Updated: 1/6/2017
Preface       Main      English Finderlist      Texts

Yapese Dictionary

 b    c    d    e    f    g    h    i    j    k    l    m    n    p    q    r    s    t    u    w    y   

ma    maa        mae    me    mea        mee    mi    mii    mo    moe    moo    mu    muu    m'a    m'aa    m'e    m'i    m'ii    m'oe    m'oo    m'u    m'uu    

m

ma₁ tns. Stative. [from: ma ]

ma₂ conj. Then, and, but. [from: ma ]

ma chanea adv. However, but.

mab {biing} a. Dea maen, ba fael langaan. Open. [root: maab]

Kea mab fa rea maab ko fa rea kaantiin.

mabeäl n. N'ean ni yi bea weeliy marungaqagean qaraa ba weelthiin ni yi bea taay. Conversation.

Baay ea mabeäl ea daqir ni mathig yaal' u marungaqagean fa rea matoochiyal ni ka fin i sum.

mabing n. Ba miit ea niig ni ba dakea ngea weachweach doewngin ma baay ba qaach u pachaan. Raa ka ba qachiichiig ma ka noeg ea soong ngaay ma raa gaaq ma qaram ea mabing. Yi maa koel ko yaqup ngea nuug, fa deengkii ni neap'. Type of fish.

Guup' l'agruw i mabing fowngaen ko deengkii ni ri ba fangumoes.

maboq v.i. Teel nga laang ni ba toomagin ma ba geel marin. To jerk, pull hard.

Kea maboq fa rea lëy i raayen ni gu reag nga but'.

mabuul clsfr. & n. Ba bug i thiin ni yi maa yoeg nga ba chean ea maad ni daawor ni th'aeb boech riy. Ba qulung i waathir ni ka ni m'aag nga taqa baang ni yi maa fanaay ni machaaf. Bundle; bundle of turmeric money; bolt of cloth.

Ka ni pulul ko fa rea mabuul i maad ni roow ni qaraay ea ngea m'aay.

mabuut' n. Girdiiq ni baay u taan paaq ea girdiiq ni mafean.

Pii chaaq neam ea mabuut' rook' fa rea fagear roog ni kea yaen ko sukuul nga Mariikeen.

machagwog n. Ba miit ea niig ni ba rungduq ma baay ea dumöw u pachaan. Maa gaaq i gaaq ngea boed ea langob u paaq beaq. Nigaan ea lugoch. Type of surgoen fish.

Gu won nga dabap' ea maak'eef mu gu guy ba machagwog ni ri ba gaaq.

machalbog a. Ba kiliin ni daariy ea kireeb riy fa deeneen riy. Clean, clear, pure.

Ri ba machalbog fa rea gi raen.

macharag (dial: macharëg) a. Ba paapëy ko yaen fa miil. Fast.

Ba macharag ea kaarroo room.

macharaggin (dial: machargin, macharangin) n. psd. Mu guy ea macharagin. Its speed.

macharagin n. psd. Paayngin ban'ean ni bea yaen. Its speed.

Quw macharagin ea rea kaarroo room ney ni ga maa yaen riy?

macharanggin (dial: macharagin) n. psd. Mu guy ea macharagin. Its speed.

macharangin (cf. macharag) (dial: macharagin) n. psd. Paayngin ban'ean ni bea yaen. Its speed.

macharëg a. Ba paapëy ko yaen fa miil. Raa yaen u ba yaang nga ba yaang ma daab i n'uw nap'an ma kea taaw ko fa gi ni bea yaen ngaay. Fast.

Ri ba macharëg ea rea pagäl neam ko miil, yaa qiir ea m'oon ko fa rea miil nii taay ko U.N. Day.

machawoq v.i. M'ing ban'ean u ban'ean ni ba toomagin ngea muul nga but'.

Kea machawoq ba paaq fa rea kea maanggaa kea chuguur ni ngea qaaw ngoog.

machaaf (dial: macheaf) n. Salpiy ni yi maa chuwaay' ngaay, fa yi maa piiq ngaak' beaq ni weeniig fa mabuul. Ba gaaq ni yi maa yoeg ko ti ni yi maa fanaay ea salpiy u Waqab ni kaakaroom, ni woed ea yaer, raay, ngea reang ngea gaaw, ngea ku boech. Money, currency, wealth.

Fa rea pumoqon ea ri ba yoqor ea machaaf rook'.

machaan (cf. maach) {machaag} n. psd. Qaangin beaq ni maa yib nga ban'ean ni kea qathpeeg. His magical influence or actions. [root: machmaach]

Kea yib machaan fa rea pagäl ngoog ka gu th'aeb paqag.

machbiibiy v.i. Mafeek ban'ean nga laang nga paqëy, fa ko masiin, fa qurngin ban'ean. Hoisting, lifting, or elevating.

macheaf (dial: machaaf) n. Salpiy ni yi maa chuwaay' ngaay, fa yi maa piiq ngaak' beaq ni weeniig fa bayuul. Ba gaaq ni yi maa yoeg ko ti ni yi maa fanaay ea salpiy u Waqab kaakaroom, ni woed ea yaer, reang, raay, ngea ku boech. Money, currency, wealth in general.

Ri ba yoqor ea machaaf ni ni weereeg ko fa rea mitmiit.

macheawcheaw (cf. cheew₃) n. Ba miit ea paan ni ba n'uw yuwaan, ma ba gaaq, ma ba ganit'nit' paqpaqngin yuwaan, ma doewngin taanggin yuwaan ea baay thakalean riy ni ba qachiichiig ni baay waqamngin riy. Suusun ea m'oeng, ma ba ngochngooch boech yuwaan paqpaqngin ea m'oeng ngaay. Yi maa faklaay ko nuunuw, yaa ba feal' boen, ma ku yi maa fanaay ko falaay.

Mu piiq ba gaaf ea rea macheawcheaw niir nga gu fakaay.

machëq n. Hole in penis, urethra.

machëqchëq a. Ba matal ea m'aag ni ka ni taay ngaay ni ba moqmaaw' ni ngea puut. Tight, stuck, like the top of a bottle.

Ri ba machëqchëq qupungean ea bi ney ea maaloer, ni daab yog ni nga gu biing.

machëy₁ a. Rungduq ramaqën ni boed nguweeley ni ka ni langdiy ea langad ni kea n'uw nap'an. Black colored, of teeth from chewing betel nut.

Nga gu waen nga qaspiitaal nga ni gichiy nguweeleeg, yaa kea machëy.

machëy₂ n. Needle, bolt for door of a house.

machgar n. Baang ko kafor ni baay u baqa ni mat'aaw u dakeän qay. Ku yi maa yoeg ko ba kaen ea qoeng ni yi maa m'aag nga dakeän ea qoeng. Part of kafor on the right side, also "outskirt" of qoeng, as opposed to underskirt, n'ayaan.

Ka yi gi n'uw ea machgar ko rea gaal' room niir.

machib {mächbean} n. psble. Marungaqagean ea ti ni ba feal' ni nga ni riin' ni yi bea weeliy, fa ti ni ba thoothup ni yi bea weeliy ni nga ni naang ma ni riin'. Sermon, preaching, revelation.

Kea yoqor rabaaq ea taliiw ni baay u roey ea chiiney ni yaed bea machib.

machig n. Rogon i m'agm'aag boeg i n'ean nga taqa baang ni ba feal' yaqan ma ba yaram ni ka ni m'aag nga taqa baang. The weaving of the wall of a house.

Ri ba feal' ea machig ko rungrung ko rea naqun neam.

machiy v.i. & n. M'aag ea thuw ni taqa ba yaang ni m'aag beaq ni gaathii ka taqa ba yaang ea thuw rook'. M'aag ni ngea yaen nga madaay, ni baay u l'aay, ma daab yog ni ngea m'aag nga qi yaen u laan binaew i yaen. Ba yaang i maad ni yi maa m'aag ni taqa ba yaang nga ni yaen nga madaay. To wear a single loin cloth by an adult; single loin cloth worn by an adult man.

Kea feek beaq fa rea gi machiy roog ni gu taay qaraay.

machiich n. Ba miit ea qarcheaq ni ba weachweach doewngin ni maa kaay ea niig. Ma paer u qarow nga i yaen nga madaay ko fitaeq. Type of white sea bird.

Ba qaram ba machiich ni baay ba niig u l'ugun.

machmaach (cf. machaan) [Cf. Palauan masmas 'magic' ] a. Magic; taboo because of magic; holy; obscene.

Rea moqon neam ea ba machmaach, ea rea daab u ni chuguur ngaak'.

machubgil n. Tafean ea chugum ni daab i yog ni ngea yib beaq ngea qiring ea chugum riy. A place for safe-keeping.

Kea paat beaq ko machubgil roog, chanea dea feek ban'ean riy.

machugbil [Cf. Palauan mesobil `bachelor' ] n. Beaq ni kea qilal ma daawor i qun ko maabgol. Old maid, unmarried woman, bachelor.

Bi ney ea binaew ea ri ba yoqor ea machugbil riy ni pumoqon.

machugum (cf. chugum) a. Ban'ean ni ba yaram ma ba moem i feek ni daariy yuu yaang riy ni bea wagaagëy nga qoreel. Stream lined, or compact. [syn: gamid ]

Gu ba qadaag ea rea waay niir yaa ri ba machugum.

machuup v.i. Mithaeg ban'ean nga fadik' ban'ean, fa laanggin ban'ean, ni ngea daab ni guy. [root: chuupuy, chuupiy]

Kea machuup naag fa rea pagäl fa rea gi yaer nga fadik' ea dooq.

mad a. Ba gabad ngaak' beaq, fa nga ban'ean.

madab v.i. Yaen ni bea qun ko daay ni gi ni bea yaen ea daay ngaay, ma bea qun ngaay. Qun ko daay i yaen ni bea maen' ea... mea yaen i qaaw nga ba yaang mea paer riy. To drift. To drift and arrive somewhere; to beach.

Kea kireeb ea masiin ko fa rea booch bea madab i yaen nga reegur. Daqir ni kaakadbuul ni gu waen nga dabap' ea yaan' ma gu paat ko booch rook' beaq ni kea yib i madab ko yaan'.

madabiy adv. time Kaakadbuul ni ri kaakadbuul ni daawor i m'uug ea yaal' ma kea chuguur ni ngea tamiilaeng. Very early morning, before dawn.

Gu qod ni bea charqol ea nimeen ni taan madabiy.

madal n. Buut' ni ba rungduq ramaqën. Black dirt.

Kea gabael ea madal ko thuw room.

madalëq a. Paer ban'ean nga dakeän, fa nga doew ban'ean, ni ba qël marin. [root: dilaqey, dileq]

Kea madalëq ea rea lëy i rean niir nga qaay fa rea tiir.

madang n. Baang u ba paaqngin ea gaak'iy ni kea magëy u keenggin ea gaak'iy u toomurean ni kea m'ing ba yaang riy kea muul nga but'. The stub of a branch left on a tree after a part of it has broken off.

Mu thaey' ea rea geab niir ko rea madang ni beqer u keenggin ea maanggaa.

madangdaang a. Wealthy, hardworking, brave.

madaq v.i. Taaw ko gi ni yi bea nameeg i yaen, fa chaaq ni yi bea gaay. To reach, arrive at, meet.

Ka fi ni gu madaq nga Doonguch mea qaaw ea n'uw.

madardar (cf. daar) a. Ngea yoqor paaq ngea yaen ba paaq nga ba yaang mea yaen ba paaq nga ba yaang. Fork, to fork as a road or tree.

Baay mu taaw ko madardar ko kanaawoq, ma ga pinngeeg.

Madargil n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Ruul. Village in Ruul.

madaadabiy {taan madaadabiy} Adv. time Ngiyaal' ni ba qaraay ni fi ni bea puuf ea wooch ni kaadbuul ni ri kaadbuul ni daawor i m'uug ea yaal'. Very early morning; dawn.

Gu qod ea daqir ni ka ba taan madaadabiy.

madaag (cf. dag₁) v.i. N'igin nga ni guy fa ni yaeliy boech. To show, reveal.

Madaag boech ea saasiing room nga gu guy boech.

Madaag n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

madaagil {madaagiliy} v.i. Giringiy fa piiq ea m'uw fa booch ni yi bea yaen u madaay, ni faan ea ba qachiichiig ea daay, fa daariy ea masiin fa qeeg ni yi raa yaen naag ngaay. To pull or push a canoe while walking in water.

madaagiliy (cf. madaagil) v.t. Giringiy fa piiq ea m'uw fa booch ni yi bea yaen u madaay. To pull or push a conoe while walking in water.

Yaen ea pumoqon nga madaay nga ni madaagiliy ea booch, yaa kea sear.

madaan ea faang (dial: madaan ea fang) n. Baang ko m'uw. Part of canoe.

Kea m'ing ea madanaafaang ko rea m'uw roog ney.

madaaw v.i. Taay ko yaal' fa nifiy ngea chuw ea raen u fadik'. Dry over a fire. [root: dëy, daaweeg, daay]

Kea madaw fa rea gi qiim fa daawoq/

madaay (cf. daay) n. & v.i. Gi ni baay ea niig ngea lugoch riy ni gaathii maraen. Ba miit ea girdiiq ni ba loelugean i bpiin ma ba pachan i niig ni baay ko yaat nu Waqab. Nga ni taay ba m'uw nga fadik' ea daay ni soomm'oon. Fitaeq nga reeb ea taliin ea fitaeq ko yaay ni soomm'oon. Sea, ocean, salt water; mermaid, sea nymph; to launch a canoe for the first time, to use a net or raft in the water for the first time.

Gabuul ea gamaed raa yaen boech ea girdiiq nga madaay ko fitaeq.

madäl'bul' (dial: däl'bul') n. Ba miit ea girdaan' nu madaay ni ba yooyoqor paqangin ni yi maa languy leemngun. Type of shell.

Gu waen fowaap nga madaay ma meereeb ea madäl'bul' ni gu feang.

madbuul a. Boqor ban'ean ni maa kaay. Beaq ni ba yoqor ban'ean ni maa kaay. Be greedy, be a glutton.

Rea fagear roog neam ea ri ba madbuul.

Madëqdëq n. p.n. topon. Reeb ea burëy ni baay u Waqab ni baay ko falaak nu Weeloey. A Mountain in Yap, Mount Matade.

madil {madil naag} v.i. & n. Yoeg ban'ean ngaak' beaq ni ngea yaen i yoeg ngaak' beaq. Taay ea thiin ngaak' beaq ni nga mu madaq gow, fa ngea riin' ban'ean. To give a message to someone, to make an agreement, appointment or date with someone; a date, agreement, appointment.

Baay ea madil roomow boechii piin ea daqir nga tayid ni kea neap'.

madil naag (cf. madil) v.t. Yoeg ban'ean ngak' beaq ni ngea yoeg ngaak' beaq. To give instructions or directions; to agree; to date someone; to meet by appointment.

Ka gu madil naag fa rea duug ko fa rea pagäl ni ngea yaen mea feek.

Madlaay' n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Tamil. A village in Tamil.

madnam n. & adv. time Ba gam'ing ni yi bea taay langin beaq fa yi bea pining ea magaer ngaak' beaq fa ban'ean. Reeb ea rraan ni daariy ea maruweel, ma daab ni galimlim ni ba gaaq. Meedlip ea rraan. Reeb ea rraan ni baay u thiliin ea saabaadoo ngea moontaag. Celebration, holiday, Sunday, week.

Boqor ea churuq ni ni taay ni yi bea madnam naag ea gabnaadoer nu Waqab.

madoedaew₁ v.i. & n. Taay ko gaweal ngea chuw ea raen u fadik'. Kea chuw ea raen u fadik' ni faan ea ka ni taay ko gaweal. To dry leaves by heat; heat, as from a fire.

Kea maat ea yaal' ko fa rea gaaf i yuw kea madoedaew.

madoedaew₂ n. Ba miit ea p'aaw ni saak'iy ni yi maa kaay. Type of banana.

Kea qël fa rea madoedaew ni baay u milaey' roog.

madoeniin n. Boeg i malaed fa lublub ni maa yib nga dabap' i l'uguney ni bachaan ea m'aar. Cold sores in mouth.

Kea puw ba madoeniin nga baqa ni buut' i langaag ni ri ba qamiith.

madoodongol a. Ba thilthiil ea fool riy, ni ba toeylaeng ba yaang ma ba soobut' ba yaang. Rough, uneven.

Chiiney ea ka ri madoodongol ea kanaawoq, ka ri kireeb ea yaen u kaarroo. Ba tagaan gusun ea kaayruu ni ba madoodongol doewngin ma ba raqën buut'.

Madraggil n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Ruul. Village in Ruul.

Madruw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

madug a. Thilpiriy ngea chuguur ba rabaq nga ba rabaaq. Dented in.

Daab ki yog ni nga niin' ban'ean nga laan fa rea lëy i kabreq, yaa kea madug.

madugdaeg v.i. Rus, taamdaag. Leam ni raa buuch ban'ean ni ba kireeb, ni bachaan fa rea n'ean ni i rus ngaay. To be scared of something, be afraid of something.

Gu bea madugdaeg ni nga gu waen nga fadik' ea lumor ni neap'.

madugdug (cf. madug) a. Thilipar ni ba piireq yaay fa ba piireq yaang. Dented in or wrinkled in many places.

Kea yaen ea kaarroo nga dakeän fa rea lëy i koobreq kea madugdug.

maduguun n. Magaraan ban'ean ni yi bea taamadaag ngaay. Fear of.

Bea yib maduguun ea pilis ngoog ko rea tabinaew ney.

maduldul (dial: möqduldul) a. Paer ni kea mookun nga taqa baang ni daa kii mataltal ngea paer, ni boed baang i maad ni ni teelteel ma ni paag ngea qaaw nga but' ngea mookun nga taqa baang. Wrinkled, as skin.

Kea maduldul doewngin fa rea labthir.

maduwgil (dial: =maduugil)

maduugil₁ (cf. duugil) a. Paer ni daar mithmith fa yaen, ni ban'ean ni ka qi mithmith ni soomm'oon mea taal. Paer nga ba yaang ni qaram ea kea paer riy ni daab ki thiil. Firm, set, established; stopped, of motion, as of a car.

Kea maduugil ni gabuul ea raa yaen fa rea baarkoow nga Ngeak.

maduugil₂ (dial: =maduwgil)

maduun (cf. duun) n. Defecation; feeling of the need to defecate. excretory

madwaay a. Bitiir ni ka ba qachiichiig ni ka yi maa taay nga laang ea waay nga qu ni feek i yaen. Still small enough for a waay, of a baby.

Fa rea tiir roog ni ka ba madwaay ea kea yib ea m'aar ngaak'.

mafean a. Girdiiq ni suwon ea binaew u laen reeb ea tabinaew.

Raa nga ni riin' ban'ean, ma yi raa yaen ni weeliy boech ko mafean roodaed.

mafiiq (cf. fiiq) n. Qadaag ni ngea chuweeg ea raen u fadik' i doewngin. Urination; feeling of the need to urinate. excretory

Magachgil n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Gilman'. Village in Gilman'. [from: magachgil ]

magad₁ n. Tafean ea weach ni yi maa langad ngaay. Betel nut lime container.

Kea pil ea magad weach roog.

magad₂ (dial: magäd) v.i. Pirdiqiy ban'ean ni ba geel marin ni faan ea ngea chuw ea ti ni daab ni fanaay riy mea munguuy ea ti ni nga ni fanaay riy. To pound, as coconut husk for qaaw.

Bea magad qaaw fa rea pumoqon.

Magamaay n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

magar a. Paer ni ba rus nga ban'ean ni ri buuch. Scared, afraid, apprehensive, fearful.

Chiiney ea gu bea qabiich ma gu ba magar, yaa ri yib fa pii ching naag ngoodaed.

magarchan n. Ban'ean ni nga ni qunum ngea m'aay ea baleal. A drink.

magareag (cf. magar) v.t. Paer ma yi bea rus naag ban'ean ni ri buuch, fa daab i buuch. To worry about, fear, be afraid of, be apprehensive of.

Gu bea magareag fa rea tiir, yaa ri yaen i doel' nga ba yaang.

magargear n. Fadik' ea paan, fa gaak'iy ni boqor. Woods, bushes.

Kea miil fa pii bitiir nga magargear ni yaed bea wup qarcheaq.

magaweäl₁ (cf. gaweäl) a. Qadaag ni nga ni puqoeg ban'ean ni ba garbeab nga doewëy. To be hot.

Raa ni magaer fa ka yugu ni magaweäl, ma raa ni qog nga maraen ni yugu ba garbeab, ma raa galuuf baang u doewey.

magaweäl₂ a. Gaweäl ea th'iib.

Chiiney ea kea chuguur ni nga ni firik fa rea th'iib, yaa kea magaweäl.

magaaf a. Waer fadik' i doewngin ni bachaan ea kea n'uw nap'an ni kea paer ni bea maruweel ea maasal u fadik' i doewngin. Tired, as from standing or sitting too long.

Faqän raa ka mu magaaf, ma ga taay ea rea duug niir nga but'.

Magaaf n. p.n.topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Dalipeebinaew. Village in Dalipeebinaew.

magaaf-aen' (cf. waen' (magaaf + waen')) v.i. Rus naag beaq fa ban'ean ni ni ri buuch ban'ean rook' fa riy ngea gaafgow riy. Worry about, or be concerned. magaaf + waen'

Kea l'oeg-eeg fa piin ni nga gu leak fa rea tiir rook' yaa kea n'uw nap'an ni kea yaen ma daawor i suul ma kea magaaf-aen' ngaak'.

magaagar {magaagar naag} a. Dea maacham ea girdiiq ngaak', yaa ba gaaq ni maa paer u ba yaang ni daariy ea girdiiq riy, qeree raa guy ea girdiiq mea miil ngea yaen nga qoreel. Wild, untamed, of animals.

Fa rea nimeen roog ea ka ri magaagar ea chiiney, yaa yugu bea tuluuf fa rea pilis roog.

magaagar naag (cf. magaagar) v.t. Ngoongoliy ngea magaagar. To make wild.

Kea magaagar naag ea booyoch ea maegil'aew ea chiiney, yaa yugu yi bea yip' nga qu ni piiq ni chuwaey'.

magaawon a. Baay ban'ean ni bea riin', qeree daab yog ni nga ki riin' reeb ea ban'ean. Baay ban'ean ni ka ni duguliy ni ngea riin'. Busy, having obligations.

Daab yog ni gu raa yib ea daqir ko maruweel yaa gu ba magaawon.

magäd (dial: magad2) v.i. Pirdiqiy ban'ean ni ba geel marin ni faan ea ngea chuw ea ti ni daab ni fanaay riy mea munguuy ea ti ni nga ni fanaay riy. To pound, as coconut husk for qaaw.

magael (cf. gael) n. & vi.i. Ban'ean ni yi maa puqög ea kaarsiin ngaay nga qu ni guy ramaqën. Fitaeq ni ka ni feek ea quul nga qu ni guy ea gi ni baay ea niig riy, fa ngea guy ea niig ramaqën mea qog nga laang nga ni choeweeg. Lamp, torch; torch fishing; to fish by torch.

Mu piiq boech ea kaarsiin nga gu taay ko magael roog.

magaer a. Maruweel ni ba qël mariin, fa riin' ban'ean ni ba geel ngea yib ea faan nga laang, ma ni qadaag ni nga ni tooffaan. Tired.

Kea yib ea magaer ngoog ko fa chi miil ni ka gu taay.

magerger n. Ba qulung ea t'uuf ni ba qachiichiig, ni baay u luulukunguun ea laang. Ba piireq ea t'uuf riy, ma meedalip riy ea maa maat ni ba tamiilaeng. A constallation.

