubchol, ma raa koel ea niig ni ba piireq.

luug a. Ba miit ea m'aar ni maa yib ko girdiiq ni raa yib ngaak' beaq mea kireeb p'eethungun ngea piig lamaan nga ba yaang. Noseless as a result of disease; harelip; sod of death.

Kea luug fa rea moqon.

Luug n. p.n. psnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

luul' n. & v.i. Baang ea ban'ean ni maa yaen, fa maa paer ea raen riy, chaanea gaathii lupäth. Yib ea raen nga laanggin fa maap' ea raen riy nga wuruq. Sirigig ban'ean ngea kan i yaen nga but', fa soobut' boech ko gi ni qimmoey riy ni soomm'oon. River, stream, creek; to leak, drip, flow, run (of water); to slip down, slide down, fall down; to play hooky, be lazy.

Kea qaaw ea n'uw ni ba gaaq kea sug ea luul' ko raen. Baay ba booch roog ni daab ki yog ea yaen riy, yaa maa luul'.

luulfiy (dial: loelfiy) n. Ramaqën ban'ean ni bea qaaw nga ban'ean bea gaelgael, ni woed raqën ea yaal' nga dakeän ea daay. Reflection, as of sunlight on water.

Bea yip' ea luulfiy ko yaal' qawcheeg.

luulmaaw (dial: simaaw) n. Ba miit ea m'aar ni maa yib ko girdiiq, ni raa yib ngaak' beaq mea thow yuu yaang u doewngin. A disease, elephantiasis of the scrotum.

Kea yib ea m'aar ni luulmaaw ngaak' fa rea fagear roog, kea gaafgow.

Luulmaaw n. p.n. prsnme. Fithingaan reeb ea kaan ni baay ko yaat. Name of a certaain ghost or demon.

luulubuuy a. Ba langob ea fool riy, ni boed yaqan ba gurguur, fa ba baat'. Round, circular.

Ba qaraay ba malaang ni ri ba luulubuuy.

luulukngun (cf. lukngun) n. psd. Gin u ban'ean ni taqareeb n'umngin nga ba lëy ngea ba lëy. Its middle, its center, its core.

Qiir ea raay luulukngun ea rea maak'eef ney.

luuluweeg v.t. To cause to leak. [root: luul'luul', luul'uweeg]

luuluubiy (cf. luulbuuy) v.t. Chealeeg ban'ean nga i yaen u but' ni bea chealcheal i yaen. To roll.

Daab i taaw ea rea daroomkaang ney, qeree nga ni luuluubiy u but'.

luul'luul' (cf. luul') v.i. Luul' ni ba piireq yaay, fa ba n'uw nap'an. To leak, drip, flow, run (as water) continuously; to slip down. [root: siluul'luul']

Ka ri luul'luul' ea rea booch roog ney.

luul'uweeg v.t. To cause to leak. [root: luul'luul', luuluweeg]

luum'₁ (dial: muul') v.i. & n. L'aeng ban'ean ni ba feal' yaqan, ni boed ea rungrung ni puw. Ban'ean ni ka ni luum' naag, fa rungrung ni ka ni luum' n ni ka ni l'aeng ni boed ea ruungrung. To weave; woven wall.

Ba feal' yaqan ea luum' ea rea naqun ney.

luum'₂ (cf. l'iing) v.i. L'iing ea raen, fa ban'ean ni raa yog ni nga ni l'iing. To dip water.

Ka mu magaer ko luum' raen.

luum v.i. Liith ban'ean ngea n'ag. To cook.

Chiiney ea daawor ni luum, ni ga raa kaay ba yaang ea ggaan.

luuq {luqag, luqan} n. psble. Raen ni maa yib u laan qowchey ni ka ni yoer. Tears, as in eyes.

Kea sik'sik' ea luuq nga laan miit fa rea buulyal, yaa kea kireeb-aen'.

luus [<English lose ] v.i. Nga ni waer u ban'ean ni boed ea gosgoos. To lose, as a game.