Chiiney ea ka ba thig ea magerger ko ngeak.

mageang v.i. Ba miit ea fitaeq ni yi maa taay u tanaaq ni yi bea yin' ea malaang ngea yaen i paer ea niig nga taan ea malaang, mi ni yaen ni koel. Method of fishing, to drive fish under the reef with stones.

Chiiney ea ka ri feek ea mageang, yaa kea feal' ea qey.

magear a. Paer ni ba matal ni gubiin yaang, ni boed ban'ean ni ki qimmoey u fadik' ea qayis. Stiff, frozen.

Gi ney ea gaal' ea daab ki yog ea m'aag ngaay, yaa kea magear.

magear-aen' (cf. garaen') v.i. Daabuun ni ngea riin' ea ti ni bea yoeg beaq, yaa bea leam naag ni qiir ea ba feal' ea ti ni bea yoeg. To be stubborn, sullen.

Ri ba mager-aen' ea chii pagäl neam.

magëch (dial: magaay) n. Ti ni ka ni feek ban'ean ma ka ni paag ni daa ni feek, ni bachaan ea ba kireeb, fa bachaan ea kea gaman. Ti ni dea qun ko yaen u nap'an ni ni yaen. Left over from anything; slow to move.

Ba qaraay ea girdiiq ni kea magëch ni dea qun ko yaen nga Baalaaw.

magërgër n. Chabung ngea qarqeer u fidik' ea raen ni kea yaen i qaaw nga buut' ni faan ea kea mithmith ea raen kea yaenn i gapaas. Silt in water after it has been agitated.

Gi ney ea raen ea daab i yog ea maeluuk riy yaa ba sug ea magërgër riy.

magëy' clsfr. Ba bug ea thiin ni yi maa yoeg nga yuu nguun i quchub ni ka ni fil ni nga ni piiq nga reeb ea magaawon. Classifier for nguun of coconut.

Nga moeg ko fa rea pagäl ni faakaam ngea fil dalip magëy' ea quchub nga ni piiq ko fa rea paaq i magaawon.

magëy (dial: magëch) a. Ti ni ka ni fanaay ban'ean ma kea paer ni daa ni fanaay, yaa kea gaman. Yaen boech, fa ni feek boech, ma ni paag boech ni dea yaen, fa daa ni feek. Left over, left behind, extra; slow to move.

Ba qaraay ea ti ni kea magëy ko fa rea salpiy roodow.

magid a. Bi ni raa yib nga tomurean ea bi ni kea yaen ni soomm'oon. Bi ni baay nga toomurean ea bi ni soomm'oon. Next, second.

Gaeg ea gu raa yaen ni magid nga gu guy ea toogtaa.

magilgil n. Ba miit ea gosgoos ko baat' ni kea paer beaq u ba lëy fu ba rabaaq ea yool ma kea paer beaq u ba rabaaq ni yow bea yip' ea girdiiq ni baay u laan fa rea yool. Chaaq ni daab i kaen ea qiir ea ba cheag ko miit ney ea gosgoos. Kind of game similar to dodge-the-ball.

Girdiiq ni ba faluq ea ba feal' ko magilgil ngea girdiiq ni ba m'uuth miit.

magorgor₁ [Cf. Palauan mekukuu `unripe' (??) ] a. Ban'ean ni ka fi ni yigi yip' taban ea loel ngaay, machaanea daab ka qa yog ni nga ni kaay, yaa daawor i geel ea loel riy. Almost ripe, of fruit.

Kea languy fa pii bitiir fa rea p'aaw ni ka fi ni magorgor ea loel riy.

magorgor₂ (dial: magurgur) a. Baang i ban'ean ni kea th'aeb ban'ean ni ba m'uuth, ni kea maath' ni dea chumqer luwaan, goqo yalach ngea boechi yaang ea qufin ea kea maath' riy. Scratched. [root: maegur, maagur]

Kea diqin keerqum ni kea magorgor?

magow (cf. gaey) {gaey} v.i. Yaen ni yi bea saap naag ban'ean ni kea yaen nga ba yaang, fa daan naang ko quw ea baay riy. To look for, search, seek.

Nga gu won ko magow langad nga guub.

magow lunguun (cf. lunguun (gow + lunguun)) v.i. L'eeg-aen'ug nga ban'ean ni ba moqmaaw' ni ngea yog ngea mang tawey nga ni yoer naag fa ni damuumuw ngaay. gow + lunguun

Kea siy ea bi niir yaa ba kireeb ea bitiir ni ba taa magow lunguun.

magöngaen a. & n. & v.i. Ba kireeb yaqan ni yi bea guy nga qawchëy, yaa dea pichooqay fa pidooraang. Ku yi maa yoeg ko taer, ni faan ea ban'ean ni ba kireeb ni yi maa guy. Ku yi maa yoeg ko niig ni yi bea languy u madaay ni ka yi bea fitaeq. Ugly; feces (slang); to eat fish while fishing (slang).

Mu guy ya beqer ea magöngaen u but' ma ri mu qog nga dakeän.

magörgaer (cf. magaer) Maagaaf doewngiy nga ni qadaag ni nga ni paer ni daab ku ni riin' ban'ean ni ba geel fa ba moqmaaw'. Tired.

Chiiney ea ka gu magörgaer ko fa chi maruweel ni ka da taay-eew.

magooth (cf. gothëy) a. Kireeb naag kea kireeb ni kea thil nga rogon ni qimmoey ni soomm'oon. Destroyed, ruined.

Baay ba p'aaw u milaey' roog ni sanaa kea magooth, yaa kea n'uw nap'an ni daawor ku guub gu guy.

magqën a. Feal' lamean ni yi bea thaamiy ni yi bea kaay, yaa ban'ean ni ba qathib lamean. Ku yi maa yog ko ngiyaal' ni ba qaraay ni ka ri taaw nga fean i feal' ea thamthaem ko ngiyaal' ni yi bea riin' ea ti ni kireeb. Sweet tasting; also used to refer to sexual climax.

Ri ba magqen ea rea miit i ggaan ney.

maguchoth (cf. gochthiy) a. Ka ni teal ni ba geal kea yaen ba yaang nga ba yaang, ma kea yaen ba yaang nga ba yaang, kea yaen ea tamiilaeng u thiliin. Torn.

Chiiney ea kea maguchoth ea rea maad roog ney.

maguf n. Ba yaang i n'ean u ban'ean ni ba kur nga ba rabaaq ni raa yog ni ngea yaen ea nifeeng riy nga ba rabaaq. Hole, small opening.

Kea yip' beaq ba lëy i rean nga laan ea maguf ko fa rea raay.

magufguf n. Noechi yaang i ban'ean ni ba kur u ban'ean ni raa yog ni ngea yaen ea nifeeng riy, fa tamilaeng. Hole, small space.

Ka ba yoqor boech ea magufguf ko gi ney ea rungrung.

magunnaq (dial: mannaq) a. Piyaan leolugëy ni kea weachweach ramaqën ni kea thil ramaqën ko ti ni ka ba rungduq, fa malaalaay. Gray colored, of hair.

Kea yoqor ea magunnaq u leolugeeg ea chiiney.

magungaen (dial: magöngaen) a. & n. & v.i. Ba kireeb yaqan ni yi guy nga qowchëy, yaa dea piichooqay fa pidooraang. Ku yi maa yoeg ko taer, ni faan ea ban'ean ni ba kireeb ni yi maa guy. Ku yi maa yoeg ko niiig ni yi bea languy u madaay ni ka yi bea fitaeq. Ugly; feces (slang); to eat fish while fishing (slang).

magurgur (cf. guruuy) a. Kea kurkur yuu yaang riy ni boqor, ni daariy ba yaang riy ni ri ba toeqaer. Scratched in several places.

Kea magurgur dakeän keerqug ko fa rea doel' ni ka gu taay.

mak' {mak'eag, mak' naag} a. Sug ban'ean u laan ban'ean ngea toomaal ngaay ngea kaneag nga but, ni boed ea booch ni kea sug ea daay u laanggin kea chuguur ni ngea yib ea daay nga dakeän. Full, swamped, sinking.

Nga ni yaen ni fuqög ea rea booch neam, yaa ba yi mak'.

mak' naag (cf. mak') v.t. N'eanigin ban'ean ngea mak'. To fill, to cause to overflow, to swamp. [root: mak'eag]

Kea mak' naag ea girdiiq ngea chugum fa rea baarkoow ni ngea yaen nga Ngeak.

mak' neeng (cf. neeng (mak' + neeng)) a. Ri ba yoqor ea neeng riy fa ba sug ko neeng. Full of mosquitoes. mak' + neeng

Ka ba mak' neeng boech ea gi ney ea maliil.

mak' qaliit a. Ri nab ea qaliit ko ban'ean.

Ka ri mak' qaliit ea rea gi thuw roog ney.

mak' rachaq (cf. rachaq (mak' + rachaq)) a. Ri ba yoqor ea rachaq riy, fa ba sug ko rachaq. Bloody. mak' + rachaq

Gi ney ea maad ea ba mak' rachaq boech, gu bea songor ngaay.

makal (cf. kol) v.i. Buuch ban'ean ni ba tomagin, ni qu ni leam naag ni daab i buuch, fa daa ni naang ni raa buuch. To happen accidentally.

Makal n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Weeleoy. A village in Weeloey.

makay v.i. Ngoongoliy baang ea ban'ean ngea toeqaer i yaen. Keer ea leow. To scratch or dig.

Kea yaen ea bpiin roog nga tayid ko makay duqög.

makaakëy a. Qadaag ni ngea riin' ea ti ni ba qaraay ea n'ean ni maa riin' ea bpiin ngea pumoqon u taqa baang mea sum ea bitiir riy. Sexually aroused.

makaath {makaath naag} v.i. Miith nga ni t'aer libean ban'ean ni nga ni riin' ni baay boech ea girdiiq ni daab i naang ni nga ni riin' fa rea n'ean. Engage in secret politics, or not only politics. [root: liyab]

Chiiney ea ka gu rungqag ni yi bea makaath ni nga ni liiq ea chaaq neam.

makaath naag (cf. makaath) v.t. Miith nga ni puruuy' naag ban'ean ni nga ni riin' ni baay boech ea girdiiq ni daab ni naang ni nga ni riin'; riin' ban'ean ni ba miith. To engage in secret politics, or only politics.

Yi bea makaath naag rogon i liiq fa rea pumoqon ni bea yib nga laan binaew ni neap'.

makänkaen a. Thamthaem u baang u ban'ean u doew ni ba m'uthm'uuth. Having many sharp edges or points.

Paaq ney ea kanaawoq ea gawo yi bea yaen u dakeän ea naaq, yaa ka ba makänkaen boech.

makur (cf. kur) n. Baang i ban'ean u ban'ean ni ka ni fuqög ngea for nga ba rabaaq ni bea yaen ea tamiilaeng riy ngea nifeeng riy nga ba rabaaq. Hole.

Ka yigi gaaq ea makur ko bi ney ea weach bea map'maap' u laan ea waay.

makurkur a. Boqor ea maguf ko ban'ean. Full of holes. [root: mat'uft'uuf]

Ka ba yoqor boech ea makurkur ko bi ney ea tafean ea neeng.

makuy a. Magochoth, ban'ean ni boed ea baabyor.

mak'adk'aad a. Ban'ean ni yi raa kaay ma gawo ka ni kaay ea nifiy, fa taqabil. To itch, be hot, like peeper; be daring, audacious.

Ka yigi geel ea mak'adk'aad ko ti ney ea saasmiq.

mak'ar v.i. Yaen u thaqën ban'ean ni ngea buuch fa nga ni tabab ngaay. To cause.

Chii pagäl neam ea ri ba kireeb, goqo mak'ar chaam ea maa taay ko bitiir.

mak'aak'aer₁ a. Qadaag ni ngea minmin nga ban'ean ni kea riin' beaq, ni faan ea ri ba taamak'ar minmin. Funny, laughable.

Bea yin' ea rea pagäl neam ba yaat ni ba mak'ak'aer.

mak'aak'aer₂ [root: cf. k'aak'aring]

mak'eag (cf. mak') v.t. Suguy ban'ean nga ban'ean ngea ligil nga qaer fa yaen nga but'. To swamp or sink something.

Kea mak'eag ea daay ngea n'uw fa rea booch roog.

mak'il n. Ba miit ea waldug ni boed yaqan ea puw, fa moor ni ku baay ea fit riy, machaanea ba maen fadik' ma ba qathibthib lamean. Yi maa ngoongoliy ea suuggaa riy. Sugar cane; something so good you don't want to stop doing it.

Kea pat ea boroq ko mak'il u milaey' roog ni yow bea th'aeb nga but' ni daawor i taaw nga gaqngin.

mak'iy (cf. k'iy) n. Qadaag ni ngea kaay ea ggaan, yaa daakuriy ban'ean u laan ea yal. Hunger. [root: biliig]

Chiiney ea kea yib ea mak'iy ngoog, ma daawor i misiiw'.

mak'mak' (cf. mak') a. Ba meom fa ba paapëy ni ngea suug ban'ean u laanggin ngea yaen nga but' fa nga qaer, ni bachaan ea ba yoqor yaang riy ea ba kur, fa ka ri yoqor ban'ean ni ka ni taay nga laanggin fa dakeän. Easily sinkable, of boat or canoe; unskillful.

Ka yigi yoqor ea girdiiq nga dakeän fa rea booch, bea mak'mak'.

mak'uuf (cf. k'uuf) n. N'ean ni kea yib ni waqamngin ba kean ea gaak'iy, ni ba falooraas, fa ba miit ea waqamngin. Flower, blossom.

Maang gaak'iy ea mak'uuf riy ea bi niir ni ka mu feek?

mak'yung n. Ba miit ea malaang nu qarow ni ba pach doewngin, ma gaathii ri maa gaagang', ma ba bu'but' ramaqën. Gravel, pebbles.

Mu feang boech ea mak'yung ngea mang gaan ea pachiingkoo roog.

mal (dial: maal) n. Ba miit ea waldug ni yi maa yuung u maqut, ma ku yi maa yuung u dakeän ea binaew. Baay yuwaan ni boed yuwaan ea laqiy. Yi maa kaay ea paalëy riy ni ka ni liith ni ba feal' rogon, yaa raa daab i feal' rogon ma ba mak'adk'aad. Ku yi maa kaay ea ggaan riy. Ba yoqor miit ni baay. Type of taro.

Mu piiq reeb ea foey' ni mal nga gu yuung nga maqut roog.

malabqëg n. Tataaban ea yuw fa qayung ni maa mulmuul ko chigiy ni ba qaraay ni kea wod. Yuw ni kea marooroy ni ka ni lifith ni ngea mang chigiy ni ka ni lifith ni ka ba gaaf ni daa ni sëy. Small bits of thatch which fall from roof when it gets old. Type of roof thatch woven from whole palm fronds, rather than split ones.

Kea sug ea malabqëg ko bi ney ea naqun u buut'. Kea sug ea malbaq^eg ko bi ney ea naqun. Ngea yog boech ea malabqëg ngoog nga gu chigiy ko taqang roog.

malagow (cf. lagow) (dial: maalagow) a. Ri ba yoqo ra giriis u fidik' ni boed ea lagow ko baabiy fa niig, ni yi raa kaay mea qaaw ko yal. Greasy, fat of pig, fish, etc.

Kea m'aar fa rea tiir ko malagow ko baabiy.

Malawaay₁ n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Fanif. Village in Fanif.

Malawaay₂ n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Maap'. Village in Maap'.

malaal' a. Thoey ea nifeeng ban'ean ni ka ni n'aeg keeruq ngea roow ramaqën, ni boed ea gaal' ni ka ni n'aeg fitiyruq, fa langad ni ka ni puqög ea weach ngaay ngea roowroow. To be just right, of betel nut; to become red, of langad, gaal', or other plant material, medicine, or flower which have fallen and become red.

Ri ba malaal' ea langad roog.

malaal n. Ba yaang i ban'ean ni baay u thiliin l'agruw yaang i wunbey ni ka ni ngoongoliy ni yi maa churuq riy. Dancing place, public open place in village, village square.

Daa niir maa maat' naag ban'ean u laan ea malaal, yaa ba machmaach.

malaalak' v.i. Milmiil boeg i ban'ean u fadik' i doewëy ni gaathii qamiith, yaa bea yaen ni nga ni minmin. To be tickled.

Bea malaalak' taan peqyoeg ni ga bea maath ngaay.

malaalak'ow (cf. malaalak') (dial: malaalak'uw) a. N'eanigin ngea milmiil boeg i ban'ean u fadik' i doew beaq ngea qadaag ni ngea minmin. To be ticklish. [root: laalak'iy, malaalak']

Ri ba malaalak'oow taan qalibeeg ni yi raa maath ngaay.

malaalak'uw (dial: malaalak'ow) a. N'eanigin ngea milmiil boeg i ban'ean u fadik' i doew beaq ngea qadaag ni ngea minmin. To be ticklish.

Daab ku mu maath nga taan p'eeyuwug yaa ba malaalak'uw.

malaalaang v.i. Wagaagëy ngaak' beaq ni yi bea guy rogon ni ngea paag ea ti ni bea ngoongoliy ngea qun ko fa rea wagëy. Qaraa yi bea guy rogon ni ngea puw-aen' fa mak'aak'aar-aen'. To tease, pester.

Kea malaalaang i malaalaang fa rea pagäl ko fa rea buulyal ea . . . kea yoer.

malaalaay a. Reeb ea raqën ni baay u thiliin ea roow ngea but'but', ni ba gaaq ni yi maa yoeg ko piy u loelgëy ni kea maat i maat ea yaal' ngaay. Reddish brown colored, of hair.

Rea pagäl neam ea kea malaalaay loelugean ni bachaan ea fitaeq.

malaang₁ n. Ban'ean ni ba qëlqël ni maa tuguul u madaay ni lugoch fithingaan, ma yi raa feek nga qarow ni kea yim' ma qaram ea ka noeg ni qaraay fithingaan. Stone, rock; a grave.

Kea paag beaq ba malaang kea chuguur ni ngea qaaw ngoog.

malaang₂ v.i. Kaay ea niig ni daawor ni liith ni ka ba k'akling. To eat raw, of fish.

Rea pumoqon neam ea ri ba gaaq langaan ko malaang niig.

malaed n. & a. & v.i. Baang i ban'ean ni kea maqadqad kea kuur nga i yib ea rachaq riy, kea taal ea rachaq riy machaanea daawor i fas, yaa daawor i yib ea yalach nga dakeän. Sore; rotten; to have confused thoughts.

Kea moqbich ea malaed roog kea yib ea rachaq riy ba yaay.

malbach a. Ban'ean ni ka maa miil u fadik' ea paan ni maa taamdaag ko girdiiq. Daawor i mangmoer, fa naang ea girdiiq ni ba feal' rogon, fa meacham ko girdiiq. Wild, undomesticated, lost.

Baay ba nimeen roog ni ba malbach ni kea miil nga ba yaang.

maleach v.i. & n. N'eew ni ba gaaq ni bea yib mea suul ni bachaan ea yakooq ni ba paalog.

Chiiney ea ka guub u l'aay ma bea maleach ea daay ni ba geel.

malëq v.i. Paer reeb ea bpiin ngea reeb ea pumoqon ni kea mang yow ea girdiiq ko taqareeb ea tabinaew, ma yow guy rogon ni nga ra diyean naag-eew ea bitiir roorow. To marry, to wed.

Kea malëq fa gäl i chaaq ni kea n'uw nap'an ni feal' ea thiin roorow.

malifith₁ n. & v.i. Ban'ean ni kea feek beaq ni daawor i piiq paluwon ni baay fi ni piiq taqa boech. Ban'ean ni ka ni piiq ku beaq ni baay piiq paluwon. Feek ban'ean ni baay fin ni piiq paluwon. Debt, loan; to lend.

Chiiney ea baay mu puwaen' ngoog, yaa daawor gu thaang fa rea malifith roodow ni kea n'uw nap'an.

malifith₂ v.i. Lifith ban'ean ni baay rogon ngea yib reeb ea ban'ean riy, ni boed ea yuw ni yi raa ngoongoliy rogon mea yib ea duug riy. To weave.

Rea piin neam ea ri ba feal' saalpean ko malifith baer.

malifith₃ (cf. malifith₂) v.i. Yoeg ban'ean ni dea riyul' fa dea paluw. Baen u marungaqagean ban'ean. To lie, prevaricate.

Kea malifith fa chaaq bea gaqar ka gu feek ea waay rook'.

malik' a. Daariy ea raen fa moenur u fadik', yaa kea maat ea yaal' ngaay fa kea thoey ea nifeeng ko chuw ea moenur u fadik'. Dry.

Kea malik' fa rea gi thuw roog fa daawor?

malik' i p'eethnguun (cf. p'eethnguun (lik' + p'eethnguun)) {malik'iip'eethnguug} n psd. Dakeän fa rea n'ean ni yi maa faraabuun ban'ean ngaay. Bridge of the nose, root of the nose. lik' + p'eethnguun

Kea taal ba neeng i qer nga malik' i p'eethnguun ea rea tiir niir.

malik'aay (dial: lik'aay) n. Mool ma qi tafinaay naag ni bea riin' ban'ean ma gaathii ri bea riin', yaa bea mool. Paer ni bea qod ma bea yaen ea leam rook' ni daar qun ngaay ko n'ean ni bea riin'. Dream, daydream.

Chiiney ea gu bea malik'aay, ma daar yog ea maruweel roog.

maliigach n. Ban'ean ni ka ni piiq ngaak beaq ni faan ea nga ni riin' ban'ean ma raa feal' waqathëy riy. Ban'ean ni ka ni piiq ni ba maybil, ni ban'ean ni ba gaaq faan ngooyiy, machaanea ka ni piiq ni faan ea ngea manging' fa rea maybil. Offering, sacrifice.

Ka ni piiq ea rea salpiy ney ni ngea mang maliigach roog u galaasyaa.

maliil [Cf. Wolian maliile 'mangrove' ] n. Ba miit ea gaak'iy ni maa tuguul u madaay, ni boech ea baay ea baen' riy ma boech ea kea mus ni bagul ea baay riy. Yi maa fanaay ea gaak'iy riy ni rayen. Mangrove tree.

Kea yoqor i yoqor ea neeng ea chiiney u fadik' ea maliil.

mallëq v.i. Teel ban'ean ni ba geel maring ma ba toemagin. To yank.

Kea mallëq fa rea chingaaw' ko waay roog kea magchoth kea maap' gothoon nga buut'.

malmaal a. Qadaag ni nga yigii paer ni daab i riin' ban'ean, nga yigii qi paer nga i leam ma bea mool, ma daab i riin' ban'ean ni ba geel. Lazy.

Ka ga ba malmaal boech, faqän raa daab ki yog ea maruweel room ma ga yaen nga tafanaam, nga mu mool.

malmiit (cf. miit) a. Daab yog ni ngea guy ban'ean nga qawchean yaa ba kireeb qawchean ni bachaan ea m'aar. Blind.

Baay ba bitiir roog ni sanaa ba malmiit, yaa kea qilal ma daar guy ban'ean.

malow adv. dir. Nga riigur.

Daaroed nga malow ko fitaeq, ya kea qey.

Maloeloew n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Gagil. Village in Gagil.

maloob n. Ba miit ea qarcheaq ni ba gaaq ma ba paloq i rungduq doewngin, ma baay boechi yaang i weach u taan l'ugun. Yi maa fakaay ea wul rook' ko teaelyaaw ko churuq. Daariy tafean ea miit ney ea qarcheaq u roey u Waqab, ma yib ni maa yib u Ngeak fu Nguluw. Type of black frigate bird.

Sanaa ngea yib ea yakoq, yaa kea yib ea maloob nu Ngeak ngoodaed.

maloochif (dial: miliichif) n. Ba yaang ko qanguy ko th'iib ni baay ni qannguy fa rea th'iib ngea muuq ma ni feek nga ni taay u rochlean fa rea th'iib ngea dilqiy fa rea qannguy. Pot cover holder, made from sheath of coconut tree.

Daariy ea maloochif ko rea th'iib niir ma daab i n'ag ni ba paapëy.

maloogguy a. Ggaan ni ba geel ea gabaelbael riy ma ba piireq logowean. Sticky, soft of inside, of food.

Ri gu ba qadaag ea leak' ni ba maloogguy.

malooyir n. Quchub ni ka ba qachiichiig ni daawor i t'oeb. Young coconut.

Ngea yog reeb ea malooyir ngea mang lingirean ea falaay roog.

malqochif n. Ba miit ea garaaraaw ni daariy poen ma ba talimar doewngin, ma baay peqbuuk ni boed yaqan ea poechug ko galip. Type of insect, earwig.

Kea muul ba malqochif nga fadik' ea rea suup room niir.

malubthog v.i. Weelthiin ni daab ni naang faan yaa dea tamiilaeng ea n'ean ni yi bea yoeg yaa bea noon nga laan ea k'oong fa ka yigii paapëy. To mumble.

Gu raa matael ko thiin nu Ngeak mea lunguug ea yi bea malubthog.

malugyeab (dial: malguyeab) n. Mu guy ea malguyeab. Type of banana.

malunglaeng (cf. laang₃) n. Beaq ni dea maturug ban'ean ma raa kaay, ya ba talanglang ko qurngin ban'ean ni nga ni kaay. Person who will eat anything.

Kea yib ea malunglaeng ko fa pii maanggaa ni daawor i qël.

malunguun n. Baang ko niig ni qiir ea maa n'igin ngea yog ni pagoofaan u fidik' ea daay. Baay ko niig ko fa gin ga raa guy ma suusun ea teel. Gills.

Yi raa yip' paqëy nga malunguun ea niig mea malmal ngea yim'.

malup'lup' a. & n. psd. Ba thoothup ma ba machalbog ni daariy ea kireeb rook' ni boed Goot. Glorious, as God.

Baay ko machib ni faqän raa ba feal' beaq ma raa yaen ko piqin i ba malup'lup' ni baay u tharmiy.

maluwol (dial: milwol, mulwol) n. Ba bug i thiin ni ka noeg ku beaq ni ngea yaen mea yoeg ku beaq ni ngea riin' ban'ean. Message.

Chiiney ea nga mu puwaen' ngoog, yaa ka gu paag taliin fa rea maluwol room.

maluul' (cf. luul') n. Baang i ban'ean ni waqën ea raen ni maa paer ea raen riy nga qi yaen. Stream, flow.

maluul n. Yaqan ea mael ni yi maa yaen riy ni yi bea churuq. War, in dances.

Bea toeluul naag fa pii bitiir ni ba qaraay ea maluul ni yugu daariy faan ka ni puwaen' ngooraed.

maluum (cf. luum) a. Ban'ean ni ka ni liith kea n'ag ni boed ea ggaan fa thum'aag. Cooked, as food.

Ba qaraay ea niig ni maluum, daakuriy ea ti ni suup.

mal'angaag (cf. l'angaag) v.i. Chuweeg ea paan u ba yaang i ban'ean ngea kiliin. To weed, pull weeds, cut grass.

Daab guub gabuul ko maruweel yaa nga gu mal'angaag u tafanaag.

Mal'aay n. p.n. topon. Fithingaan reeb ea binaew ko falaak nu Kanifay. Village in Kanifay

mal'ool'oog (cf. l'oel'oeg) v.i. Yaen ni yi bea miil u toomur rook' beaq ni yi bea yaen ni nga ni koel. To chase, run after.

Bea mal'ool'oog nimeen fa pii bitiir.

mam (dial: maam) n. Logow ko baabiy fa mareaw. Ku ba miit ea qoyal ni Ngabchëy ni boed yaqan ea logow ko mareaw. Fat, grease, oil.

Kea languy fa rea tiir ba yaang i mam ko baabiy, ni sanaa baay m'aar ngaay ngea qaaw ko yal rook'.

man a. Yaen i mus nga qorean ni ka ni duugiliy. [root: gaman]

Kea man fa rea salpiy ni yi bea kunuy fa daawor?

manaf (dial: manaaf) n. Ban'ean ni yi maa gif nga taanggin ko n'uw fa nifeeng, fa yaal'. A shelter, as an umbrella, etc.

Ngea yib ea n'uw ma daariy ea manaf roog ea chiiney.

manafat v.i. Ngoongoliy ea nuug ni yi maa m'aag ko saap ngea qaaw. To weave (tie) net.

Gu bea fil rogon ea manafat nuug ea chiiney, yaa ngea yog ba yaang ea nuug ngoog bangiyaal'.

manaaf n. Ban'ean ni yi maa gif nga taanggin ko n'uw fa nifeeng, fa yaal'. A shelter, as an umbrella, etc.

Ngea qaaw ea n'uw ea chiiney, ma daariy ea manaaf roodaed.

manaaw n. & a. & v.i. Ban'ean ni baay ko quchub ni ba manguunguy ni qiir ea raa mareaw fa rea quchub mea ngael' ni mareaw riy. Young coconut meat; to be pale; to turn pale, as lips when cold. Also for egg white.

Daab mu n'aeg ea manaaw ko rea quchub niir yaa ngea kaay ea baabiy roog.

manaeluul' (cf. luul') n. Baang i ban'ean ni maa paer ea raen riy nga i yaen, ni fi ni raa nuw nap'an ni maat ea yaal' mea m'aay ea raen riy. River, stream, creek.

Nga gu waen nga manaaluul' ko maeluuk maad.

manaen'ug a. Ban'ean fa beaq ni ba kireeb yaqan. Ugly looking.

Ba qaraay ea buw ni ri ba manaen'ug, ma chanea ri ba feal' lamen.

Maniileq [<Spanish Manila ] n. p.n. topon. Fithingaan ba qulung ea doonguch ni ba qaraay nga laan ea ngael roodaed u Waqab ni ba paalog. The Philippines, Manila.

mannaq (dial: magunnaq) a. Weachweach loelugey ngea thiil ramaqën ko qurngin gaaf, ba gaaq ni faan ea ka ni labthir, chaanea baay boech ea girdiiq ni ka ba pagäl ma kea yoodroom piyaan loelugean. Gray colored, of hair.

Tuutuw roog ea kea paloq i mannaq loelugean, yaa ka ri labthir.

Mannaq n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

manoeng (cf. noeng) n. Yaen u madaay ni daa raa maath qay nga but' kea mus ni yi bea furfuruy paqëy ngea qay ma yi bea yaen. Yi bea thuruy ea daay nga toomur ma yi bea yaen nga m'oon u fadik'. Swimming.

Bi ney ea U. N. Day ea gu ra qun ko manoeng.

manuw n. Ba miit ea qarcheaq ni gaagang' ni ba rungduq doew ma baay ea weachweach u taan k'angaan. Ba m'uuth ea t'iyung u bugul i qaay, ma ba m'uuth dabap' i l'ugun. Ma koel ea niig nga i kaay ma ku maa koel boech ea gamanmaan ni ba qachiig nga i kaay. Type of bird, eagle.

Gaeg ea daawor gu guy reeb ea manuw u roey u Waqab.

manuun' n. Ba miit ea lawoth nu madaay ni ba dakea ngea weachweach doewngin ma ba sug ea qaach ni rungduq u doew. Type of moray eel, type of fish.

Ka gu gin ko rea manun' ni beqer u taan ea lugoch ka gu taamadaag.

manuun'nuun' a. Piireq ramaqën u wuruq ban'ean, ni suusun ea baay baang ni ba weach, ma baang ni ba talimar, ma yuu yaang neam ea ba maqathukthuk. Many colored.

Baay ba nimeen roog ni ba manuun'nuun' ni nga gu feek ko chaam nimeen, yaa ba geel ko chaam.

Mangar n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

mangarngear [Cf. Palauan mengernger 'poisonous sea snake' ] n. Ba miit ea galip nu dakeän ea binaew. Ku ba miit ea looth nu maraen. Ku ba miit ea thagith ni baay ko yaat nu Waqab. Type of land crab; type of fresh water eel, type of fish; type of spirit.

Ba qaraay ba kea mangarngear ni daa ki raa pat nga tafean.

mangaagow n. & v.i. Ba miit ea taliin ea fitaeq ni yi maa piqpiiq u but' i yaen nga i chuw ea niig u laanggin. L'agruw paaqngin ni boed yaqan ba bugul i paaq ea galip, ma baay koelngin ni qiir ea yi maa koel riy nga qu ni piqpiiq. Ku yi maa yog ni nga ni liiq beaq nga qu ni piqpiiq u but' i yaen. Push net; to beat someone by pushing him to the ground.

Daqir ea ri ba gaaq ea qey ni neap', sanaa nga gu won ko mangaagow.

Mangaagool n. p.. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

mangaang'₁ v.i. Quchub ni kea yakal kea maruur ea lingir riy u laanggin. To slosh, of coconuts with water inside.

Bi ney ea quchub ea kea mangaang'.

mangaang'₂ n. Ban'ean ni maa puw nga taan qalibëy fa laan tangaangëy ni faan ea maqadqad ni baay u ba yaang u doewëy. Swollen lymph glands.

Chiiney ea kea puw ba mangaang' nga laan tangaangaag ni bea magaawon naag-eeg ko yaen.

mangäl'uweeg n. Ba miit ea gaak'iy ni ba gaagang' gaaf i yuwaan, ma baay waqamngin ni yi raa guy ma gawo baay ea gachaal u doewngin. Maa kaay ea qarcheaq waqamngin, ma ku baay boech ea girdiiq ni ba qadaag ni maa kaay. Ku yi maa fanaay yuu yaang riy ko falaay. Type of tree.

Ba qaram ba gap'luw u raan' ea mangäl'uweeg ni nga guup'.

mangael' n. Ba kea qoeng ni yi maa m'aag ni gubiin ea rraan nga qu ni paer fa qu ni maruweel. Fa ba kean ea qoeng ni yi maa m'aag nga qu ni yaen nga maqut ni kea mus ni fean ea yaen nga maqut. Everyday grass skirt or one used especially for going to the taro patch.

Kea yaen fa rea piin ni ngea yaen nga maqut ma kea feek beaq ea mangael' rook'.

Mangeafeal' n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Mangër n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

mangiing' a. Ba gaaq faan ko n'ean ni riin' fa ba geel ko n'ean ni maa riin', ni boed ea falaay ni ba feal' nga ba miit ea m'aar. Effective, powerful, of medicine.

Rea falaay ney ni kea piiq fa rea labthir ngoog ea ri ba mangiing'.

mangmoer {mangmoer naag} (dial: mangmur) a. Kea maacham ea girdiiq ngaak', yaa raa guy ea girdiiq ma daa ki raa miil. Daa ki malbäch. Tame. domestic.

Kea mangmoer boech fa rea nimeen ni faak ea malbäch ni mu koel fa ka ba maamgar?

mangmoer naag (cf. mangmoer) v.t. Ngoongoliy ngea mangmoer. To tame, to domesticate.

Gu bea mangmoer naag fa rea baabiy roog, ma daawor ri mangmoer.

mangmur (dial: mangmoer) a. Mu guy ea mangmoer. Tame, domestic.

mangöl [Cf. Palauan mengol 'concubine' ] n. Beaq ni ba piin ni maa paer rook' reeb ea pumoqon ni ku baay ea bpiin rook', maa paer ni suusun ea ka yow ba maabgol fa rea pumoqon. Concubine.

Kaakroom ea qimmoey ea mangöl u roey u Waqab.

Mangtamaag n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Mangtinaeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

manguch n. Ba miit ea niig ni ba dakea ngea boed yaqan ea soon, ma daariy ea qaach u pachan. Ku baay l'agruw i n'ean u taan l'ugun ni boed yaqan soorbean ma ba weachweach ni maeguchoel doewngin. Type of fish, goat fish.

Kea qaaw ba manguch ko fa rea gi nuug ni ba qaraay ni ri ba gaaq.

mangurngur a. Ban'ean ni ba moem ni ngea bug yaa gathii ri ba geel ma chanea raa bug ma dea moem ni ngea m'ing. Supple, flexible.

Lëy ney ea puw ea daab i feal' ni koelngin ea piiskaa yaa ka yigii mangurngur.

manguuchig (dial: mannguchig, maennguchig) n. Ba miit ea m'uw ni dalip paaq qawchean ni boed yaqan ea poopow. Type of canoe with three prongs.

Qimmoey ba mannguchig ni m'oor ea tuutuw roog kaakroom.

manguuy n. Binaew ni baay u dabap' ea l'aay ni daariy ea maliil u dabap' ea l'aey riy. Yi raa yaen u madaay ma yi bea guy fa rea binaew. Village which is on the shore with no mangrove and be seen from the sea.

Ka ni guy fa rea langad ka ni taay ea f'ooth ko manguuy ngea maraprap ngea marmaal.

man'aeg n. Rogon ngea qurngin ni ka n'ag ban'ean.

Kea paer ea rea pumoqon neam ni goqo man'aeg salpiy ko biyaa ea bea taay.

man'ëy {man'yeeg, man'yean} n. Mareaw ni ka ni keerkeer ni nga ni maeluuk ma ni thiy nga doewëy nga i paer ni ba manguuy. Ku yi maa yoeg ko llaq u laan ea loeq ni qiir ea ma sum ea leam riy. Coconut shampoo; brain.

Ka ri kaen ea man'ëy ko fa rea niig kea yim'.

map'maap' (cf. maap') v.i. Maap' ni ba n'uw nap'an fa ba yoqor yaang. To spill repeatedly.

Kea map'maap' ea raen nga dakeän ea maad room kea moenur.

maqab₁ (cf. qaab₁) (dial: maqaf1) n. Ban'ean ni yi maa yaen riy u ba yaang nga ba yaang ni boed ea kaarroo fa booch ngea ku boech ban'ean. Ku yi maa yoeg ko nga ni pilyeeg ea thiin nga reeb ea thiin ni faan ea ngea baay beaq ni dea naang fa bi neam ea thiin mea naang reeb. Transportation, means of getting somewhere; translation, of language; mediator, Jesus; way.

Daab ki qi yog ni nga qu guub ko maruweel yaa kea kireeb ea booch roog, ma daakuriy ea maqab roog nga Doonguch.

maqab₂ (cf. qaab₂) (dial: maqaf2) n. Rogon i qafweeg ea nifiy mea qaaf, fa rea n'ean ni yi maa qafweeg ea nifiy ngaay. Fire lighter, means or act of lighting a fire.

Kea chalibaag ko bi ney ea maqab lugut ni daa gu raa tamaagow.

maqachaaw₁ (cf. qachau-) {qachëy} n. Ba miit i ban'ean ni yi maa qachey nga ban'ean mea paer ngea malik' mea qël. Raa ba miit maa ramaqën. Paint.

Ba roowroow ea maqachaaw ko booch rook' ea paapaq roog.

maqachaaw₂ (cf. qachau-) v.i. Feek ea maqachaaw nga ni thithiy nga ban'ean fa ni qachey ban'ean ngaay. To paint.

Bea maqachaaw naqun fa pii bitiir, ka ra thiy gaed ko maqachaaw.

maqachqëch a. Rippled, of water. [root: qachuy, qachqachuy]

maqachthal a. To get jammed, stuck, clamped in. [root: qachthiliy]

maqadqad [Cf. Palauan mechetechat 'wounded, hurt' ] v.i. Qaaw ban'ean ngaak' beaq ngea kur ba yaang u doewngin ngea yib ea rachaq riy fa qamiith ni ba geel. Kireeb ba yaang u doewngin beaq ngea gaafgow riy. To get hurt, wounded, be in danger.

Kea maqadqad fa rea tiir ko yaer.

maqaf₁ (cf. qaaf₁) (dial: maqab1) n. Mu guy ea maqab1. Transportation, means of getting somewhere; translation, of language; mediator, Jesus; way.

maqaf₂ (cf. maqab₂) (dial: qaaf2) n. Mu guy ea maqab2. Fire lighter, means or act of lighting a fire.

maqaf u raan' a. Thiin ni dea qulqul nga taqa ba marungaqag.

Ka ba maqaf u raan' boech ea rea thiin roodaed ney.

maqafthäl (dial: maqafthael) v.i. Yoeg fa riin' ea n'ean ni bea yoeg fa riin' beaq. To imitate; to be a copycat.

Kea siy ea maqafthäl room yaa kea chaelibaag ngoom.

maqafthael v.i. Yoeg ea n'ean ni bea yoeg beaq fa riin' ea n'ean ni bea riin' beaq. To imitate; to be a copycat.

Bea maqafthael fa pii bitiir kea chuguur ni nga ra chaam gaed.

maqalifath (dial: maqälfath) a. Daa ki naang ko maang ea ngea riin' fa ngea yoeg, yaa kea maen loelugean ko maang ea ti ni riyul' ma maang ea ti ni baen ban'ean. To be puzzled, perplexed.

Bea maqalifath loelugeeg ko bi ney ea naambaa.

maqasthal v.i. Miit u thiliin l'agruw i ban'ean ngea daab kii yog ni ngea muul yaa kea koel fa gäl i n'ean nga taqa baang. To be caught between two things, sandwiched between two things.

Kea maqasthal ea maab nga qaay fa rea gaetuw bea yoer ma daa kiir yog ni ngea yaen.

maqatang (cf. qathangiy) {qatngiy, maqatangiy} v.i. Toey ban'ean nga dakeän ea daay fa raen ngea wagey ea raen riy fa daay nga dakeän beaq fa ban'ean. To splash, sprinkle, wet.

Kea maykoq i maykoq ea chiiney, yi raa yaen u madaay ma yi bea maqatang.

maqatin (cf. qatniy) {qatniy} v.i. Qasthiliy teqnguy nga ban'ean ma ni geel naag bugul i paqëy. To pinch.

Kea chaam fa rea piin ngea fa rea pagäl bea maqatin fa rea piin.

maqathuk (cf. qathuk-) a. Wagaagëy ngea yaen boech nga fadik' boech ni daab ku ni naang faan. Fa ngoongoliy ea kaet ngea thilthiil ea gi ni qimmoey ba yaang ngea ba yaang riy. Mixed, confused, shuffled (of cards).

Kea maqathuk ea rea kaet niir, mu guy faakdow nga da keat gow.

maqathukthuk (cf. maqthuk) a. Wagaagey ngea yaen boech nga fadik' boech ni daab ku ni naang faan. Fa ngoongoliy ea kaet ngea thilthiil ea gi ni qimmoey ba yaang riy. Mixed, confused, shuffled (of cards).

Kea maqathukthuk loelugeeg ko bi ney ea maruweel, ri daa gu raa naang ea n'ean ni gu bea riin'.

maqay (dial: maqëy) a. Ba kireeb loelugean ni dea llowaen', ba saqaliiliy. Dumb, stupid.

Rea tiir neam ea gu raa guy ma gu bea leam naag ni ba maqay.

maqaaw a. Raa qaaw.

Ri ba maqaaw ea qiig ko rea gi n'ean ney.

maqaaw ea lumar Ngiyaal' ni ba qaraay ni kea talumar ni kea neap' ni daakuriy ramaqën ea yaal' ni ka bea m'uug. Nightfall.

Nap'an ea raa maqaaw ea lumar ma daab ki yog ni nga gu waen yaa gu bea taamdaag ko kaan.

maqaaw paaq (cf. paaq (qaaw + paaq)) n. Beaq ni ba pumoqon ni daar yog reeb ea bpiin ngaak' ni ngea figirngiy. Man who cannot find a wife. qaaw + paaq

Rea fagear roog ney ea reeb ea maqaaw paaq.

maqbil n. Ba lëy i rean ni geelngin ea ngabëy, ni maa yaen u ba lëy ea naqun nga ba lëy. A beam in a house structure.

Kea m'ing ea maqbil ko rea naqun ney ni baay muul ea ngabëy riy nga but' ni daab ki n'uw nap'an.

maqeaw a. Ba kireeb laanmiit ni daab yog ni ngea guy ban'ean ngaay, fa raa guy ma daab i yog ni ngea poey ni ba feal' rogon. Blind.

Chiiney ea ka gu waen nga qaspiitaal ma yi bea yoeg ngoog ni ngea yog reeb ea tilgiy ko maqeaw ngoog, yaa kea kireeb qowcheeg.

maqëchngael n. Ba miit ea m'aar ni maa yib ko nguwol ni baay n'ean mea mathmaath' ea nguwol riy ma kea kireeb ea yiig riy. Tooth decay.

Nga gu waen nga qaspiitaal yaa kea yib ea maqëchngael nga nguweeleeg.

maqëy (dial: maqaay) a. Ba kireeb loelugean ni dea llowaen', ba saqaliiliy. Dumb, stupid.

Rea tiir neam ea gu raa guy ma gu bea leam naag ni ba maqëy.

maqngach a. Ri ba geel, yigii geel.

Ba maqngach lamean ea sool ko rea falowaa ney.

maqochqoch a. Roughly cut off. [root: quchquchiy]

maqod qaraan Alert.

maqogthaar (cf. thaar (qog + thaar)) a. Guy ban'ean mea yoeg ko ba feal' fa ba kireeb ma ba gaaq ni maa yoeg ni ba kireeb, yaa goqo qiir ea ba feal' ngea tii rook' ea ba feal'. Hypercritical, judgmental. qog + thaar

Chii piin neam ea ri ba maqogthaar, baay reeb ea rraan mea gulpeeg beaq l'ugun ngea saap nga toomur.

maqöng (dial: maqung) v.i. Quchumiy ngea maen, ni boed qawochey ngea daab ku ni guy ban'ean ngaay. To close, like hand.

Kea maqöng qawochean fa labthir.

maqub (dial: maquf1) vi. Ngoongoliy ban'ean ni ba yaram ni yi bea taay reeb nga dakeän reeb, ni boed ea chabog ni yi bea taay reeb ea malaang nga dakeän reeb ngea toelaeng nga laang. To pile something high.

Nga gu waen ko maqub chabog nga l'aay ko faeluw.

maquf₁ (dial: maqub) v.i. Mu guy ea maqub. To pile something high.

maquf₂ v.i. Thilthilyeeg paaq ea girdiiq ni ka ra puwaen gaed.

maqun (cf. qunum) v.i. Kaay ban'ean ni ba raenraen. To drink something.

Kea yaen fa rea fagear roog ko maqun biyaa ni daawor i suul.

maqung v.i. Quchmiy ngea maen, ni boed qawchey ngea daab ku ni guy ban'ean ngaay. To close, like hand.

maqut₁ (dial: muqut2) [cf. Ulithian mawuut, Wol. maate 'taro patch' Cf. Ulithian mawut 'taro patch' ] n. Baang i ban'ean ni yi maa yuung ea laek' riy, ba gaaq ni ba qaaw nga but' ni ka ni keer nga but' ni faan ea ngea i paer ni baay ea garungrung u fadik' ea but' riy. Taro patch.

Kea yaen ea niinaeq roog nga maqut ni daawor i suul.

maqut₂ (dial: muqut2) n. Laan qëy ni yi maa taay nga dakeän ea buut' ni yi bea yaen. Sole of the foot.