Gamaed ea ka gu luus gaed ko fa rea baat'.

l'ad v.t. Kaay ban'ean mea yaen nga laan ea worrum ma ni chochol ngaay. To choke on something eaten.

Kea l'ad fa rea tiir ko ggaan.

l'agruw det. quant. num. Ba mathqëg ni yi raa pathuy ea taqareeb ngea taqareeb mea yib ni qaram qorngin. Two.

Kea mus ni l'agruw ea doolaa ni ba qaraay ni raa yog ni nga gu piiq ngoom.

l'angagiy (cf. l'angaag) (dial: bäygiy) v.t. Chuweeg ea paan u ba yaang i n'ean ngea kiliin. To weed, pull weeds, cut grass.

Bea l'angagiy fa rea piin ea paan u milaey' rook'.

l'angaag {l'anggiy} (dial: bäyaeg) v.i. Chuweeg ea paan u ba yaang i n'ean ngea kiliin. To weed, pull weeds, cut grass.

Daqir ea raa yaen ea bpiin ko l'angaag ko kanaawoq.

l'aal'aaw (cf. l'aaw) n. Ba miit ea ban'ean ni boed ea gaak'iy ma chanea ba qachiichiig kean ni ma tuguul u madaay ni ba gabael ko lugoch fa boech ea malaang u fidik' ea daay ma ku maa gabael ko booch ngea m'uw. Moss; certain type of fungus or algea.

Bi ney ea booch ea kea sug ea l'aal'aaw u doewngin.

l'aaw n. Ba miit ea paan ni ri ba qachiichiig yuwaan, maa ga raa guy ma raa lungum ea daariy paqngin, ma chaanea baay ni ri ba qachiichiig. Ku baay boech ea pii paan ney ni maa tuguul u madaay. Moss; certain type of fungus.

Kea gabael ea l'aaw ko booch roog, yaa kea n'uw nap'an u madaay.

l'aay₁ adv. loc. Gin ni yi raa paer u qarow ma ba magid ko gi ni baay ea daay ngaay. Seaward, shoreward.

Nga gu won nga l'aay ko makool galip.

l'aay₂ n. Ba naqun ni baay u l'aay ni tafean ea pumoqon, ni daar maa yaen ea bpiin ngaay. Men's house. [syn: faeluw ]

Daqir ea gu raa qun ko mool u l'aay.

l'aeng v.t. M'aag nga taqa baang ni ba yaram ni boed ea qoeng, fa nuunuw. To braid, plait; to tie together, string together, as a grass skirt; to weave, to tie a net.

Bea fil fa chii buulyal rogon i l'aeng ea qoeng ko chiitanangin.

l'ëg {l'eeg} v.i. Nga ni fitaeq ko laam ngea gaaf. Thaey' ban'ean nga reeb ea ban'ean. Qun nga ban'ean, ni faan ea ba m'aag-aen'um ngaay. To fish with hook and line; to hook; to get involved.

Bea l'ëg ea pii chaaq neam ea pathuuy ni ba yoqor.

l'eeg (cf. l'ëg) v.t. Theay' reeb ea ban'ean nga reeb ea ban'ean. Yog ban'ean ni faan ea maabgol. To hook; of a woman, to acquire property by marriage.

Kea l'eeg fa rea pagäl ba ngool ni ri ba gaaq.

l'igin (dial: l'ugun) n. psd. Langaan fa chaaq. His mouth.

Kea thow l'igin fa rea pagäl, sanaa kea paag beaq ea tuug ngaay.

l'iy n. Ba yael' i buw fa ba quchub, fa ban'ean ni ba qachiichiig, ni yugu ba thiil nga boech ea n'ean ni taqareeb rogon ngaay. Immature coconut, or betel nut, in which growth is stunted.

Yael' ney ea buw ea ba l'iy, ku mu piiq ba yael'.

l'iif v.i. Thiy ban'ean u laan giqiy ngea chuw ea taer riy. To wipe the anus.

Kea l'iif beaq ko baabyor kea n'aeg u but'.

l'iil n. Ba miit ea ban'ean ni woed yaqan ea qayuuy, ma ba qachiichiig, ni maa chuw nga dagurean ea tiqëy, fa koebreq, fa meeloer ngea mang tafean nga i feek i yaen. Ku maa yoeg ea bitiir nga dael' ea pumoqon. Hermit crab; baby talk for genitals.