Kea kun ban'ean nga laan ea maqut u qeeg.

Maqut n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

maquyquy v.i. Tilbugbug fa paer ni daa kii k'iik'iy yaa kea moqulung nga taqa baang ni boed ea yarooch u doewngin beaq ni kea pilabithir. Puckered; wrinkled, as skin.

Kea maquyquy ea yarooch u taan k'angaag ni ka gu ba pagäl.

maqyow (dial: maqeaw) a. Daab yog ni ngea guy ban'ean nga qawchean, ya kea tagaan naag ea m'aar, fa raa guy ma daab i feal' rogon i poey rook'. Blind.

Tuutuw roog ea kea maqyow ba rabaaq i laanmiit daa ki raa guy ban'ean ngaay.

marach (dial: marëch) n. Ba miit ea gurguur ni ri ba mugniin ni yi maa taay ko thum'aag fa raen ni nga ni qunum. Ba sin'uun'uw ea gurguur riy ni kea mus ni thum'aag fa raen ni ka ni taay ea suugaa ngaay ea ba feal' ngaay. Lemon, lime. [root: reemoong]

Mu feang reeb ea gurguur ni marach nga da taay-eew ko saasmiq roodow.

marachaqal {marachaqalean} n. Boechquw ea yafas ni ba magëy u doewngin beaq fa ba gamanmaan ni ka fin i yim', fa kea chuguur ni ngea yim'.

Goqo ka marachqal ea ka baay ko rea liiliy ney.

maraggil₁ v.i. Diyean beaq ni daawor i chuguur nga pulaan ni ngea diyean. Bitiir ni yi maa diyean naag ko ngiyaal' neam ea daar maa fas. To miscarry, of birth.

Kea maraggil fa rea piin rook' ea fagear roog ka ni feek nga qaspiitaal.

maraggil₂ n. time Reeb ea puul ni Waqab ni taqareeb ngil'aan ko April ko bi nu Ngabchëy ea taayim. The month of April.

Ngiyaal' ni yi maa waldug riy ea maraggil, ya qaram ea kea chuguur ni ngea tabab ea n'uw.

marameetal n. Wanwan nu yimuch ko ngiyaal' ni kea thig ko ngael.

marameeyat n. Wanwan nu yimuch ko ngiyaal' ni kea thig ko ngeak.

Maran n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Maranguweeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

marap {marap naag} v.i. Pacheag doewngin ea m'uw ni qaram ea ka ni muuq i toey. To finish, smooth off , as a canoe.

marap naag (cf. marap) v.t. Pacheag doewngin ea m'uw ni qaram ea ka ni muuq i toey. To finish, smooth off, as a canoe. [root: raapëy]

Chiiney ea yi bea marap naag fa rea m'uw roog ni daab kii n'uw nap'an ma nga niin' nga madaay.

maraprap₁ n. Lawaay ni ba piireq paaq ni yugu raa ba paaq ma gi ni ba soor ngaay. A branchy forest.

Gaathii ba piireq ea lawaay ko rea gii falaak ney, yaa taqareeb ni ba maraprap.

maraprap₂ n. Binaew ni baay nga laan ea nguuy ni yi raa yaen u madaay ma daab ni guy yaa baay nga laan ea nguuy. Villages in laen ea nguuy not visible from the sea.

Bii roog ea binaew ea ba maraprap.

marat [Cf. Ulithian marat 'bitter' ] n. Bitter, of betel nut.

maraagus n. Ba miit ea m'aar ni maa yib nga doewngin ea girdiiq ni boeg i gachaal ni ri ba qubchiyaq ma raa maath ban'ean nga laanmiit ma ri ba qamiith. Kaakroom ea ba gaaq ni qi yib ea miit ney ea m'aar ko girdiiq nu roey u Waqab. Yaws, a disease (on body except soles of feet). [syn: bilis ]

Yi maa yoeg ni maraagus ea ri ba geel ea gaafgow riy, yaa daab yog ni nga mu mool nga but' yaa ga raa taay ea malaed room nga dakeän ea choob ma ri ba qamiith.

maraan' (cf. raan') n. Gi ni raan' u ba kea gaak'iy. Gi nu fadik' ea paapaqngiin ea gaak'iy.

Kea tal ba qarcheaq nga maraan' ea rea kea maangga neam.

maraarak₁ {maraarak naag1} v.i. Riin' ban'ean ni ba saasagqal fa boechquw ma boechquw. Feek ea falaay ni gaathii boed rogon i feek ea falaay, yaa baay ni feek ea daqir mea gabuul ma ni paaq taliin mi ki bi neam ea rraan fi ni ku ni feek ba yaay. Riin' ban'ean ni dea mus qaen'uy riy mea m'aay fa ni taleag. Yib lamean ban'ean ni nga ni kaay. To do occasionally; to take medicine occasionally; to be unsatisfied; hungry, have a hunger for something.

Daab ku qu mu maraarak naag i feek ea falaay room, yaa raa yoodoor ma daab mu gool ko m'aar room.

maraarak₂ {maraarak naag2} a. Liith ban'ean ni daab i feal' rogon, ni liith ni bea maath maath ea nifiy ngaay ngea daab i n'ag ni ba feal' rogon. Underdone, inadequately cooked, half raw.

Bi ney ea th'iib ea bea maraarak yaa daariy ea l'uud ni ba feal'.

maraarak naag₁ (cf. maraarak₁) v.t. Riin' ban'ean ni suusun ea nga ni riin' ni gubiin ngiyaal' machaanea ni riin' boechquw ni gaathii gubiin ngiyaal'. To do occasionally; to take medicine occasionally.

Bea maraaraak naag fa rea piin i feek ea falaay rook', qeree daab i yib qangiin.

maraarak naag₂ (cf. maraarak₂) v.t. Liith ban'ean ni daab i n'ag ni faan ea bea mathmaath ea nifiy ngaay. To undercook, to cook inadequately.

Bi niir ea th'iib ea ga bea maraarak naag ni daab i n'ag ni ba feal' rogon.

maraarakeag (cf. maraarak₁) v.t. Liith ea ggaan ni daab i n'ag ni faan ea bea mathmaath ea nifiy riy ngea paer fa pi ggaan ni daab i yog i kaay. To undercook, of food.

Mu fal'eag ea nifiy ko rea th'iib niir yaa ga bea maraarak'eag.

maraath n. Baang ko theerek fa ku ban'ean ni kea yib luwaan ea pil riy, machaanea daawor i pil ngea muul. Crack in glass.

Kea yaen ea maraath ko theerek ko rea magael roog ney.

maraathal [Cf. Palauan meradel 'citrus' ] n. Ba miit ea gurguur ni ba pach doewngin ni yi maa qunum ni gaathii ri ba mugniin. Type of orange.

Chiiney ea kea k'uuf ba yaay ea maraathal ni ri ba yoqor waqamngin.

maraaw v.i. Gichgich ngea pachpach.

Marbaaq n. p.n. topon. Lëy ni qalquch u Waqab ni ba maqun yu Fanif, Weloy, Dalipebinaew ngea yuu Rull ngaay. Northern Yap island proper, the district including north Ruul, Weloy, Fanif, and Dalipebinaew.

marchum n. Qamiith ko nguwool ni ka ni kaay ban'ean. Ku yi maa yoeg nga qeay ni rifrif riy ni kea marup bea qamiith. Pain in teeth from eating acid or sweet food; sprained ankle.

Chiiney ea kea marchum qeg ni bea qamiith ni ba geel.

mareaw n. & a. Quchub ni kea marörey ea dagur riy ma gaathii ka quchub ea ka baay u laanggin, yaa lingir. Ma yi raa taay ni n'uw boech nap'an mea sum ea laqar riy ni qaram ea kea yib ea buul riy. Ripe coconut, old coconut, copra; ripe or old, of coconut or betel nut; ripe coconut meat.

Nga gu waen ko masëy mareaw ngea kaay ea baabiy roog.

marëch n. Ba miit ea gurguur ni ri ba muguniin ni yi maa taay ko thum'aag fa raen ni nga ni qunum. Lemon, lime.

Marëg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

marëqchal (dial: luqör, madooq) n. Baang i n'ean ni yi maa kunuy qorngin miit ea dow ngaay.

Mu yin' ea lëy niir ea koebreq nga marëqchal, yaa raa maqadqad beaq ngaay.

marëy Daawor i loel.

marfach n. Ba miit ea niig ni boed yaqan ea ngaraar ma chaanea baay yuu yael' i roowroow ngea weachweach u ba lëy i doewngin nga ba lëy. Niig ni maa paer u fadik' ea lugoch. Ku baay ea dumow u pachaan ni maa chaam ngaay. Type of fish.

Gi ney ea lugoch ea ri ba yoqor ea marfach riy ni gaagang'.

Marfach n. p.n. topon. Lëy ni qalquch yu Waqab ni qaram ea yuu Rumung, Map', Gagil ngea yuu Tamil. Northern Yap excluding Yap island proper, the district including Gagil, Tamil, Map', and Rumung.

marfaaq (dial: marfaaw') n. Ba yael' i ban'ean ni yi maa ngoongoliy ko tireet fa gaal' ni ka ni k'aed ni ba rungduq ni maa thaey' ea bpiin ni kea rugood fa ba qilal nga k'angraed ni ka ba yaang ko yalean ni Waqab. Necklace worn by woman between puberty and menopause.

Ba tagopaluw ko yalean ni Waqab ni nga i yaen ea bpiin u laan binaew ni daariy ea marfaaq rook'.

marfaaw' (dial: marfaaq) n. Mu guy ea marfaaq. Necklace worn by woman between puberty and menopause.

margag a. Ban'ean ni kea meal. Spoil, of something raw.

Ti ney ea niig ea kea margag ni daab ki yog ni ngea kaay ea bitiir boech.

margëy a. Qëlqël ma ba mataltal ni ba moqmaaw' ni ngea bugbug. Stiff.

Ka yigii margëy ea lëy ney ea rean ma yi raa buguy ma raa m'ing.

margil n. Baang ni baay ea gaak'iy riy, ma ba lichliich ea paan, ni raa yog ni nga ni yaen riy u but'.

mariib n. Ba miit ea niig ni ba gaagang' qolean ni maa gaagang'. Nigaan ea lugoch ni ba dubqag dabap' i l'ugun ma ba maalgow. Boech ea ba weachweach ma boech ea ba galunglung ngea qawatwaat. Type of fish, wrasse.

Gu waen ko deenggkii fowngaen mu guup' ba mariib ni kea chuguur ni ngea ngael' ni ba numeam.

mariichalean (cf. roochol) (dial: marochalean) n. psd. Gi ni i mus radaan fa ba rabaaq doew ban'ean riy.

Kea maath ea langad nga mariichalean ea bi ney kea kaap.

mariichol n. Ba miit ea gamanmaan ni ba dakea ngea boed yaqan ea ganeaf ma chanea ba qachiichiig ni maa paer u fidik' ea baer u maliil. Kind of shrimp that lives in mud.

Gu waen nga maliil ni gu bea thuum' rean ma kea madaq lamaan ea mariichol nga laang.

Mariikeen [<English american ] n. p.n. topon. Reeb ea naam ni ba gaaq u faayleng ni qiir ea baay ea rea thael i fachfach ney u taan paaq ea chiiney. Fa thiin ko rea naam ney fa girdiiq riy. America; the English language; type of banana.

Fagear roog ea kea yaen nga Mariikeen ko sukuul.

marmang a. Qamngin ea gaak'iy ni ka fin yigii yip' ea loel ngaay ka fin yigii maeguchoel boech quw. Just turning yellow, as fruit. [syn: tar raqën ]

Ba qaraay ea p'aaw ni kea marmang ni daab kaqa yog i languuy.

marmaal n. Binaew ni baay u luulukngun ea naam ni daariy baang riy ni baay u dabap' ea daay. Land-enclosed villages.

Binaew ni marmaal ea ba gaafgow ni thum'aag yaa daariy ea gi ni nga qii fitaeq riy.

marngoon a. M'aym'aay ea tafinaay nga ni taapaag taliin ban'ean ni faan ea ka ni pilbithir. Senile.

Fa rea tuutuw roog ea kea marngoon ka gu dabuy ni gamow maa thiin, yaa taqa ba n'ean mea weeliy ni boekum yaay.

maroqroq₁ [cf. Wol. mwashogshog 'theif' Cf. Palauan merechorch 'thief, theft' ] n. Feek ban'ean ni fean beaq ni daqan ni niing ngaak' ni ka ni feek ni ba miith ma daab noeg ko chaaq ni fean. Qiring ban'ean ni fean beaq ni daab noeg ngaak'. Thief, theft.

Ka niin' fa rea pagäl nga kaalbuus, yaa kea maroqroq salpiy u kaantiin.

maroqroq₂ [cf. Palauan merechorech, rechorech, rucherechii, ruchorech, rirecherechii, rirechorech, merecherchel, mererechorech, etc., indicating the native nature of the Palauan word. As to qiring, a relation is less clear. ]

maroochalean (dial: marichalean) n. psd. Gi ni i mus radaan fa ba rabaaq i doew ban'ean riy.

Kea pil maroochalean ea rea kaap ney ni daab ki yog ni nga ni qunum ea raen riy.

maroorëy n. Ban'ean ni yuwaan ban'ean ni daa ki galunglung ramaqën ma ku daa ki maegchoel yaa kea but'buut' ramaqën yaa kea yim'. Dried, withered leaf.

Ba qaraay ea gabuuy roog ni daab ki feal' yaa kea maroorëy.

marooth {maroothiy} v.i. Toey ban'ean nga ban'ean fa ngaak' beaq ni ba geel marin. Ban'ean ni nga ni toey nga ban'ean fa ngaak' beaq. To strike, chop, hit with something.

maroothiy (cf. marooth) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea marooth nga ban'ean fa ngaak' beaq. To strike, chop, hit with something.

Kea maroothiy beaq ban'ean ko fa rea tafean ea doow kea thilpar.

marungaqag {marungaqageeg, marungaqagean} n. psble. Thiin ni ba biqech fa daawor i yoqor ea girdiiq ni kea rungqag. Thiin ni bea weeliy thiin fa rogon ban'ean fa boech ban'ean ni ka ba biqech. News, story, tale, about, concerning.

Ba qaraay ba bug i marungaq ni gu bea marungaqag, riyul' fa baen?

marungduq n. Baang ni ba piireq ea rungduq riy.

Ka ri marungduq ea rea paaq i kanaawoq roodaed ney.

marup₁ n. Baang i leq ni ka ni ngoongoliy rogon ka ni quthum ni yi maa choey ea ggaan ngaay. Taro peeler.

Chiiney ea daa ku raa guy ea bpiin ni bea choey ko marup, kea gaaq ni goqo yaer ea yi bea choey ngaay.

marup₂ [Cf. Ulithian märip 'twist ankle; break grass' ] a. Leap ban'ean ko rifrif u qeay ni ri ba qamiith ma maa thow. Twisted, of ankle.

Chiiney ea kea marup qayig ni daab ki yog ni nga gu waen ngaay.

marup₃ n. Ba miit ea taliin ea gosgoos ni maa ngoongoliy ea bitiir ni yi maa yaen u dakean. Yi maa fanaay l'agruw rabaaq i leq fa kabreq nga ni kuruuf nga ni taay ea gaf ngaay ni yi maa yuuy' nga thiliin bugul i qey ma ni koel toogfaan nga u ni yaen riy ni ba dakea ngea boed ea suus.

Bea saagreeng fa pii bitiir u marup ma baay taqa boech mea doel' ba gayaed.

Maruqruq n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Gilmaan'. Village in Gilmaan'.

marus n. Tamadaag ni kea yib ni faan ban'ean ni ba mak'ar tamadaag fa ba mak'ar digow. Fright.

Kea yib ea marus ngoog yaa sanaa ngea yib ea yakoq.

maruweliy (cf. maruweel) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea maengiil fa riin' ban'ean ni gubiin ngiyaal' ni kea paer ni ban'ean ni yi maa riin'. To do work, do a job, to work something.

Daab gu qun ko fafael yaa gu bea maruweliy ea naqun roog ni ngea m'aay.

maruweel {maruweliy} v.i. & n. Ngoongoliy ban'ean ni ka nip'-aen'uy ngaay. Ban'ean ni maa riin' beaq ni kea maang ban'ean ni maa riin' ni gubiin ngiyaal'. To work; job, activity.

Gu bea gaay ea maruweel ma daawor gu pat nga reeb ni ba feal' paluwon.

maruy v.i. Muul nga buut' ni ba tomagin ni boed ban'ean ni qii qun ko nifeeng ea . . . mea waer ea nifeeng mea muul i yib nga buut'. To wilt; dive down, of kite.

Bea fal'eag ban'ean ea nifeeng yugu bea maruy fa rea korgoy roog mea yib i qaaw nga raan' ea gaak'iy.

maruuruwol n. Reeb ea tagamoog ni baay ko yalean nu Waqab. A Yapese celebration.

Chiiney ea daa ku niir maruuruwol ni boed kaakroom.

masap [Cf. Ulithian mäsäp 'gunwales' ] n. Rochalean ea m'uw fa booch ni yi maa ngoongoliy ni faan ea nga u ni yaen u dakean fa ngea daab i thaey ea daay nga dakean ea m'uw fa booch. Gunwales of a boat or canoe.

Yi raa taay ea masap ko chii m'uw room ney mea gaaq boech gathoon.

masëy (cf. sëy) v.i. Pil ngea yaen ba rabaaq mea yaen ba rabaaq, fa ba yaang i ban'ean ni kea yaen ba rabaaq ma kea yaen ba rabaaq. To split.

Kea masëy fa rea mareaw fa daawor?

masiin [<English machine ] n. Ban'ean ni ka ni chaamiy ko waasëy ni yi maa taay ea peensiin ngaay ma qu ni cheeleeg nga i riin' ban'ean ni ba maruweel. Engine, machine, motor.

Gu ba qadaag ni nga gu chuwqiy reeb ea masiin ko booch, yaa baay ba booch roog ma daariy ea masiin riy.

masiinigibear [<German maschinengewehr ] n. Ba miit ea taliin ea chaam ni boed ea boyooch ma chaanea raa yog ni nga ni chubeeg ni boqor yaay ni ba peethpeeth. Machine gun.

Kaakroom ni ka fi ni m'aay ea mael ea boqor gaan ea masiinigibear ni qu ni pirqeg u roey u Waqab.

masthal a. Beaq fa ba gamanmaan ni ba sabal ea tiir u qawochean ni bachaan ea baay ban'ean ni ba kireeb u qawochean. Cross-eyed.

Baay boechii gaetuw roog ni ba masthal qawochean.

masur {masur naag} [cf. Ulithian maeser, Wol. masur 'to do magic on' Cf. Ulithian ma:sur ] v.i. Piig ngaak' beaq ngea mool. To put a sleeping spell on someone.

masur naag (cf. masur) v.t. Piig ngaak' beaq ngea mool. To put a sleeping spell on someone.

Faqän ni yaen Qangumaang ko chuur nga Ganaet mea masur naag fa pii girdiqën ea churuq nga ra mooloed, mea feek ea gaaw ngea suul nga Waqab.

masuul (dial: matuul) n. Llaq ni maa yib u p'eethunguy ni ka ni masipig. Mucus.

Mu n'aeg ea masuul u p'eethungun ea rea tiir niir yaa baay i kaay.

matal₁ (cf. teal) n. & v.i. Taal ni daab ku ni riin' ea maruweel ni nga ni tooffaan. Digey ea maruweel boechi ngiyaal' ma fin ku ni tabab ba yaay ko maruweel. Vacation, break (in work); a stop; to stop.

Raa gabuul ko biyaarneas ma ba matal ea bitiir ko sukuul.

matal₂ (cf. teel) v.i. Teel ban'ean u ba lëy ngu ba lëy ngea mus fean i k'iy fa machëqchëq. To pull tight, tauten, tighten.

Kea mus fean i matal ea rea yael' i gaf ney ni baay maath'.

matalap n. Ba miit ea nuug ko fitaeq ni yi maa fitaeq ngaay u boech ea fitaeq. Kind of fishing net.

Gabuul ea raa yaen ea pumoqon ko binaew nga madaay nga ni fil rogon ea fitaeq ko matalap ko pagäl ko binaew.

mataltal₁ (cf. matal₁) v.i. Tal ni ba piireq yaay, fa boqor yaang. v.i. To stop repeatedly.

Mu maen ma kea siy ea mataltal u kanaawoq, yaa ga raa taaw nga sukuul ma ka ni sukuul yaa kea misiiw'.

mataltal₂ (cf. matal₂) a. Teel u ba lëy ngu ba lëy ni ba geel mariin ngea paer ni kea k'ik'iy. Tight, taut.

Sanaa kea qaaw ea niig ko rea gaf room niir, yaa kea mataltal.

matanag {matanagiy} v.i. & n. Paer nga i yaeliy ni daab i buuch ban'ean rook' beaq fa ban'ean. Beaq fa ban'ean ni bea guy ban'ean ni ngea daab i feek beaq fa buuch ban'ean riy. To look after, as children, etc.; to guard, watch over. watchman, guard.

Daab yog ni nga ni feek fa rea n'ean yaa baay ea matanag riy ea chiiney. Miniiq ea matanag ko rea kaantiin ney?

matanagiy (cf. matanag) v.t. Paer nga ni yaeliy ni daab i buuch ban'ean rook' beaq fa ban'ean. To look after, as children, etc.; to guard, watch over.

Gaeg ea gu maa matanagiy ea rea kaantiin ney ni neap'.

mataabogol a. Ri ba tamiilaeng ban'ean u wän'ëy, foo qawochëy, foo teeliy.

Ka ri mataabogol fa pii n'ean ni ka qi yoeg fa chaaq u laan tiiliig.

mataalap n. Ba miit ea nuug ni yi maa yaen ni l'ing ea niig ngaay nga ni feek nga laang. Scoop net.

Faqän ni qachiichiig naag ea langob ko fa rea nuug ma ni feek ea mataalap nga qu ni feek ea niig riy nga laang.

mataam (cf. tama-) n. Beaq ni ba pumoqon ni yog reeb ea bitiir ngaak' ni qaram ea kea maang chiitamangin. Paer ni kea maang chiitamangin reeb ea tabinaew. Fatherhood, the position of father.

Chiiney ea gaed ea ka gu maang mataam ko pii bitiir ney, ni kea yim' ea chiitamangiraed.

Mataam n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

mataar n. Boechi yaang i makur u ban'ean ni bea yaen ea tamiilaeng u ba rabaaq nga ba rabaaq. Peep hole.

Bea choeqchoeq fa rea tiir ko mataar ko rungrung nga naqun.

mateag (cf. maat) v.t. N'eanigin ban'ean ngea maat ea nifiy fa tamiilaeng ngaay mea chuw ea lumor riy. To lighten, to shine a light on.

Mu mateag ea magael nga da guy-eew ea gi ni gu taay fa rea waay ngaay.

matiin (cf. tina-) n. Fakaay beaq ni ba piin ea bitiir ni qaram ea kea paer ni kea mang reeb ea niinaeq fa kea mang chiitanangin reeb ea tabinaew. Motherhood, the position of mother.

Chiiney ea rea piin neam ea qiir ea kea maang matiin ko bi neam ea tabinaew, yaa kea yim' ea chiitanangiraed.

matow churuq nga laang n. Raa kea guywoliy ea girdiiq ea churuq rooraed ngea muuq, ma ku yaed churuq ba yaay ni qaram ea ka ni taay fa rea churuq nga laang, ma raa nga ku niin' ba yaay ma ku yi raa pilig nga fin ni fil.

Daqir ea baay ea matow churuq nga laang u Gagil.

matoethaan (cf. toethaan) {matoethaeg.} n. psd. Ban'ean ni baay ko yal ko girdiiq ni luwaan ea biy ni ni th'aeb ni ka yi ba bitiir. Belly-button, navel.

Baay ba qaach u toqobean matoethaan fa rea buulyal ni fagear roog.

matoo girdiiq Opposite of feek yaath; pay close attention to.

matoochiyal (cf. chiiyal) n. Ban'ean ni ka noeg ni daab ni riin' fa nga ni riin' ni faqän raa riin' beaq reeb ea ti ni ba qaram ni daab ni riin' fa dea riin' reeb ea ti ni ba qaram ni nga ni riin' ma yi raa geechig naag. Law, rule, commandment, regulation.

Chiiney ea kea yoqor ea yoqor ea matoochiyal ni ka ni ngoongoliy ni ngea qayuweeg ea girdiiq ni baay ea kaantiin rook'.

matoogaweäl {matoogaweäl naag} n. & v.i. Ggaan ni ka ni liith ba yaay u reeb ea rraan mi ki reeb ea rraan ma ku ni liith ba yaay. Liith ea ggaan ba yaay ni ka qa ni liith ba yaay. Gaweäl naag ea gumith ba yaay.

Ba qaraay ea ggaan ni matoogaweäl, mu kooy ba yaang.

matoogaweäl naag (cf. matoogaweäl) v.t. Ku ni gaweäliy ea gumith ba yaay.

Daab ku mu liith ea ggaan ni ba yoqor yaa baay ku ni matoogaweäl naag ma daariy beaq ni ba qadaag ni nga i kaay.

matoogeel v.t. Koel beaq u fadik' ea yargael nga ni riin' ban'ean ni ba deeneen ngaak' ni daabuun ni nga ni riin' ngaak'. To rape.

Matoogeel reeb ea qolooboch ni kea yoqor ni bea buuch u roey u Waqab ea galufean ney.

matookaan v.i. Riin ban'ean ngaak' beaq ni boed ea piig ni faan ea ngea buuch ban'ean rook' ni ba kireeb ngea gaafgow riy. Piig ngaak' beaq ni ngea riin' ban'ean. To put a spell on, or to curse. To enchant, put a spell on.

Rea moqon neam ea yi maa yoeg ni maa matookaan. Ga bea diqin ni gu raa guy-eem ma wun'uug ea ga bea matookaan?

matookeän n. Ba bug i thiin ni yi maa yoeg u laen ea moqulung ni nga ni riin' reeb ea ban'ean fa nga ni tal fa nga ni tabab nga reeb ea ban'ean. Beginning; motion, in parliamentary procedure.

Kea piiq ea chaaq neam reeb ea matookeän ni nga ni tal.

matooyil v.i. Paer ni ka ni taay teeliy nga ni naang faan ea n'ean ni ngea yoeg beaq fa n'ean ni bea yoeg beaq. To listen to, to pay attention to.

Fa pii bitiir ea daa ri ra matooyil gaed, yaa ka ni piiq ea sikeeng ngooraed ma daariy beaq ni feal' rook'.

matpow

matungufaan (cf. tungufaan) n. Ba miit ea m'aar ni raa yib ngaak' beaq ma bea maenmaen laan ea warrum rook' bea moqomaaw' ea pagofaan rook' ma bea ngochngooch ea pagofaan rook'. Asthma.

Kea yib ea matungufaan ko tiitaew roog ni ri ba qubchiyaq.

matuul (dial: masuul) n. Llaq ni maa yib u p'eethnguy ni ka ni masilpig. Mucus.

Bea gafgaf ba yaang i matuul u p'eethungun ea rea tiir niir.

mathab v.i. Muul fa thumur u taban ban'ean ni suusun ea ba m'aag ni ka ni m'aag nga ban'ean mea muul u taban ngea chuw fa rea m'aag. To slip off, as a knot.

Fa rea baabiy roog ni fin gu m'aag ni kaakadbuul ea kea mathab ea m'aag u paaq kea miil ba yaay.

mathangeeluwol (cf. ?maath₂ + Cf.puweelwol) a. Ri ba thoothup ni daariy ea kireeb rook' ma ba gilbuguwaan ni daariy beaq ni taqareeb rogon ngaak'. Ri ba machmaach ni daab i yog ni nga i qun ko thiin u langëy ni yugu daariy faan. Holy, sacrosanct, untouchable, forbidden. ?maath2 + Cf.puweelwol

Ba mathangeeluwol ni ngea liiq beaq ea chiitanangin fa chiitamangin.

mathaqëg n. Ngiyaal' ni raa moqulung ea girdiiq nga ra damunmuun gaed nga ra madnam gaed. A Yapese feast at a certain time of the year.

Chiiney ea daa ku niir maa taay ea mathaqëg ko yuu duw ni boed kaakroom.

matharngean (cf. matharthaar(Cf. tharthaar)) n. psd. Taban ban'ean ni ba wagaagëy. Fa ba yaang ko qoeng ni qiir ea maa qupnguy qaey ni daab ku ni guy. Its fringe, as of grass skirt, a beard, etc.

Kea mulmuul boech matharngean ea qoeng rook' fa rea buulyal kea gaaroog ba yaang ko qoeng rook'.

matharngean qawochean (cf. qawochean (matharngean + qawochean)) {matharngean qowcheeg} n. psd. Piy ni baay u baqa ni but' ngea baqa ni laeng i qopungean qawchëy ni maa qayuweeg qawchëy ni ngea daab i muul ea chabung ngaay. Eyelashes. matharngean + qawochean

Kea yik' matharngean qawochean fa rea tiir ko magael.

matharow {tharëy} v.i. & n. Yaen reeb ea ban'ean nga dakeän reeb ea ban'ean ngea qupnguy ni daab ki m'uug nga laang, ni boed ea daay ni kea yib nga dakeän ea qey kea tharëy ni daab ki m'uug. To cover; a cover.

Kea matharow fa rea k'uthuw ni qimmoey qaram, qeree kea qey.

matharthaar {matharngean} a. Ba thilthiil ea fool u dakeän ni dea taqareeb, ni yuu yaang ea ba thuuthuw nga laang ma yuu yaang ea ba qaaw nga but'. Ma yi raa thiy paqëy u dakeän, ma gawo yi bea thiy paqëy u dakean ea yaan' ni ba m'urm'ur, ma ba m'uthm'uuth. Rough, like sandpaper.

Kea matharthaar i matharthaar doewngin ea bi ney ea bitiir, mu thiy boech ea gapgip nga doewngin.

mathaath n. Ri qiin ni baay ni ka raa ni meel'eeg, ba gaaq ni ti ni th'aeb i feal' u boech ban'ean fa th'aeb i llowaen' u boech ea girdiiq. The usual few, the regulars, those people who are the hard core of regulars.

Ri mathaath ea girdiiq ni ka baay u roey ea chiiney ni ka maa naang ea thiin nu Chiyaemen.

mathaatheag v.t. Feek fa piiq ban'ean ni baay n'umngin i nap'an ma ni feek fa ni piiq taqareeb. Muunmuun ma ni feek fa ni piiq reeb ma daab ni piiq fa ni feek ni ba piireq taqa ba yaay. To take or give one at intervals.

Kea mathaatheag fa rea tiir fa gäl yael' i buw roog ea . . . kea m'aay.

mathaaw [<Ulithian mathaw 'ocean' ] n. Laan ea reegur ni gi ni ba qaram ni ri ba toeqaer, fa ba paalog ko binaew ni yi raa paer riy maa daab ni guy ea binaew. Laan ea daay. Deep sea, open ocean.

Fa rea baarkoow ea kea kireeb ea masiin riy bea yaen u laan ea mathaaw i yaen ni daariy beaq ni ma naang ea gi ni baay riy.

mathbaan n. Ba thael ea mookun ko yaelean nu Waqab ni baay nga taanggin ea bulcheeq. Second caste, under bulcheeq.

Paapaq roog ea baay ko bi ni mathbaan ea mookun.

matheag v.t. N'eanigin ban'ean ngea maath nga reeb ea ban'ean. Touch something to another thing.

Daak mu raa matheag ea rea gi maad niir ni ba moenur ngoog, yaa bea yib ea qulum ngoog ea chiiney.

mathigyaal' (cf. yaal' (thig + yaal')) n. time Ngiyaal' ni ba qaraay ni kea thig ea yaal' ko ngael ea... ngea yaen nga faan ea daay. Afternoon.

Faqän ni mathigyaal' fowaap ma ka ri geel ea gaweal.

mathiil (cf. thiil) n. Gi ni mus ea fool u reeb ea ban'ean riy mea tabab ea fool u reeb ni suusun ea ba yaang ea binaew ngea ba yaang. Boundary.

Daa ku gu naang ea gi ni kea yaen ea mathiil ko rea gi maqut ney ngaay.

mathiith n. Qamiith ni ri ba geel ni boed ni yi bea taay ea nifiy ngaay. Tingling, stinging sensation.

Ba geel boech ea yaal' yaa bea mathiith dakeän keerqug.

mathloq v.i. M'ing ni ba tomagin ma taqa boechi ngiyaal' ma kea m'ing kea yaen baang ma kea yaen baang. To snap or break suddenly.

Kea mathloq fa rea gii yaer roog u charean ea koelean.

mathmaath (cf. maath₁) [Cf. Palauan mekmad 'fire that is almost out' ] v.i. Chuguur ni ngea yim' fa ngea m'aay nga ba yaang ni daab ku ni guy. To die down, fade, of a poor fire.

Kea mathmaath fa rea paaq i kanaawoq kea yaen ni nga gu qolooboch.

mathow (cf. thow) v.i. Gaaq ba yaang u doewëy ni faan ea kea pardeq fa baay ea m'aar u fadik'. Fa gireeng ea maasaal u laan ea yal ngea piiq ea nifeeng ngea yib nga laan ea k'oong ngea yib u langëy nga but'. To swell up; to hiccup.

Mathow n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

mathoer v.i. Gireeng ea maasaal u laan ea yal mea piiq ea nifeeng ngea yib u laan ea k'ong nga but'. To hiccup.

Kea chaelibaag ko bi ney ea mathoer.

mathyach n. L'agruw ban'ean ni ba peeth nga taqa baang. To things that area connected together.

Fa gäl i n'ean ea daa ni m'aag, yaa ba mathyach.

math'ol' [Cf. Ulithian thol 'disappear' ] v.i. Yaen ngea m'aay u qawchëy ni daab ku ni guy. M'aay u qawchëy. To disappear.

Kea math'ol' fa rea baarkoow nga taan ea laang.

mat'an a. Ba moenur ni kea yaen ea raen fa baay ea raen u fadik'. Wet.

Ba mat'an ea rea gi buut' niir ni daab yog ea paer nga dakeän.

mat'aaw a. Maath' keeruq ko baqa ni gilaey'. Baqa ni paluw ko baqa ni gilaey' i paqëy. Ban'ean ni ba maengiil fa ba taqareeb ko yalean. Right, right hand, right hand, correct, right handed.

Fa rea tiir ni qu gu leam naag ni ba gilaey' ea sanaa ba mat'aaw.

mat'ingt'ing a. Laam ni ba ganit'nit' ni ba dakea ngea boed lamaan ea falgaar qaraa bpiin. High-pitched, of voice.

Dabuug lamaan ea rea piin neam yaa ka yigii geel ea mat'ingt'ing riy.

mat'uft'uuf a. Boqor ea maguf u ban'ean. Full of little holes.

Bi ney ea geeb ea ka ba ma'uft'uuf boech, sanaa raa muul ea ggaan riy.

mawaaw (cf. waaw) v.i. Paer nga taqang ni yi bea madnam naag reeb ea girdiiq ni kea yim' ni ka ni runguy ni faan ea kea yim'. To mourn the dead.

Yi raa mawaaw ma baay n'umngin i nap'an ni daab ni kaay ea niig.

mawum (dial: moem) a. Dea moqmaaw' i ngoongoliy fa riin'. Raa yog ni nga ni riin' ni daab i n'uw nap'an ma kea m'aay ma dea geel ea maruweel ni ni taay riy. Easy.

Bi ney ea mathqëg ea ri ba mawum i taay qorngin.

mayakoq a. Geel ea daay ni ba gaaq ea n'eew ma ba piireq ni ma raa yaen ea booch fa m'uw ma bea yib ea daay nga laanggin. Rough, of sea.

Kea piq looraan ea mileekaag ngoog yaa ka yigii mayakoq.

mayangar a. Gaaq lingaan fa lamaan ea girdiiq fa ban'ean ni bea chobchob u taqa baang. Noisy, boisterous, like a drunk.

Kea siy ea mayngar yaa daab ni naang faan ea n'ean ni yi bea yoeg.

Mayangar n. p.n. topon. Fithingaan ba yaang ea binaew u Okau ko falaak nu Weloy. Name of a place in Okau.

mayaan' a. Baang ni ba piireq ea yaan' riy. Full of sand.

Gu ba qadaag ea rea tabinaew ney yaa ba mayaan', ba moqmaaw' ni ngea tamaarungduq.

mayaen n. Ba bug ea thiin ni ba fanaathiin qaraa ba lunguun fiit ni yi maa yoeg ko bpiin ni ba feal' yaqan. Fine-looking woman (slang).

mayeeg clsfr. Ba bug i thiin ni yi maa yoeg ko quchub ni ka ni yuuy' nga taqa baang. Classifier for coconuts.

Ba qaraay ba mayeeg i quchub ni nuunuum ni ka gu feek i yib.

mayibil {yibley, yibliy} v.i. & n. Noon ko kaan ni yi bea niing ea qayuw. Rea n'ean ni yi maa yoeg ko kaan ni ngea piiq ea qayuw. To pray; prayer.

Ka mu qabiich ni daa mu mayibil.

mayich n. Ban'ean ni ba dakea ngea qëlqël ni maa moey u t'aay ea maeloer fa daag ko qachif. Coconut toddy dregs. [root: piis]

Daab ku mu ruuruug ea rea maeloer niir yaa baay maqathuk ea mayich nga fadik' ea rea qachif niir.

mayis [<? Spanish maiz ] n. Ba miit ea waldug ni boed yaqan ea p'aaw ni gamanmaan, ma chanea ba weachweach fadik' ngea keeruq. Yi maa kaay, chaanea gaathii ri ba gaaq lamean. Watermelon.

Kea yoqor i yoqor ea mayis u milaey' roog ea chiiney, ni daab ki yog i kaay, mea tagaan.

mayoq a. Ban'ean ni ba moqmaaw' ni nga ni guy yaa ga raa changar ngaay ba boed yaqan fa rea n'ean ni baay u charean. Hard to see, as something that blends with its surroundings.

Yi maa yoeg ni rea pagäl neam ea ri ba mayoq, raa miith ma daariy beaq ni raa guy.

mayoer (cf. yoer) n. Kireeb-aen'uy nga ban'ean nga qii yib ea luuq u qawochëy ni yi bea yoer. Cry.

Kea yib ea m'aar ko fa rea tiir roog kea paer naag ea mayoer.

mayool (cf. yool) n. Yoeloey ban'ean ni raa yog ni nga ni poey fa ni guy ma ni naang ko ba maang. The act of writing.

Kea chaelibaag ko mayool baabyor ni daa niir suuluweeg taban.

mayoolyool (cf. yool) a. Ban'ean ni ba thum'thuum' ramaqën doewngin ma ba piireq ea ramaqën ni baay u doewngin. Striped, in color.

Fa rea nimeen roog ni ba mayoolyool ea kea koel beaq yaa daa ku gur guy.

mayuguq (dial: meyguq) a. Moenur ko n'uw ni bea qaaw nga doew fa ku ban'ean ni bea maap' nga doew ea ngiyaal' ney. Wet from rain falling on you at the moment.

Mu kan boech nga laan ea naqun yaa ga bea mayuguq ko gi niir.

mayum n. Laan ea m'uw fa booch ni gi ni ba qaram ni th'aeb i magid nga t'aay . Bilge of a boat or canoe.

Daab u muut' laan ea mayum ko rea m'uw ney ya kea wod ma raa kur.

mayuw v.i. Taay ban'ean nga fidik' ea buut' ni ngea tuguul. To plant. [root: yuung]

Bea mayuw falooraas fa rea buulyal.

mayuw buqöy (cf. buqöy (mayuw + buqöy)) v.i. Maabgol ea bitiir rook' l'agruw i pumoqon ni yow walaag qaraa maabgol ea girdiiq u taqareeb ea tabinaew. To marry children of brothers, anyway people of one tabinaew. mayuw + buqöy

Kaakaroom ea yi maa mayuw buqöy ma chiiney ea ka ni paag.

Mayuub n. p.n. topon. Fithingaan reeb ea binaew ko falaak nu Gagil. A village in Gagil.

mayuuyuw a. Ban'ean ni ba mat'uft'uf ni raa yog ni ngea yaen ea changar nga ba rabaaq. Ba gaaq ni yi maa yoeg ko maad fa waay. "See through", of waay, clothes, etc. [syn: roeroef, mat'uft'uuf ]

Bi ney ea waay ea ba mayuuyuw, raa muul ea buw riy nga buut'.

maa tns. Present habitual. [from: ma: ]

maab (cf. mab) n. Ba yaang u ban'ean ni qiir ea yi maa yaen riy nga laanggin fa rea n'ean, ni yi maa biing, ma yi maa niing. Door.

Bi ney ea maab ko bi ney ea naqun ea daab i taaw beaq u langaan nga naqun.

maabgol v.i. Paer reeb ea bpiin ngea reeb ea pumoqon nga taqa baang ni qaram ea ka ni daakuriy ba ga yow ni nga ki yaen nga reeb ea bpiin fa pumoqon, yaa qaram ea kea yog reeb ea tabinaew ngoorow. To marry, get married.

Kea maabgol fa rea pagäl ngea fa rea rea piin ni qi feal' ea thiin roomow.

maabqol n. Ba miit ea niig ni maa paer u fidik' ea leem ni yi maa koel ko k'eef. Type of fish.

Kea suul fa rea moqon ko k'eef ni ba piireq ea maabqol ni kea koel.

Maabuuq n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Weeloey. Village in Weeloey.

maacham a. Naang faan fa rogon ni ba feal' rogon, yaa kea yoqor yaay ni ka ni guy, fa ka ni riin'. Familiar to, habitual, usual, customary.

Kea maacham ngoog ni gu maa qabiich ni gubiin ea kaakadbuul.

maad [Cf. Palauan mamed 'clothing' ] n. Ba miit ea ban'ean ni ka ni ngoongoliy ko baatee, ka ni ngoongoliy ea tireet riy kea muuq ka ni yip' nga taqa baang kea gaaq yaang, ka ni ngoongoliy ea keenggin ngea juboong riy ni yi maa chuw ngaay, ma yuu yaang ea ka ba gaaq yaang ni yi maa fanaay ni gulguul, fa thuw, ngea ku boech ban'ean. Ku yi maa yoeg ko baatee ni ka yuu kaen. Cloth, clothing; also used for baatee.

Kea yib ea maad nga Y.C.A. ni gu ba qadaag ni nga gu fanaay reeb.

maadaeliyaa [Spanish medalion ] n. Ba miit ea nuunuw ni ba yaang i waasëy ni ba luulubuuy ni baay yaqan ban'ean riy ni ka ni taay togafaan ni yi maa they' nga k'angëy. Medalion.

Fa rea maadaeliyaa ni faakaag nii piiq paedrey ea kea maath' togafaan kea muul u baang.

maadqad v.i. Qaaw ban'ean ngaak' beaq ngea kur ba yaang u doewngin ngea yib ea rachaq riy fa qamith ni ba geel. Kireeb ba yaang u doewngin beaq ni ngea gaafgow riy. To get hurt, wounded, be in danger.

Kea maadqad boech ea girdiiq u kaarroo.

maafaar n. Ba yaang u doewëy ni ba qaraay ko bug ni gaaq u qëy, fa buguy. Kneecap.

Kea toey fa rea moqon ea tow ko maafaar u buguun.

Maafeal' n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name. [from: maaffal'e ]

Maaffeal' n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name. [from: maaffal'e ]

Maafraaf n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name. [from: maafraaf ]

Maafthiin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

maag₁ [<German mark ] n. Reeb ea salapiy ni ba lëy u reeb ea doolaa, fa laal ea seeniis. Fifty-cent piece; half dollar. [from: maag ]

Bi ney ea maad ea reeb ea maag paluwon.

maag₂ n. Qamiith ko taqulqul u doewëy ni bachaan ea m'aar fa maruweel ni ba geel marin. Pain in joints of body.

Chiiney ea kea yib ea m'aar ngoog ni qalingeang ngea maag.

maagireeq (cf. goreeq) (dial: maegreey') n. Ban'ean ni baay ni paer nga but' ma ni giif naag keerquy ngaay. Baay boech ni boeg i malaang ni ka ni reag nga but' ni yi maa paer nga charean, ma ni giif naag keerquy ngaay, ma boech ea baay u toomur ko chiyaa. Seat back, something to lean against, back rest.

Mu paer ni bi ni ba qaram ea maagireeq ni daariy beaq riy.

maagireey' (cf. gireeq) (dial: maagireeq) n. Seat back, something to lean against, back rest.

maagoeleng (dial: maeguuleng, meaniileng) n. Yuu yaang i ban'ean ni maa yaen u laan ea laang ni ga raa guy u but' ma boed yaqan ea qaath. Ma gaathii qaath, yaa garbeab, ngea n'uw ni bea yaen. Cloud.

Daqir ea ri ba yoqor ea maagoeleng u laan ea laang, yaa daar m'uug ea yaal'.

maaguchoel a. Reeb ea raqën ni boed ramaqën ban'ean ni kea lawul, ni yuwaan ea gaak'iy, fa waqamngin ea gaak'iy. The color yellow.

Baay ba keenggin ea maad roog ni ba maaguchoel ni kea yaen nga baang.

maagul'aew n. Ba miit ea qarcheaq ni daariy ea wul u doewngin ma ba gaaq poen. Boed yaqan ba boroq, yaa ku baay bungqean ni qaram rogon yaqan. Ma kaay waqamngin ea gaak'iy, ma ba gaaq ni maa yaen ni neap'. Fruit bat.

Kea yib ea maagul'aew i kaay ea thow roog.

maagur (cf. guruy) (dial: maagur) v.i. & a. Keer ban'ean nga teqnguy, fa nga ban'ean ni ba m'uuth taban. Luwan fa rea gi n'ean ni ka ni keer teqnguy ngaay, fa fa rea n'ean ni ba m'uuth. To scratch; scratched.

Kea maagur keerqug ko fa rea doel' ni ka gu taay.

maaguuleng (dial: maagooleng, maeniileng) n. Boeg i ban'ean ni baay u laan ea laang ni boed yaqan ea qaath, machaanea gaathii qaath, yaa n'uw ni kea yaen nga laang, ni baay maat ea yaal' ngaay ma fi ni qaaw nga but'. Cloud.