Nga gu feang boech ea l'iil ngea mang waal roog.

l'iing₁ n. Yib ea daay nga laan ea m'uw ni kea yib u dakeän ea masap. Feek ban'ean nga ni yaen ni thiy u fadik' reeb ea ban'ean ngea magëy boech u laanggin. To get water in, as a canoe; to scoop, dip, ladle.

Mu l'iing boech ea raen nga mu piiq nga gu qunum.

l'iing₂ n. Keeruq ea mareaw ni kea l'uud. Ripe coconut husk. [syn: gapat ]

Mu piiq ba yaang ea l'iing nga gu yal'aay.

l'od v.i. Qunum ban'ean mea miit u laen ea k'oong ngea moqmaaw' ea pagoofaan. To choke, as from drinking.

Kea l'd fa rea tiir ko quchub.

l'oeg v.t. Yoeg ngaak' beaq ngea yaen nga ba yaang ngea riin' reeb ea ban'ean, fa ngea yoeg ban'ean. To send someone on an errand, or with a message.

Ka ni l'oeg fa rea tiir ni ngea yaen nga kaantiin ko chuwaay'.

l'oel'oeg (cf. l'oeg) v.t. Yaen beaq mea taay beaq nga dakeän keeruq ni yow bea miil, ni bea guy fa chaaq ni ba toomur rogon ni ngea koel fa chaaq ni ba m'oon. To chase, run after.

Bea l'oel'oeg fa rea gaetuw fa rea boroq.

l'ooboch a. & v.i. & n. Tangled, entangled, coiled loosely; to make a mistake, to confuse.

Kea l'ooboch fa rea kea gaaf roog ni daab kii puuf.

l'oobochiy (cf. l'ooboch) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea l'ooboch. To entangle, to tangle, to coil loosely; to get someone involved in something.

l'ool'ooboch (cf. l'ooboch) a. & v.i. Tangled, entangled, coiled loosely; to make a mistake, to get confused.

Kea l'ool'ooboch marungaqagean fa rea salpiy roog u beangëk.

l'ool'oobochiy (cf. l'ool'ooboch) v.t. Ngoongoliy ngea l'ool'oboch. To entangle, to tangle, to coil loosely; to make a mistake, to confuse.

Kea l'ool'oobochiy fa rea niig ea gaaf roog.

l'udl'uud (cf. l'uud) a. Marooroy ngea wod ni woed ea paaq i gaak'iy ni ka ni th'aeb kea n'uw nap'an. Rotten, of wood.

Kea l'udl'uud ea lëy ney ea rean ni daab kii feal' ko naqun.

l'ugul' n. Ba miit ea n'ean ni baay u madaay ni daeriy qaay, ngea paaq, ma ba fas. Boqor miit ni baay, ni raa ba miit ma yaqan. Boech ea maa paer u taan ea malaang, ma boech ea maa paer u dakeän ea qey. Sea cucumber.

Fa rea buulyal nii qun ko tiqey ea maa taamadaag ko l'ugul'.

l'ugun {l'ugunaeg} n.psd. Gi ni maa kaay fa chaaq ban'ean, ma maa noon riy. His mouth.

Kea diqin l'ugun fa rea pagäl ni kea thow?

l'uud n. Gaak'iy ni kea marooroy ni yi maa fanaay nga ni luum ngaay. Ban'ean ni kea marooroy. Firewood, rotten wood.

Mu maen mu gaay boech ea l'uud nga da luum gaed ngaay, tin.

la    laa        lae    le    lea        lee    li    lii    ll    lo    loe        loo    lr    lu    luu    l'a    l'aa    l'ae    l'ë    l'ee    l'i    l'ii    l'o    l'oe    l'oo    l'u    l'uu     TOP


Yapese Dictionary, web edition
revision 1/6/2017
email: John Thayer Jensen (compiler) – Stephen Trussel (web production)