Kea yaen fa rea sikoekii nga faan ea maaguuleng.

maagyaang n. Ba miit ea thow ni ba sin'un'uw ni yi maa kaay. Type of breadfruit. [from: maagayanga ]

Kea qël ea thow ko fa rea kea maagyaang roog.

maahoenii [<English mahoney ] n. Ba miit ea chifiif, fa kookooriis. Type of ginger. [from: maahoenii ]

Ba qaraay ba falooraas ko maahoenii ni ba feal' boen.

maakaan n. time. Reeb ea puul ko duw ni waqab ni taqa reeb rogon ko bi ni meeruuk ea puul ko duw ni Ngabchëy. The month of August. [from: maakaan ]

Maakiy n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Gagil. Village in Gagil.

maak'eef n. Ba yaang ni ba toeqaer ni baay u laan ea lugoch ni ba piireq ea niig ni maa paer riy. Yi maa yaen ngaay ko fitaeq. Deep hole inside of reef. [from: maak'eef ]

Gu won ko deengkii nga dabap' ea maak'eef, mu gu guy ba qayong ni ba gaaq.

maal' n. Ba miit ea niig ni yi maa l'eeg ko gireeng gaaf. Reeb ea niig ni maa qog ko niig ngea koel ea languy, yaa ba paapëy ko yaen u fadik' ea daay. Raa ka ba qachiichiig maa ka noeg ea tharow ngaay, ma raa gaaq mi noeg ea maal' ngaay. Type of fish, large barracuda.

Gamaed bea gireeng gaaf u reegur, mea qaaw ba maal' ko gaaf roog.

Maal' n. p.n. topon. Fithingaan ba qulung ea t'uuf ni yi maa guy ni neap' u laan ea laang. Name of a constellation. [from: mal'a ]

Daqir ea ri ba feal' laan ea laang, ba qaram ea maal'.

maal (dial: mal) n. Ba miit ea waldug ni ba chuuchuuguur yaqan ko laqiy, ni yi maa yuung u laan ea maqut, fu dakeän ea binaew u laeng. Yi maa kaay ni ba feal' lamean. Baay boech ea girdiiq ni raa liith ma ba mak'adk'aad. Type of taro.

Ri ba meegiik' fa rea maal ni ba qaraay.

maalagow (cf. lagow) (dial: malagow) a. Ri ba yoqor ea giriis u fadik' ni boed ea lagow ko baabiy fa niig, ni yi raa kaay mea qaaw ko yal. Greasy, fat of pig, fish, etc.

Gi ney ea baabiy ea daab yog i languy, yaa kaay gi maalagow.

maalaang (cf. laang) v.i. Magaawon ngaak' beaq ni bea guy rogon ni ngea riin' ban'ean ngea daab kii yog ni ngea riin' fa rea n'ean ni bea guy rogon ni ngea riin'. Yi maa yoeg ko fitaeq ni beaq ni bea fitaeq ma qu ni riin' boeg i ban'ean ni ngea daab i yog ni ngea koel ea niig. To bother someone, as when he's fishing so that he won't catch any fish.

Fa rea fitaeq roog ea dea feal' rogon yaa gu bea fitaeq ma kea paer boeg i bitiir yaed bea maalaang ngoog.

maalaay v.i. K'af ni taqa ba thael ni baay beaq nga keeruq beaq ni baay nga m'oon rook. Ku ba miit ea fitaeq ni yi maa taay u dakeän ea qey, ni yi bea l'oel'oeg ea niig ni nga niip' fa ngea pach nga laan ea wead nga ni koel. To be in a single file.

Bea malaay girdiqën fa rea churuq i yib nga malaal.

maalog

Daab i kaay ea maalog: said of something extremely bad-tasting, such as betel nut, food.

Maaloon n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Maap'. Village in Maap'. [from: maaloon ]

maal'aaf a. Ba kaan nga qoreel u roey, ni dea chuuchuuguur ko gi ney. Far away, distant. [from: maal'aaf ]

Ri ba maal'aaf ea gi ni gu maa paer riy ngea gi ni gu maa maruweel riy.

maal'eag a. Ri ba mudugil ea girdiiq, fa n'ean ni ngea yaen ngaay, ni ba gaaq ni ti ni ba maengiil ban'ean ea ka ni duguliy ni ngea qun ngaay fa yaen ngaay. Chosen, selected. [from: ma:l'ë:g ]

Ri ba maal'eag ea girdiiq ni maa qun ko baqa neam ea maruweel.

maal'oog (cf. l'oeg) n. Beaq ni ka ni l'oeg ni ngea yaen i yoeg ban'ean fa riin' ban'ean fa yaen i feek ban'ean. Errands.

Kea puw-aen' fa rea tiir yaa kea chaelibaan ko maal'oog.

maam' (cf. yim') v.i. Taal ea pagoofaan rook' beaq ni daab ki yib ba yaay, ni qaram ea kea yaen ea yaqäl rook', ma nga ni k'eeyaag ea dagur rook'. To die out.

Faqän raa ni liiq ea gaak'iy u dabiibiyean ea burey ma raa maam' ea raen u fidik' ea buut' ngea maath ea miit ea raen ngea qalublub. Booqor ea girdiiq ni bea maam' ko mael.

maam (dial: mam) n. Ban'ean ni boed ea lagow ko baabiy ni ba yoqor lagowean ni giriis lagowean. Yi raa kaay ma yi maa liiliy ngaay. Fat, gease, oil.

Ri ba qadaag ea fagear roog ea maam ko baabiy ni nga i yeeng.

maamagar (cf. magaagar) a. Ba n'ean ni boed ba gamanmaan ni daawor i maacham ea girdiiq rook' yaa raa guy ea girdiiq mea miil yaa daawor i mangmoer. Wild, or somewhat wild.

Daab ku mu tuluf ea pi nimeen niir yaa baay i maamagar mea taaw ni nga ni koel ma daab kii yog.

maaman v.i. Feek ea yaap', fa ku ban'ean ni boed ea yaap' nga ni n'igin ea m'uw fa booch ngea yaen nga m'oon. To paddle.

Mu maaman nga da thap gow nga baqa neam ea maak'eef.

maamaniy (cf. maaman) (dial: maeniy) v.t. Feek ea yaap' fa ku ban'ean nga ni yip' nga fadik' ea daay nga ni n'igin ngea yaen ea daay nga toomur mea yaen ea m'uw fa booch nga m'oon. To paddle. [from: maamaniy ]

Mu taan'uum nga mu maamaniy dow nga da taaw gow.

maamaqën (cf. moqmaaw') n. Tin ban'ean ni yi bea niing fa ba t'uf nga reeb ea ban'ean ni boed ba gaaf ea maruweel ni baay ea taliin maruweel ni ba t'uuf ni ngea yog ma fin i yog fa rea maruweel ni ba feal' rogon. Necessity for something.

Gabuul ea nga ni tabab i toey fa rea naqun roog yaa goqo kea mookun maamaqën nga taqa baang.

maamëy v.i. Paer ni ba thig boech nga ba rabaaq. To bend to the side, as a tree.

Fa rea kea niiw ni ba maamëy nga dakeän ea maqut ea kea thig nga laan ea maqut roog.

maamee [<Japanese mame ] n. Ba miit ea waldug ni maa garaaraaw nga laang ni baay waqamngin ni ban'ean ni boed yaqan waqamngin ea gaabaach ni ku baay ea thakal u laanggin ni yi maa kaay. Beans.

Ka gu qathkuy ea maamee ko fa rea suup ni gu bea ngoongoliy.

Maanmaaw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

maang₁ pron. interr. Ba bug i thiin ni bea fiith ban'ean. What?

Maang faan ni daa muub nga sukuul foowaap?

maang₂ v.i. Ngea qun ngaay fa ngea ngael ni fa rea n'ean ni yi bea yoeg. To become, to come into position.

Gaeg ea gu ba qadaag ni nga gu maang reeb gothoon fa rea qulung ni maa puruuy' naag ko miniiq ea nga ni toeylaeng naag paluwon.

maang₃ v.t. Maruweel ngaay fa fanaay nga reeb ea ban'ean. To use.

maanggaa [<?English mango ] n. Ba miit ea gaak'iy ni maa gaagang' kaen ni baay waqamngin ni yi maa qunum. Ba qachiichiig gaaf i yuwaan, ma ba sin'un'uw gaaf. Baay ea guy u keenggin ni ba roowroow. Mango.

Chiiney ea kea k'uuf ba yaay ea maanggaa, ni ri ba piireq.

maangguwaa [<Japanese manga 'cartoon' ] n. Yaqan ban'ean ni ka ni ngoongoliy ni ga raa guy ma ga naang ko yaqan miniiq fa maang, machaanea ka ni ngoongoliy ni ba mak'akaer yaqan. Cartoon.

Rea pagäl neam ea ba saalap i yoeloey yaqan ea maangguwaa.

maap' v.i. & a. Ngalool ban'ean ngea muul gathoon ngea chuw u laanggin. Muul gathoon nga but' ngea chuw u laanggin. To pour out, spill; poured out, spilled.

Kea maap' ea buw u waay rook' beaq nga but'.

Maap' n. p.n. topon. Fithingaan ba yaang ea nuug, fa falaak ko keenggin ea naam nu roey u Waqab ni baay nga leelquch u Gagil ngea Tamil. Name of a district or municipality of Yap; the island north of Yap Island proper.

maapaan n. Paan ni ba yoqor ngea gaak'iy ni ba peeth ba kaen nga ba kaen. Forest, wood.

Nga gu waen nga maapaan ko dumöw gaal'.

maaq n. Ban'ean ni yi maa taay ban'ean nga laanggin nga ni feek reeb ea ban'ean nga ni pirdiqiy ngaay ngea pilpil, ni ba gaaq ni langad ea yi maa pirdiqiy u laanggin. Pounder, hammer, pestle.

Kea feek beaq ea maaq rook' fa rea labthir, daab ki yog ni ngea langad.

Maaq n. p.n. topon. Fithingaan l'agruw ea binaew ni reeb ea baay ko falaak nu Tamil, ma reeb ea baay ko falaak nu Weeloey. A village in Tamil; a village in Weeloey.

maaq falaay (cf. falaay (maaq + falaay)) n. Ba malaang ni ba dakea ngea boed yaqan ba maqayowagil ni yi maa pirdiqiy ea falaay ngaay ngea yib logowean. Pestle for medicine. maaq + falaay

Mu piiq ea maaq falaay room ngoog nga gu pirdiqiy ea falaay roog ngaay.

maaq qaaw (cf. qaaw (maaq + qaaw)) n. Ba lëy i gaak'iy ni yi maa pirdiqiy ea qaaw ngaay ni ka fin ni puug u laan ea liib. Coconut hust pounder. maaq + qaaw

Kea n'aeg beaq fa rea lëy i maaq qaaw ko fa rea pumoqon kea puwaen'.

maaqiis (dial: mayis) [<?Spanish ] n. Ba miit ea waldug ni ni fanaay u Mariikeen kaakroom, ni woed yaqan ea thalruus, ma ba roowroow fadik' ni yi maa qunum ni k'akling fa ka ni liith. Sweet water melon.

Mu qunum ba yaang ea maaqiis.

maar₁ n. Thow ni ka ni ngoongoliy ka ni wum naag ni ngea paer ni ba n'uw nap'an ni daab i kireeb. Ba gaaq ni yuu Ngeak ea yaed maa ngoongoliy ea miit ney ea ggaan. Preserved breadfruit.

Faqän gu qun nga Ngeak, ma ba gaaq ni maar ea yi maa kaay.

maar₂ n. psble. Niig ni yi maa piiq ngaak' beaq ni yi bea fitaeq ko daay rook' ko yaay ni dalip yaay ngaay ni ka ni fitaeq ko fa rea gi daay. Labgean ea magaer ni ngea piiq ea bitiir ko gäl labthir rook'. Kind of tribute paid on third fishing expedition in someone else's water. Return which one has a right to expect from one's children.

Kea yib ea maar ko fa rea fitaeq ni gaagang' ea niig ni baay riy.

maar₃ a. Waer ngea yaaf ni bachaan ea biliig. To look sickly from not eating for a long time.

Kea maar fa rea baabiy roog, yaa daariy beaq ni qi durwiqiy u nap'an ni gu waen ko mileekaag.

Maar n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

maarabgil (dial: meerebgil) v.i. Ngoongoliy ban'ean ngea yoqor ngea yog ni fas fa gaman boech ea girdiiq riy ni ba piireq.

Mu suup naag ea pi thum'aag niir ngea maarabgil.

Maarach [<English March ] n. time Reeb ea puul ko duw ni Mariikeen ni qiir ea raam ea bi ni dalip ea puul ko yuu duw. The month of March.

Maarach ea rea puul ni ni diyean naag ea bitiir roog riy.

maaraay {maaraay naag} v.i. Niing ban'ean u m'oon ni nga ni piiq. Ban'ean ni ku yi raa suulweeg fa ban'ean ni daab ku ni suulweeg. To advance order according to Yapese custom.

Kea yib fa chaaq ni bea maaraay qachif.

maaraay naag (cf. maaraay) v.t. Niing ban'ean u m'oon ni ngea bangiiyaal' ma ni piiq fa ni yaen ni feek. Ku yi raa suulweeg, fa daab ku ni suulweeg. To advance order according to Yapese custom.

Mu maen mu maaraay naag ea yaer ko chaaq neam, nga ni yaen ni bayuul naag fa rea tiir ngaay.

maarket [<English market ] n. Reeb ea kaantiin ni yi maa yaen ni taay ea chugum ngaay nga ni chuwuqiy ma ni piiq paluwon ko chaaq ni chugum rook' fa rea n'ean. Market.

Nga gu waen nga maarket nga gu guy ea langad ko baay fa daariy.

Maaroom n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

maaroong

maaroor (cf. cf. ma- and yaroor) (dial: chumal) n. Pen, as for pig or other animal.

Maarsal [<English Marshall ] n. p.n. topon. Ba qulung ea doonguch ni baay u laan ea rea thael i fachfach ney ni baay ko ngeak u Guwaam. The Marshall Islands.

maartiilyow n. Ba miit ea taliin ea maruweel ni ba dakea ngea boed yaqan ba piisoon ma chanea ba waasëy ea nguwol riy ma ba rean koelngin. Yi maa keer ea buut' ngaay yaa l'agruw lëy ma ba m'uth'muuth'. Pick, for digging.

Gi ney ea buut' ea ka yigii qëlqëy daab kii yog i keer ko seebel nga ri yib ea maartiilyow.

maarwoth a. Waer beaq ni bachaan ea m'aar fa pilabthir fa ban'ean ni kea buuch rook'.

Ka ga ba maarwoth boech, daab yog nga mu maen u dakeän ea roochol ko m'uw.

maaryaar n. Ba miit ea liiliy ni maa qaaw ngaak' beaq ni ba toomgin, ma daab ki naang ban'ean, ma yuung ngiyaal' ea bea ruurruur ni ba geel. Raa beaq ni baay rook' ma suusun ea baay rook' ni mus ko ngiyaal' ni ka ni gargaeleeg. Daab i qaab rook' beaq ngaak' beaq. Epilepsy.

maas [<English march, (?) via Ulithian ] n. Ba miit ea churuq ni ni feek u Baalaaw nga raay nga Waqab ni maa yin' ea bpiin ngea pumoqon u taqa baang ni churuq ni saak'iy. Marching dance.

Bea fil fa pii bitiir ba maas ni nga ruun'-eed ko Yap Day.

maat' {maat'eag} n. Ba lëy i gaak'iy ni yi maa taay ban'ean nga taban u ba lëy ma ni taay nga dakeän puy nga ni feek. Carrying pole.

Mu th'aeb ba lëy ea moor ngea maang maat' roodow.

maat n. & v.i. Piyaan loelugëy ni kea weachweach ramaqën. Yib ramaqën fa ni gaael'. Gray, of hair; to shine, be light.

Kea maat loelugean fa rea paapaq roog.

maatabuul n. Qangean ba kea gaak'iy ni ka ni th'aeb ma kea paer qangean ni ka ba suwon nga laang. Tree stump.

Kea miil fa rea tiir kea tun qaay nga ba maatabuul kea doel'.

Maatamaag n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

maateag (cf. maat) v.t. N'igin ban'ean ngea yib raqën ngea yog ni nga ni guy. To shine, as a light.

Mu maateag ea deengkii ko rea kaarroo niir yaa kea talimar.

maatmaat (cf. maat) a. & v.i. Yaen ramaqën ngea m'aay nga ki yib ramaqën ba yaay. Yaen ramaqën. Shiny; to shine.

Bea maatmaat ban'ean nga ba yaang, ni daa gu naang ko ba maang.

maath₁ (cf. thaeng) [Cf. Ulithian math 'burn' (?) ] a. Extinguished, snuffed out, as a fire; erased, wiped out, rubbed out, eradicated.

Kea maath ea nifiy ko fa chii mareaw roog.

maath₂ (dial: meath) v.i. Taay baang u doewëy fa ba yaang u reeb ea ban'ean ngea chaafin nga baang ko reeb ea ban'ean. To touch.

Bea maath ban'ean nga keerqug ni daa gu naang ko ba maang.

maath₃ n. Ba yaang ni baay u miit ea chabog ngea maliil, fa thiliin l'agruw yaang ea binaew ni maa yaen ea daay riy ni ba geel qeree kea fuqög ea daay ea tooyqaer.

Faqän raa qey mea yaen ea bitiir ko maeluuk nga laan ea maath'.

maath₄ n. Ba miit ea niig ni baay ba yil u p'eeriq ni ba n'uw nga m'oon, ma baay ea dumöw u pachan. Baay doewngin ni woed ea faayal. Type of unicorn fish.

Kea qaaw ea rea maath ney ko nuug kea chuguur ni ngea gurthiy.

maath ea liyab

maath ea liyab rook' beaq = not know what to do

maath lunguun a. Ban'ean ni ba puwalag.

Ka nu puwaen' ko fa rea tiir yaa ka ni sug ma bea yoeg boeg i ban'ean ni ba maath lunguun.

maathaqëg₁ (dial: mathaqëg) v.i. Nga ni biqeg nga ni naang ko qiin qorngin. To count.

maathaqëg₂ (cf. maathaqëg₁) n. Thael ni l'agruw ea mookuun ko yalean nu Waqab. Second eating rank.

Ka ni daawach naag fa pii pumoqon ka raanoed ko maathaqëg.

maathaqëg₃ (cf. maathaqëg₁) n. time Bangiyaal' ni taqareeb ngiil'aan ko bi ni m'oon ea puul ko duw ni Mariikeen. The month of January.

Ngiyaal' ni maa tabab ea yaal ngea maqarngeak ea maathaqëg.

maathow n. Ba yaang u fadik' ea maliil ni ka ni biing, ka ni liiq ea maliil riy, ni maa yaen ea m'uw fa booch riy. Passage through the mangroves.

Kea niig beaq fa rea paaq i maathow daab ki yog ni ngea yaen ea booch riy

maathoolgirdiiq (cf. girdiiq (? + girdiiq)) n. time Reeb ea taayim ni baleayaal' ni goonopon ea meereeb ea kalook. Evening, roughly 9 p.m. ? + girdiiq

Baay ea moqolung ko pagäl baleayaal ko maathoolgirdiiq nga faeluw.

maath' (cf. th'aab) a. Toey ban'ean nga ban'ean ngea muul ba yaang ko fa rea n'ean ni ka ni pirdiqiy. Severed, separated, cut loose.

Kea maath' gafaan fa rea leeb roog kea muul nga but' kea kaay pilis.

maath' dagiyal (cf. yal (maath' + yal)) a. Beaq ni dea naang ea marus qaraa daar maa rus ko tin ban'ean ni maa rus ea girdiiq ngaay. Brave, courageous. maath' + yal

Rea pagäl neam ea ba feal' ni ngea qun ko salthaaw yaa ba maath' dagiyal.

maath' keeruq (cf. keeruq (maath' + keeruq)) a. L'agruw i bann'ean ni yow ba thiil ni yow ba thiil ni boed ea neap' ngea rraan fa laang ngea buut'. Opposite. maath' + keeruq

Gäl walaag neam ea yow ba maath' keeruq, yaa ba gayow ea ba taa noonnoon ma ba gayow ea gaathii ri maa noon.

maat'eag (cf. maat') v.t. Feek ban'ean ko maat'. To carry something with a pole on the shoulder.

Ba moem ni nga da maat'eag-eew ea rea duug ney ko bi ni ngea feek taqa ba gadow.

maawoch v.i. Poeng ni nga niib nga reeb ea mitmiit ni girdiiq ni baay rogon ko fa rea mitmiit ea ngea yib ngaay. To call people to come to a mitmiit.

Yi bea maawoch ko fa rea mitmiit ea chiiney ni nga ni taay.

maay' (dial: meay') v.i. To engage in sexual intercourse, to copulate.

maay₁ n. Dagurean ea quchub ni yi maa langdiy. Young coconut husk for chewing.

Kea m'aay ea buw, qeree maay ea yi bea langdiy.

maay₂ (dial: meay1) n. Ba yaang ko yanup fa saagal fa qaech ni qiir ea maa yaen ea niig riy nga laanggin, ma daab ki yog ni ngea suul nga wuruq. Fish trap entrance.

Ba qaram reeb ea niig u laan ea maay ko fa rea saagal ni sanaa ku raa miil ngea yaen.

maayuul (dial: maen qarow) Inexperienced (at fishing).

mälchäth [Cf. Palauan mersad 'type of fish' ] n. Ba miit ea niig nu reegur ni ba gaagang ma ba n'uw ni boed yaqan ea maal'. Yi maa l'eag ko gireeng gaaf u reegur. Type of fish.

Gu waarow ea fagear roog ko gireeng gaaf fowaap ma gamow l'eag l'agruw ea mälchäth ni ri ba gaaq.

mälchoer a. Beaq ni ba saqaliiliy, qaraa ba dakea dea llow-aen'. A stupid fellow. [syn: chunpad, sagangan ]

Ba mälchoer ea rea fagear roog neam.

mäleethaey (dial: mileethaey) n. Beaq ni ba gaafgow ni daariy tafean ni yugu bea yaen u baang nga baang. Beggar, homeless person.

Fa rea tiir ni faakaag ea bea mileethaey boech u ba yaang i yaen.

mälmeq n. Ba miit ea niig ni ba qachiichiig ni daar maa gaaq ni boed yaqan ea dabear ni faqän maa paer u taan ea maliil. Yi maa kaay ni yi maa sool naag ngea paer ngea manguy ea yil' riy, yaa daab i yog i firtiy yaa yugu ba qachiichiig. Ba gaaq ni maa yaen u reegur, ma raa yib nga l'aay ma laan ea nguuy ea maa yaen i paer ngaay. Type of small, sivery fish.

Chiiney ea kea yib ba yaay ea mälmeq ni ka ri yoqor ni yi bea koel.

mälngaay [Cf. Palauan melngai 'lowcaste Yapese' ] a. Girdiiq ni ba soobuut' ea binaew rooraed ni yaed ea yaed maa maruweel ko piiluung rooraed ni rogon ni baay ko yalean ni Waqab. Low caste, fifth caste, slave.

mälngaay ni kaan (cf. kaan (mälngaay + kaan)) n.p. Girdiiq ni th'aeb i soobuut' ea binaew rook' ni ba gaaq ni yaed maa maruweel ko piiluung rooraed. Low caste, the lowest caste. mälngaay + kaan

mälngaay ni qarow (cf. qarow (mälngaay + qarow)) n.p. Girdiiq ni ba mälngaay ma ba toelaeng boechquw ko mälngaay ni kaan. Low caste, fourth caste. mälngaay + qarow

mälngiy (dial: liib) n. Ba loew ni ni ka ni keer ni baay ea daay riy ni kea buroew ni yi maa yaen niin' ea dagur ko quchub ngaay ngea yib ea qaaw riy. A place brackish place where dagur is left to become qaaw.

Kea yib beaq i puug ea qaaw u mälngiy roog kea m'aay.

mälngoed n. Ba miit ea niig ni boed yaqan ea galunglung, machaanea ba qawatwaat fa talimar doewngin. Nigaan ea lugoch ni ku maa yoeg boech ea girdiiq ea choey ni qalaabal ngaay. Type of brown parrot fish.

Ka gu waen gu guy fa rea yanup roog ma ba sug ko mälngoed.

mälyeeg n. Ba miit ea paan, ni maa garaaraaw u but', ma ku ma yaen nga l'ugun ea gaak'iy. Yi maa ngoongoliy ea soonom ko keenggin, ma ku yi maa langadiy ea falooraas riy, ni qaad fithingaan, ya yi ba qadaag boen. Baay ban'ean riy ni suusun ea meeloer ni ba sug ko lingir, ni maa muul ea chaachangëg ngaay ngea mang damunmuun ko rea gaak'iy neam. Type of grass.

Nga gu waen ko feek mälyeeg nga gu ngoongoliy reeb ea soonom gu fanaay.

män' (dial: maen'2) n. Ban'ean ni gapuul u ban'ean ni yi maa niing ngaay ngea daab i maap' gothoon. Bottle cap, or just cap in general.

Kea yaen ea män' ko fa rea maaloer roog nga baang.

män'maen' (cf. maen') v.i. Yaen ban'ean ni bea maen' u madaay ni yugu bea qun ko daay ni daariy ea gi ni bea yaen i yaen ngaay, kea mus ni gi ni bea yaen ea daay ngaay ea bea qun ngaay. To drift around aimlessly.

Ka ni pirqeg fa rea faafat roog ni bea män'maen' u madaay i yaen.

Märeegow n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Märnifean n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

mäsoen (cf. soen) n. Paer ngea taaw ko ngiyaal' ni ngea yib beaq fa ngea buuch ban'ean. Waiting.

Kea chaelbaag ko mäsoen, fi ni mingyaal' ea raa yib ea baas.

maech [<Japanese ] n. Boechii yaang i ban'ean ni maa paer ea girdiiq riy ni gaethii ri ba piireq ma ku baay ea naqun riy ngea yuu rabaaq i maruwee. A small town.

U Colonia ea reeb ea maech ni ba qachiichiig.

maechyoech v.i. & n. Yin' ban'ean nga laang ma ni fachooliy, ma ku ni yin' nga laang nga ni fachooliy ba yaay ni ba miit ea baat'. Rea n'ean ni yi bea baat' ngaay. To juggle; things used for juggling.

Chii buulyal neam ea ri ba cheag ko maechyoech.

mael [cf. Trukese maun 'war' ] n. Chaam u thiliin l'agruw qulung ea girdiiq, fa thiliin l'agruw fa boech ea naam. Ni yi bea chaam nga taliin ea chaam. War, battle. [root: maluul]

Nap'an ni qi mael yuu Mariikeen ngea yuu Saapaan, ma ri gaafgow yuu Waqab, yaa qimmoey ea Saapaan u roey.

maeleqag (cf. luqag) (dial: maeluqag) v.i. Chaam naag ni nga ni guy ea chaaq ni raa feek, fa ngea yog ngaak'. To struggle over.

Bea maeleqeg qookaes fa pii bitiir.

maeloer (dial: meeloer) [Cf. Ulithian mölör `bottle' ] n. Ba miit ea ban'ean ni yi maa taay ban'ean nga laanggin ni boed ea koebreq, ma chaanea ba tamiilaeng nga ba rabaaq ni raa yog ni nga ni guy ban'ean nga ba rabaaq, ma raa pil. Glass, bottle.

Kea biliig beaq ea maeloer qaraay nga but' ni raa yit' beaq.

maeluk (cf. luk) {maelukuy} v.i. Fanaay ea raen ni nga ni chuweeg ea but' fa qaliit u doewëy ngaay. To wash, bathe.

Moey nga daarow nga madaay ko maeluk, yaa ri ba gaaq ea yiluq.

maeluk naag (cf. maeluk) v.t. Fanaay ea raen, fa daay, ma ku boech ngiyaal' ea soep, ni nga ni chuweeg ea qaliit u ban'ean. To wash; to bathe, to rinse.

Nga gu waen gu maeluk naag ea thuw roog, yaa kea sug ea qaliit riy.

maelukuy (cf. maeluk) v.t. Taay ea raen nga ban'ean ngea chuw ea qaliit fa buut' riy, ngea biqech ba yaay. To wash something, to bathe.

Nga gu waen gu maelukuy ea thuw roog, yaa kea sug ea but' riy.

maeluk'aan (cf. luk'a-) (dial: moelk'aan) n. psd. Gi ni th'aeb i fadik' ban'ean ni qiir ea ba gaaq faan riy, ni boed fadik' ea gaak'iy. Its heart, center, as of a tree.

Kea th'aeb beaq maeluk'aan fa rea kea dinaey ni qaraay ea ngea yim'.

maeluqag (cf. luqag) (dial: maeleqag) v.i. Chaam naag ni nga ni guy ea chaaq ni raa feek, fa ngea yog ngaak'. To struggle over.

Bea maaluqëg fa pii bitiir ko chaaq rooraed ni raa feek ea baat'.

maeluqag thiin (cf. thiin (maeluqag + thiin)) v.i. Chaam naag ea thiin ko miniiq ea ba feal' ea rook'. To argue. maeluqag + thiin

Bea maeluqag thiin fa pii bitiir ko miniiq ea nga ni fool rook'.

mael'igil' v.i. Paer fa mool nga dakean ban'ean ni dea qayaal, ni boed ea choob ni baay ban'ean u taanggin. Sit, lie, or stand on something uncomfortably, as sleeping on a bed with a stone underneath.

Baay ban'ean u taan ea rea gi k'iniy roog ney, ni gu bea mael'igil' ngaay.

maen'₁ v.i. Yaen u dakeän ea daay ni bea qun ko daay ngea nifeeng, gi ni bea yaen ea daay ngaay ngea nifeeng ma bea qun ngaay. To float, to drift on water.

Kea maen' ea booch roog, yaa sanaa daa gu yiluuy.

maen'₂ (dial: män') n. Ban'ean ni yi maa yaen ni niing nga ban'ean ni faan ea ngea daab ki maap' gothoon nga but'. Bottle cap.

Kea yaen ea maen' ko fa rea meeloer nga ba yaang.

maen'₃ (dial: damaen) n. Ba miit ea niig ni ba weachweach ni maeguchoel ramaqën ma baay yuu yael' i rungduq ni yaen u dakeän nga taanggin, ma baay ea dumöw u pachan. Type of fish, convict tang.

Rea gi langith ney ea kea sug ea maen' u fadik'.

maen'₄ n. Ban'ean ni yi maa yip' ko maab ma daab ki yog ni nga ni biing, ni boed ea look. Door latch.

Ga raa piig ni nga mu mool ma ga maen' naag ea maab, baay guub mu gu pug-eem.

maen₁ v.i. Weeniig ngaak' beaq ngea piiq ban'ean. Niing ban'ean ku beaq. To beg, ask for.

Ka guub ni gu bea maen langad, yaa ri daariy ea langad roog.

maen₂ a. Ka ni qupnguy ea gi ni qimmoey riy ni ba maab, qeree daab ki yog ni nga ni yaen nga laanggin. Closed, clogged, plugged. [root: niing]

Chiiney ea kea maen fa rea kaantiin, ma daa gu feek ea tamaagow.

maen qarow (dial: maayuul) Inexperienced (at fishing).

maen-aen' (cf. waen' (maen₂ + waen')) n. psd. Qolooboch ea leam rook' ko maang ea ngea riin' ni faan ea ka yi gi yoqor nga laanyaen'. Confused, befuddled, bewildered. maen2 + waen'

Kea maen-aen' fa pii bitiir ko maang ea faluweeg ko fa rea saasaalipoew.

maenigil (dial: maenigiil) a. Ri daeriy thibngin fa kireeb riy, yaa gubiin riy ma ba feal' rogon. Good, well.

Ba maenigil lamean fa rea buw room.

maenigiil (dial: maenigil) a. Ri daariy thibngin fa kireeb riy, yaa gubiin riy ma ba feal' rogon. Good, well.

Ri ba maenigiil ea maruweel rook' ea rea taayool neam.

maeniy (cf. maaman) (dial: maamaniy) v.t. Feek ea yaap' fa ku ban'ean nga ni yaen naag ea m'uw ngaay, fa booch, ni nga qu ni suruy u fadik' ea daay ni daab i maath nga but'. To paddle. [root: maeman, maemaniy]

Daariy ban'ean ni yi raa maeniy ea rea m'uw ney ngaay ea chiiney.

maeniileng (dial: maaguuleng, maagooleng) n. Yuu yaang i n'ean ni baay u laan ea laang ni yi raa guy, ma boed yaqan ea qaath, machaanea gaathii qaath, yaa n'uw ni bea yaen u laan ea laang. Cloud.

Daar maat ea yaal' ea daqir, yaa boqor ea maeniileng u laan ea laang.

Maenpig n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

maenuwaa [<English man o' war ] n. Baarkoow ni gaagang' ni yi maa fanaay ko chaam ni goqo baay ea gapung u dakeän, ngea salthaaw. Warship.

Nap'an ea ka baay ea salthaaw nu Mariikeen u roey, ma maa yib ea maenuwaa nga raay ni boqor.

maenyoer n. Ba miit ea thow ni yi maa kaay. Ba tuluulubuuy ma ba pach doewngin. Type of edible breadfruit.

Kea k'uuf ea maenyoer ba yaay ni ri ba piireq.

Maerfeal' n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Maergoew n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

maeriilaeng n. Ba miit ea kaan ni kaan nu qarow ni baay ko yaat nu Waqab. A land spirit.

Kaakaroom ea yi maa yoeg ni boqor ea maeriileng ni maa m'uug ko girdiiq.

maeriiw n. Baang i ban'ean ni baay u dabap' ea l'aey nii yib i mus reeb ea luul' ngaay. Yugu maa paer ni baay ea raen riy ngea daay ni kea maqathuk. Ma tuguul ea gaak'iy riy ni boed ea riiw ngea qayung. Mouth of river, brackish.

Ka gu guy ba galuuf u laan ea maeriiw ni ri ba gaaq u raan' ba kea riiw ni baay riy.

Maerleaq n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

maerngin n. psd. Fadik' qi yuwaan ea gaak'iy. In the midst of the leaves of a tree.

Ba qaram ba qarcheaq u fadik' i maerngin fa rea kea maanggaa.

Maertaem n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Maerunguun n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

maerut a. Daariy ban'ean ni ba feal' beaq ngaay, ma qeree ba maerut.

Rea pagäl neam ea ri ba maerut qadow.

maeruwaer [cf. Woleaian tipemwaremware 'be in doubt, uncertain' ] [root: maeryaer]

maeruut Inexperienced (at love).

maeruutoobii [<Japanese maru 'circle' + tobi 'jump' ] n. Ba miit ea gosgoos ni ka ni yoeloey ban'ean nga but' ni boed yaqan ba kaahool ni yi maa qog ni baay rogon u laanggin. Hopscotch.

Bea gosgoos fa pii buulyal ni yaed bea maeruutoobii.

Maerwael (dial: meerwael) n. p.n. topon. Fithingaan yuu Saapaan ni baay ko yaat ni yi maa yin' u Waqab. The country of Japan, in stories.

maerwaer [Cf. Ulithian märwär `uncertain' ] a. Ban'ean ni daawor i muduugil ea n'ean ni nga ni riin' ngea n'ean ni daab ni riin'. Uncertain, unsure.

Ku gu bea maerwaer ko gu raa yaen nga fitaeq fa daangaay.

maeryaer [cf. Woleaian tipemwaremware 'be in doubt, uncertain' ] [root: maeruwaer]

maesis [<English matches ] n. Ba miit ea ban'ean ni ka ni ngoongoliy ni boed yaqan ba yaang i qawaat ni ka ni taay nga taban boechi lëy i gaak'iy ni yi raa gaed nga ba yaang i baabyor ni fean, mea yib ea nifiy riy. Match (for fire).

Mu piiq ea maesis ngoog nga gu tamaagow ngaay.

Maetinaan n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Maetinaeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Maetiibuw n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Gilmaan'. Village in Gilmaan'.

Maetiidoew n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

maetunguun n. psd. Gi ni ba qachiichiig u ban'ean, fa raa ban'ean ni maa tuguul, ma gi ni magid nga laang riy. Its small end, far end, e.g. of a branch.

Mu t'aer baang ea maetunguun ea yuw nga mu piiq ngoog.

maethin (dial: paethin) v.i. Buguy ba bagul i paqëy ma ni geel naag ngea k'ik'iy ngea qaaw nga ban'ean ni ba geel marin, fa yin' ban'ean riy ngea yaen ni ba geel marin. To flick with the finger.

Kea siy ea maethin, yaa ka mu qamiith naag loelugeeg.

meqchurwoq n. Ba miit ea niiw ni ri ba maeguchoel ea quchub riy ngea yuwaan ni baay boechi maeguchoel riy, ma ri ba feal' lamean ea quchub riy. Type of coconut tree with very yellow coconuts.

Ri taqa ba kaen ea meqchurwoq ni baay ko biiroog ea binaew.

meqdigdig a. Ban'ean ni fean ea th'aeb fa wup', ma kea kireeb ni daab kii yog ni ngea th'aeb fa wup'. Dull, of a knife.

Gi ney ea yaer ea daab i feal' yaa ba meqdigdiq.

meqechngael n. Ba miit ea m'aar ni maa yib ko nguwol ni maa kireeb naag ea yiig ngea nguwol ngea kuruuf fa t'aer. Tooth decay, cavity.

Kea yib ea meqechngael nga nguwaalean fa rea tiir roog ni nga gu feek nga qaspiitaal ngea qun ko tafalaay.

meqeryaq a. Ba tanaqag fa ba talanglang ko gubiin ban'ean. Yugu yi raa pingeeg ban'ean ma kea yib ngaay ni qiir ea ma naang ea n'ean ni nga ni riin' ngaay fa qiir ea ma naang marungaqagean. Greedy.

Ka ba meqeryaq boech ea bi niir ea bitiir.

meqeryog a. Ri ba tawaasar ni raa yoeg ban'ean ma daab yog ni nga ni siyeeg. Persuasive.

Rea fagear roog neam ea ri ba meqeryog, kea chaelbaag ngaak'.

meqiling (cf. qiling) n. Qiling ni ba miith ni maa taay ea bpiin ngea pumoqon ni daawor ra maabgol gow. Secret love affairs.

Mu chuw gaed u wur u taqang roog yaa gaathii tafean ea meqiling.

meqnuun' (dial: nuun', manuun', manuun'nuun', nuun'nuun') a. Piireq ramaqën u wuruq ban'ean ni suusun ea baay baang ni ba weach, ma baay baang ni ba talimar, ma yu yaang neam ea ba maqathukthuk.

Baay ba nimeen roog ni ba meqnuun' doewngin ni ri ba gaaq.

Meqruur n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Tamil. A village in Tamil.

meqwaer (cf. waer) a. Daab i yog ni nga ni riin' ban'ean ni ba geel mariin. Weak.

Rea pagäl neam ea ri ba meqwaer ma ri ba taf ea thiin rook'.

mereerey (dial: mireerey) a. Ri ba manguy ma ba pach doewngin ni faan ea ka ba bitiir fa rea n'ean. Smooth, soft, thin, tender, as a baby's skin.

Bi ney ea puw ea daab i feal' ni koelngin ea piiskaa yaa ka ba mereerey.

meyguq (dial: mäyguq) a. Moenur beaq ea ngiyaal' ni bea qaaw ea n'uw fa raen ngaak'. Wet only from rain falling on you now.

Mu kan boech nga naqun yaa ga bea meyguq ko gi niir.

meal {meal naag} a. Ban'ean ni qimmoey ni ba fas mea yim' ngea paer ngea wagaagëy ma kea kireeb boen. Ban'ean ni ba kireeb boen. Rotten, evil smelling, foul smelling, bad, of food.

Bea yaen boen ea meal u doewngin ea rea pilis niir.

meal naag (cf. meal) v.t. N'eanigin ban'ean ngea meal. To make rotten.

Boech ea girdiiq ea ba qadaag t'eenguun ea galip ni ka ni meal naag.

mear v.i. Yaen ni nga ni baat naag beaq ni yi bea saakaleeg ea baat ma daab ni baat naag. Ku yi maa yoeg nga ban'ean ni dea suwon nga laang yaa ba thig nga ba rabaaq. To almost slap; to make a slap at someone but to hold back at the last instant; tilting, like a tree.

Fa rea kea buw ni ba mear nga dakeän ea kanaawoq ea baay ea buw riy.

meath {meathmeath} (dial: maath2) v.i. Chuguur i chuguur l'agruw i ban'ean nga taqa baang ngea chaafin doew row nga taqa baang ni dea geel mariin. To touch.

Bea meath ea qoeng room ko nifiy ma baay yik'.

meathmeath (cf. meath) v.i. CHuguur i chuguur l'agruw i ban'ean nga taqa baang ngea chaafin doew row nga taqa baang ni dea geel marin. To touch.

Bea meathmeath fa rea yael' i waayaa ko gaamiig ko raen bea wear ea nifiy riy.

meay' (dial: maay') v.i. Paer ea bpiin ngea pumoqon nga taqa baang ni ba miith. To engage in sexual intercourse, to copulate. sexual

meay (dial: maay) n. Baang ko yanup fa qaech fa saagal ni qiir ea maa yaen ea niig riy nga laanggin fa rea n'ean ma daab ki yog ni ngea suul nga wuruq. Fish trap entrance.

Kea magchoth baang ko meay ko fa rea saagal bea suul ea niig riy nga wuruq.

Meay n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Gagil. A village in Gagil.

mëy₁ a. & v.i. Paer ni kea thig boech. To bend to the side. [root: maamëy]

Fa rea kea niiw ni ba mëy nga dakeän ea kanaawoq ea bea muul ea mareaw riy nga kanaawoq ni raa qaaw reeb ngaak' beaq.

mëy₂ n. Reeb ea yangar. Generation; "wave" of sea, etc.

Bi ni ngaan ea mëy ea bea churuq ea chiiney?

mëy₃ n. Boechi towaqath ni yi maa piiq ko girdiiq ni maa yib nga reeb ea madnam fa qabiich. Gift to people who come to a party.

Qa mu guy boech ea mëy roog ni kea piiq fa pii girdiiq ni gamaed.

meech {meechmeech} v.i. Saak'iy nga laang ma ni paer nga but' ni yi bea buguy ea bug u qeay. To flex the knees and do knee-bends.

Daab ku mu meech naag ea rea tiir niir yaa ba yi meecham ngaak' ea miit niir.

meechar n. Ba yaang i puw fa moor ni ka ni sey ni qiir ea yi maa yip' ea qayung fa qayow nga doewngin ngea piiq geelngin. A piece of puw or moor used in qayung or qayow.

Kea yaen fa chaaq i th'aeb ea puw ni ngea mang meechar.

meechbar (dial: partat) n. Ba miit ea niig ni ba qëlqël keeruq ma ba matharthaar ni boed yaqan ea doomaal ma chanea maa gaaq ko doomaal. Maa paer u taan ea lugoch. Type of fish.

Kea yip' fa rea pagäl ba meechbar ni ka ri gaaq.

meecheq {meecheqiy} v.i. Maqud mareaw ngea yib ea cheq riy. Maluum ko cheq. To squeeze grated coconut to get the cream out; to cook with coconut cream.

meecheqiy (cf. meecheq) v.t. Qudiy ea mareaw ni ngea yib ea cheq riy. Liith ea ggaan ko cheq. Liiq beaq ni ri ba qël mariin. To squeeze grated coconut to get the cream out; to use coconut cream in cooking.

Ka mu meecheqiy fa rea thipchig fa daawor?

meechigaaf v.i. Chaagil nga taqa baang ni boed ni kea gabael reeb nga reeb ni ba moqmaaw' ni ngea muul. Stick together, like gum in hair.

Kea meechigaaf piyaan loelugeeg ko qaliit.

meechmeech (cf. meech) v.i. Meech ni ba yoqor yaay fa ba n'uw nap'an. To flex the knees and do knee-bends.

Ri ba qadaag fa rea tiir ni yi bea meechmeech naag, yaa bea minmin.

Meechqöl n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Rumung. A village in Rumung.

meechyaang (cf. ?meech + cf. baalyaang) a. Qaliiliy fa sakirkiireeb loelugean. Crazy, silly, foolish. ?meech + cf. baalyaang

Ba meechyaang ea rea fagear roog neam.

meedalip det. quant. num. Reeb ea maathqëg ni taqareeb ni boqor ko neel' ma taqareeb ni ba liich ko meeruuk. Seven.

Gaeg ea ri meedalip ea roowroow ni ka ba qaraay roog.

meegiik' a. Ggaan ni ri ba malik' fidik' ni gaathii ri ba piireq logowean. Dry, of food.

Ri ba meegiik' ea maal ko rea gi maqut roog ney.

meel₁ {meeliy} [Cf. Ulithian mwël 'rope on sail' ] n. Ba yael' ea gaaf ni baay ko laay ni yi maa tarëg ngaay ni qiir ea yi maa teel mea yoqor ea nifeeng ni bea qaaw nga laan fa rea laay, fa ni pagpaag mea lichliich ea nifeeng ni bea qaaw nga laan fa rea laay. Certain rope on a sail.

Mu pagpaag ea meel ko laay roodow yaa bea yib ea thaam nga laang.

meel₂ {meelmeel} a. Ban'ean ni ga raa dun'uuf, fa ga raa dileqiy, ma daab i paal doewngin fa daab i yaen wuruq nga but'. Tough, as meat.

Ka ba meel boech ea gi ney ea qufin.

meelik [<English milk ] n. Logowean ea thuuth ko gamanmaan ni ba gaaq ni garbaaw ni yi maa qunum, fa yi maa qathkuy nga boech ea falaay nga i paer ni ba n'uw nap'an u laan ea koebreq ni daab i kireeb. Milk (of animals, not humans).

Chiiney ea ka ri toeylaang paluwon ea meelik u kaantiin.

meeliy (cf. meel) v.t. Teel ea meel ko laay ngea yoqor ea nifeeng ni qaaw nga laan ea laay. To pull, as to pull a rope on a sail.

Yi raa meeliy ea meel ko laay mea paapëy ea m'uw ni bea yaen.

meelmeel (cf. meel₁) a. Ban'ean ni ga raa dun'uuf, fa ga raa dileqiy, ma daab i paal doewngin, fa daab i yaen wuruq nga but'. Tough, as meat.

Kea mat i mat ea yaal' ko fa rea gi laek' ea meelmeel.

meeloer (dial: maeloer) [Cf. Ulithian mölör 'bottle' ] Ba miit ea ban'ean ni yi maa ngoongoliy ni yi maa taay ban'ean nga laanggin ni ku boed ea koebreq machaanea ba tamiilaeng ramaqën ni raa yog ni nga ni guy ban'ean nga laanggin fa nga ba rabaq. Ma raa muul nga but' mea pil. Glass, bottle.

Mu piiq reeb ea meeloer ni ba qachiichiig ngea mang tafean ea weach roog.

meel'eeg (cf. maal'eag, miil'eeg) v.t. Feek boech ban'ean u fadik' boech ban'ean ma ni digey boech. To choose, to select, to pick.

Mu meel'eeg qiin ea soobyaas ni ba gaagang' nga mu piiq ngoog.

meenit' (dial: miinit') [<English minute ] n. time. Reeb ea taayim ni gaethii ri ba n'uw nap'an yaa raa neel' i ragaag ma fi ni yog reeb ea qaawaa riy. Minute.

meenyoer [Cf. Ulithian mölyör 'type of breadfruit' ] n. Ba miit ea thow ni ba taluulubuy ma ba pach doewngin ni yi maa kaay. Type of breadfruit.

Chiiney ea kea qël ba yaay ea meenyoer ni ri boqor.

meer₁ {meereeg} (dial: mear) v.i. Buguy ban'ean ngea bug ma kea chugur nga but'. To bend down, as a tree to make a snare.

Kea qaaw ea n'uw ko fa rea paaq i gaak'iy kea meer nga kanaawoq.

meer₂ v.i. Noon fa riin' ban'ean ngea chob ngea naang beaq ni kea yib beaq. To make a sound so that people will know you have arrived.

Meer n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Ruul. Village in Ruul.

meerebgil (dial: maarabgil) a. Ban'ean ni ka ni ngoongoliy ni faan ea ngea yoqon ni ban'ean ni ba qachiichiig ngea suusun ea kea gaaq.

Mu suup naag ea rea niig niir ngea meerebggil.

meeres a. Girdiiq ni ba taa maruweel, ni ba piireq ea ggaan ngea n'ean rook'.

meereeb det. quant. num. Reeb ea maathqëg ni baay u thiliin ea meeruuk ngea ragaag, ni taqareeb ni ba yoqor ko meeruuk ma taqareeb ni ba liich ko ragaag. Nine.

Mu piiq meereeb ea doolaa ngoog nga gu chuwaey' ngaay.

meereeg (cf. meer₁) v.t. N'eanigin ban'ean ngea bug nga but' ngea kan nga but'. To bend down, as a tree to make a snare.

Miniiq ea kea meereeg ea paaq ney ea gaak'iy nga kanaawoq?

meeriyer clsfr. Ba bug ea thiin ni yi maa yoeg nga yuu yaang ea binaew ni gaagang' yaang. Classifier for large pieces of land.

meeriikeengkoo [<Japanese meikenko 'flour' (lit. 'american powder') ] n. Faloowaa ni ka ba bangbaang ni daawor ni liith ni yi maa ngoongoliy u ba miit ea waldug nga ni bilbilig ni boed yaqan ea weach. Baay fin ni qathkuy ko raen ngea ku boech ban'ean ma fin ni liith ngea yib ea faloowaa riy. Flour.

Nga gu chuwqiy boech ea meeriikeengkoo nga gu liith boech ea teemparaa.

meeruuk det. quant. num. Reeb ea maathqëg ni baay u thiliin ea meereeb ngea meedalip, ni taqareeb ni ba yoqor ko meedalip ma taqareeb ni ba liich ko meereeb. Eight.

Meeruuk ea churuq ni baay ko Yap Day ea bi ney ea duw.

Meerwael (dial: Maerwael) n. p.n. topon. Fithingaan yuu Saapaan ni yi maa yoeg u Waqab, fa fithingaan ea gi neam ea faayleng ni baay yu Saapaan riy. Japan and the Orient.

Meey [<English may ] n. time Bi ni laal ea puul ko duw ni Mariikeen. The month of May.

Gaeg ea ni gargeal naag-eeg ko dalip fean ea puul ko Meey.

meeyeq n. Rochlean ea ngiy ko m'uw u baqa ni gaarwol. Outer part of frame of bamboo canoe platform opposite outrigger.

Ka yugu mu kan nga meeyeq ma raa yib ea thaam nga laang.

mich a. Ba riyul' u waen ni ri qaram rogon ban'ean. Certain, sure, definite, promised, determined.

Daar mich u waen'uug ni gaeg ea yi bea piningeeg ni nga gu waen.

micheeg (cf. mich) v.t. N'igin ban'ean ngea muduugil ni daab kii thiil. To make certain, definite, etc.

Micheew n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Maap'. Village in Maap'.

michig {michigiy} v.i. M'aag fa bichiy ni ba yoqor yaay ma ba noemow. To tie or wrap completely, continously, or repeatedly.

Ri ba feal' ea michig ko rea yanup ney.

michigiy (cf. michig) v.t M'aag fa bichiy ni ba yoqor yaay ma ba machëqchëq. To tie very tightly; to tighten.

Mu fël'eag i michigiy ngea machëqchëq.

michin (dial: bulbul) n. Qangean ea niiw ni ka ni toey ea chuw ea keenggin riy kea paer ni goqo ka ba qangean. Stump of a coconut tree.

Mu taay ea rea duug niir qaram nga dakea ea michin.

michmich (cf. mich) {michmicheeg} a. Ri ba mich ban'ean.

Ka ri michmich qu waen'uug ni gu raa qun ko yaen nga Baalaaw.

michmicheeg (cf. mich(via michmich)) v.t. N'eanigin ban'ean ngea michmich.

Fa rea yaar roodow ni qu ni michmicheeg ea ka mu thilyeeg.

milaey' [cf. Ulithian melaaey 'garden, farm' ] n. Baang i ban'ean ni ka ni ngoongoliy rogon ka ni yuung boech ea foey' ngaay ma yi maa yaen ni feek ea paan riy nga qi paer ni ba kiliin ngea paapëy ni gaaq ea foey' riy nga ni kaay. Garden, farm.

Kea yaen ea bpiin roog nga tabrey ko milaey' ni daawor i suul ma kea neap'.

milaey [cf. Palauan mlai 'type of canoe' ] n. Ba miit ea m'uw ni qu ni toey u Waqab kaakaroom ni fean ea mileekaag ngea feek chugum. Type of canoe.

Gu ba qadaag ni nga gu fanaay ree bea milaey.

Miley n. p.n. topon. Baang ea binaew nu Weeloey. Place in Weeloey.

mileegich {mileegichiy} v.i. Peeth l'agruw i ban'ean nga taqa baang nga qu ni suruy reeb u reeb. To rub against.

Bea mileegich fa gäl paaq i gaak'iy nga taqa baang bea choeb lingaan ni ba mak'ar tamadaag.

mileegichiy (cf. mileegich) v.t. Peeth l'agruw i ban'ean nga taqa baang nga qu ni suruy reeb u reeb ma bea yaen lingaan. To rub against.

Bea mileegichiy fa rea tiir ea yaer rook' ko fa rea lëy i puw bea m'urm'ur yileeg ngaay.

miliichif (dial: milquchif) n. Baang i qiim ni yi maa taay nga dakeän ea qanguy ko th'iib ni ngea qayuweeg ea qanguy ngea daab kiqi miil ea gaweal u thiliin ea qanguy ngea thiib nga wuruq ea th'iib. Pot cover holder, made from sheath of coconut tree.

Kea yaen fa rea gi miliichif ko fa rea th'iib ngaan?

milooyir n. Quchub ni baay u mathiliin ea qachibaey ngea t'oeb ni ba gaaq ni yi maa fanaay ni ngea mang lingirean ea falaay. Coconut between qachibaey and t'oeb.

Mu fil reeb ea milooyir ngea mang lingirean ea falaay roog.

milquchif (dial: miliichif) n. Baang ea qiim ni baay ni taay ea qannguy nga dakeän ea th'iib ngea muuq ma ni taay ngaay ni ngea koel fa rea qannguy ni ngea daab i muul. Pot cover holder.

Mu th'aeb baang ea booch qaram ngea mang milquchif ko rea th'iib ney.

miluwol (dial: muluwol, mäluwol) n. Ba bug i thiin ni ka noeg ngaak beaq ni ngea yoeg ku beaq yaa daab i yog ni ngea madaq fa chaaq ni bea yoeg fa rea bug i thiin ngea fa chaaq ni nga noeg ngaak'. Message.

Chiney ea ka ri gu paaq talin fa rea miluwol room ni daa goeg.

minifiy n. Fidik' ea nifiy ni gi ni baay ea daramram riy ni ba geel ea gaweal riy. Midst of a fire.

Kea thaay fa rea gii baabiyor roog nga minifiy kea yik'.

miniiq pron. interr. Ba bug i thiin ni bea fiith ko kun girdiiq ea kea riin' ban'ean fa bea fiith ko maang fithingaan reeb ea girdiiq. Who?

Miniiq fithingaan ea rea piin neam?

minmin v.i. Yaen lamey nga laang ni bachaan ea ka ni feal'falaen' fa kea mak'ak'aer laan i n'uy nga ban'ean. To laugh, to smile.

Kea taamraq fa rea tiir ni yi bea minmin ngaak' kea yoer.

Mingeepiin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

mingyaal' (cf. yaal' (maang + yaal')) adv. interr. Ba bug i thiin ni bea fiith ko maang taayim ea nga ni riin' ban'ean riy. When?, what time? maang + yaal'

Mingyaal' ea raa yib ea sikoekii ea daqir?

Min'eef n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Weeloey. Village in Weeloey.

miraqay (cf. raqay) det. quant. num. Reeb ea maathqëg ni ragaag yaay ea ragaag ma kea yog qorngin. Hundred.

Meereeb miraqay ea mareaw ni ka gu bilig ni baay u faang.

miräq [Cf. Ulithian miraw 'light haired, dry skinned' ] a. Ba dakea ngea weachweach ea maraan'iiw ramaqën doewngin ni dea atlimar. Light brown colored, light colored, white of skin.

Kea miräq fa rea pagäl ni faan ea yugu bea chuw nga maad.

mireq₁ n. Ba miit ea girdaan' nu madaay ni yi maa languy ni ka ni suup naag. Ba gaaq ni maa paer u fadik' ea waar u dabap' ea daay. Ba qachiichiig ma ba taluulubuy dagurean, ni maa gabael ko malaang. Type of shell.

Ba qaraay ea suup ko mireq ni ri ba feal', mu qunum boech.

mireq₂ a. Mu guy ea miräq. Light brown colored.

Mirey n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

mireech n. Ba miit ea p'aaw ni saak'iy ni yi maa kaay ea p'aaw riy. Kind of banana.

Mu piiq reeb ea roed ko mireech nga gu fiqiy.

mireed v.i. imperative Ngea yib boech ea girdiiq ni ba yoqor ni dalip nga laang. You (plural) come.

Moeg ko gäl i fagear room neam nga mireed nga raay nga ni qabiich.

mireerey (dial: mereerey) a. Ka ba manguuy ni bachaan ea ka ba bitiir ni daawor i qëlqël ni boed yuwaan ba kea gaak'iy ni ka fi ni puuf. Smooth, soft, thin, tender, as a baby's skin.

Bi ney ea puw ea ka yi gi mireerey ni ngea maang koelngin ea piiskaa.

mireew v.i. imperative Pining l'agruw ea girdiiq ni ngea yib nga toqobean ea chaaq ni bea poeng. You two come.

Mireew nga raay nga da thiin gaed.

Miryaanaas [<English Marianas ] n. p.n. topon. Reeb ea doonguch ni qimmoey ni reeb i gothoon ea rea thael i fachfach ney. Ku yi maa yoeg ko girdiiq ko rea naam neam fa thiin riy. The Mariana Islands, Chamorro.

misilpig [Cf. Ulithian mëselpög 'cold (disease)' ] n. M'aar ni maa yib ko girdiiq ni baay ea qalingeang riy ngea choochol ngea qamiith ko yal fa qulum fa gaweal u dakaney. Ba gaaq ni daa raa n'uw nap'anmea m'aay ea miit ney ea m'aar. Cold (disease).

Chiiney ea kea yib ea misilpig ni ba geel ni kea yoqor ea bitiir ni yi bea feek nga qaspiitaal.

misiiq (dial: misiiw') adv. time Ngiyaal' ni ba qaraay ni kea suwon ea yaal' fa kea paag ea kadbuul. Noon.

Mu taan'um yaa kea misiiq ma baay mu maen ma ka ni sukuul.

misiiw' (dial: misiiq) adv. time Mu guy ea misiiq. Noon.

mislal a. Yaen u madaay ni kea maykoq fa kea geel ea daay ma ni m'aar nga qu ni sul'ugun ma bea yib ea baalyaang nga qawchey ma bea kirkireeb ngorngoorëy. Sea sick.

Yaay ni soomm'oon ni gu qun u baarkoow nga Ngeak ea gu mislal nga ri gu m'aar.

mismis {mismis naag} v.i. Liith ban'ean ko giriis ni daab ri yoqor ea giriis ngaay. Fa yaen u lingaan ban'ean ni boed ni yi bea liith ban'ean ko giriis. To fry; to make a sizzling sound; to simmer, of a pot not yet boiled.

Kea n'ag ea mismis fa daawor, yaa kea yib ea biliig ngoog.

mismis naag (cf. mismis) v.t. Liith ban'ean ko giriis. To fry.

Mu piiq boech ea giriis ngoog nga gu mismis naag ea gäl chii niig ney ngaay.

Mitaeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Miteebinaew n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Gilmaan'. Village in Gilmaan'.

mitgeey' (cf. geey' (miit₁ + geey')) a. Ri ba kireeb yaqan fa ri ba faguw. Ugly. obscene miit1 + geey'

Chii piin neam ea ri gawo mitgeey' ma ri ba taf.

mitiiguruw n. L'agruw niiq ni yow walaag ni taqareeb ea chiitamangirow ma ba thiil ea chiitanangirow. Half brother, half sister, of two people with the same father but different mothers.

Gäl i chaaq neam ea yow ba mitiiguruw.

mitiimaraq (cf. taamaraq) a. Sikirkireeb ni faan ea ka ni taamaraq naag u fadik' ea girdiiq ni ba yoqor, ma daariy ban'ean ni ngea yoeg yaa fa pii n'ean ni yi bea yoeg ea gubiin ni riyul'. Timid.

Yugu yi bea moqlung ma yi bea yip' ea thiin ko fa rea pagäl, ka yi gi paer ni kea mitiimaraq u fakik'ey.

Mitmaed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Mitmeed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

mitmiit₁ (cf. miit₄) n. Mu guy miit4. Traditional Yapese ceremony, party, celebration.

mitmiit₂ (cf. miit₃) a. Cheag l'agruw ea ban'ean nga taqa baang ni daab ki muul reeb u reeb fa kea moqmaaw' ni ngea muul reeb u reeb. Stuck, embedded.

Maang ea ka qu mu mitmiit riy, yaa kea chaelbaag ko soen?

Mitraed₁ n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Mitraed₂ [from: [gamädimitärädea...] ]

Mitröw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

mithaeg (cf. miith) v.t. Taay ban'ean nga baang ni ngea moqmaaw' i guy fa ngea daab ni guy. To hide, conceal.

Kea mithaeg beaq ea waay roog ni daab ku gu pat ngaay.

mithiith n. Qamiith ni ri ba geel ni gawo yi bea taay ea nifiy ngaay. Pain caused by rubbing.

Ka ba geel boech ea bi ney ea yaal', yaa bea mithiith dakeän keerqug riy.

mithmith v.i. Geachgeach ban'ean ni gaethii ri ba geel ea gaechgaech ni bea taay. To move, shake gently.

Daab ku mu mithmith yaa nga da puy-eew loelugean.

mithyëch n. Yuwaan ea gaak'iy fa qamangin ea gaak'iy ni ba chaagil nga taqa baang ni yow bea gaaq ni qaram rogon ni yow baay u taqa baang. Leaf, fruit, etc, which grows doule or connected together.

P'aaw ni taan ea yabach ea ba yoqor ea mithyëch riy.

mit'aan ea maab n. Ban'ean ni yi maa taay ko maab ma daab kii yog ni nga ni biing, fin ku yi raa chuweeg ea fin ku raa yog ni nga ni biing. Latch, as of a door.

Kea sibthiy beaq ea naqun rook' kea t'aer mit'aan ea maab riy.

miil v.i. Yaen ni ba paapëy ni kea chuguur ni ngea mus paayngiy fa ba paapëy ko yaen. To run.

Rea pagäl neam ea ri ba paapëy ko miil, yaa qiir ea m'oon ko miil ko U. N. Day.

miil faan (cf. faan (miil + faan)) v.i. psd. Paer ni qiir ea ngea guy ea n'ean ni nga i riin' nga ban'ean yaa ka ni pithig marungaqagean ngaak' ni ngea riin' ea ti ni ba qadaag ngaay. To become the responsibility of. miil + faan

Chiiney ni kea yaen ea chaaq ni tafean ea rea tabinaew ney ko chuur ea gaeg ea kea miil faan ea booch rook' ngoog.

miil'eeg (dial: meel'eeg) v.t. Feek boech ban'ean u fadik' boech ea ban'ean ma ni paag boech. Feek ea bi ni yi ba qadaag ma ni paag ea bi ni daabuy. To choose, pick.

Ka gu waen nga kaantiin ka gu miil'eeg ea chugum ni gu ba qadaag ka gu chuwqiy.

miim₁ a. Pardeq baang u qey ngea maruchruch mea qëlqël nga i paer ni ri ba qamiith ma kea qaaw ea llaq ngaay, Hard, painful sole of foot.

Chiiney ea ba qaraay baang u laan qeg ni kea miim ni ri ba qamiith.

miim₂ v.i. To sprain a joint; to suffer a hairline fracture of a bone.

miimiy₁ v.t. To sprain, or cause a hairline bone fracture.

miimiy₂ (dial: Dialect of Tamil) n. Dakeän ea qey.

miinit' (dial: meenit') [<English minute ] n. time Baang ko taayim ni gaathii ri ba n'uw nap'an, yaa raa neel' i ragaag ma fi ni reeb ea qaawaa. Minute.

Ka dalip ea miinit' mea noon ea yabul ko misiiw'.

miirip a. Qaaw ea choeq ni daakuriy ea mayngar fa wagaagëy ni ba geel. Calm, peaceful, quiet.

Ka ri qaaw ea miirip ko daay ea chiiney, sanaa baay ea yakoq u baang.

miisaa [<Spanish misa ] n. Reeb ea moqlung ko Kaatooliik ni yi maa taay nga laan ea galaasiyaa ni ma machib paadrëy mea piiq ea koomoonyoon ko girdiiq. The Roman Catholic mass.

Fa bi ni ba qaraay ea madnam ea gu taaw ma kea chuguur ni nga ni muuq ko miisaa.

miispil (dial: moespil) [Cf. Palauan mesobil 'bachelor' ] n. Beaq ni bpiin ni maa paer u reeb ea faeluw ni figirngin ea pumoqon ko fa fa binaew. Ka ni yaen ni feek nga ni taay nga raam ni nga qi paer nga u ra thiin gaed ea pumoqon ko fa rea binaew. Kaakroom ea qimmoey ea miispil ko faeluw i yaen mea yib ea Saapaan mea yoeg ni daab ku ni taay ea miispil u faeluw, qaram ea maath ea bi neam ea yool ni Waqab. Concubine of a men's house.

miit₁ {mitaeg, mitaen} [Cf. Palauan medal 'his face' ] n. psble. & clsfr. Gi ni m'oon fa qawcheam ban'ean ni raa yaen ma qiir ea ba magid nga m'oon. Eye, front, point.

Kea m'ing miit fa rea m'uw rook' fa rea pumoqon ka ri kireeb-aen' ngaay.

miit₂ [cf. Woliaian mate; Ulithian mat 'kind' ] clsfr. Ba bug ea thiin ni maa yoeg qorngin ban'ean ni ba thiil ni reeb ngea reeb. Kind of, type of, species of.

Boqor miit ea m'uw ni qu ni toey u Waqab kaakroom, ma kea chiiney ma kea yoqor miit ea daakuriy beaq ni maa naang rogon i toey.

miit₃ {mitmiit2} a. Maqasthal reeb ea ban'ean nga reeb ngea paer ni ba machëqchëq ni ba moqmaaw' ni nga ki muul reeb u reeb. Stuck, embedded.

Kea miit fa rea kaarroo ko fa rea gi kanaawoq ni kea tamarnguduq.

miit₄ {mitmiit1} n. Reeb ea moqlung ni yi maa taay u Waqab ni nga ni madnam naag reeb ea ban'ean ni kea buuch ni ba gaaq faan ni woed l'agruw niiq ni ka ra maabgol gow fa reeb ea chuur ni kea suul ko maaq raay fa ku ban'ean ni ba gaaq ni kea buuch. Traditional Yapese ceremony, party, celebration.

Chiiney ea gaethii ka ri yi maa mitmiit naag ea maabgol u roey u Waqab.

Miit n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

miit ea daay id. Soor ko gi ni bea yib ea loor ko daay riy ngea nifeeng. Against current.

Saampaan ea ri ba moqmaaw' i qiig naag nga miit ea daay, yaa ba gaaq nifengin.

miit ea ngeek v.i. Yib ea nifeeng ko ngeek.

miit ea raen id. Gi ni baay ea raen riy ni ba moqmaaw' ni maa m'aay, ma qiir ea maa yib ea raen riy nga laan reeb ea luul' fa reeb ea yibuq. Source of water.

Faqän raa ni liiq ea gaak'iy u dabiibiyean ea burey, ma raa maam' ea raen u fadik' ea buut' ngea maath ea miit ea raen ngea qalublub.

miit ea thuuth (cf. thuuth (miit₁ + thuuth)) {miteethuug, miteethuun} n. psble. Baang ko thuuth ni faqän baay u lulukngun ni qiir ea maa maap' lagowean ea thuuth riy nga but' nga qi qunum ea bitiir. Kea gaaq laan miit ea thuuth ko fa rea piin yugu bea maap' lagowean nga but'. Nipple. miit1 + thuuth

miit i galip Very tiny betel nut.

miit i thaan (cf. thaan (miit₁ + thaan)) {miit i thaeg} (dial: toethaan) n. psd. Luwaan ea biy ko yal rook' beaq ni ka ni th'aeb ni ka ba qachiichiig. His navel, belly button. miit1 + thaan

Yi raa maath nga miit i thaan ea chaaq neam mea puwaen'.

miith {mithaeg} v.i. Taay ban'ean nga baang ni ba moqmaaw' ni nga ni guy yaa ka ni quponguy fa ka ni taay nga fadik' ban'ean ni taqareeb rogon yaqan ngaay. To hide, conceal.

Baay beaq ni qu gu guy u roey ma kea miith nga ba yaang.

Mogmog n. p.n. topon. Reeb ea doonguch ko naam nu Ulithi. An island in Ulithi.

mogorod {gurdiy} v.i. Dareag ngea fael fa ngea m'uug laanggin. To spread apart, of a girl's legs. sexual

moguchoth {guchthiy} a. Maath' ngea yaen ba yaang mea yaen ba yaang ni boed baang i baabyor ni ni koel u ba lëy ngu ba lëy ma ni teel ngea yaen baang mea yaen baang. Torn.

Daab ki feal' ea gi ney ea baabyor yaa kea moguchoth.

moleag (cf. mool) v.t. Thingeeg beaq fa ban'ean nga buut' ngea paer nga dakeän ban'ean fa ngea paer nga buut'. To put to sleep; to down a tree, or other standing structures.

Mu moleag ea rea tiir niir ngea muuq ma gadow qabiich.

molquchif n. Ba miit ea garaaraaw ni ba talimar doewngin ma baay pachan ni gawo ba poechug. Ba gaaq ni maa paer u fadik' ea chabung fa baang ni ba taagarbeab. Type of insect.

Kea muul ba molquchif nga laan ea rea kaap room niir.

moqadaab v.i. Gothëy ni yugu daeriy faan fa daeriy tapgin ni ba feal'. To be being wasted, supererogatory.

Bea moqadaab gelngin ko bi niir ea girdiiq.

moqawaat n. Baang i ban'ean ni yi maa k'eeg ea nifiy riy ni qaram tafaen ea nifiy ni yi maa k'eeg riy ni gubiin ngiyaal'. Hearth.

Kea yaen ea nimeen ko fa rea moqawaat kea firik nga buut'.

moqduldul (dial: moduldul) a. Paer ni kea muukun nga taqa baang ni daa ki mataltal, ni boed ea yarooch u doewey ni kea muukun nga taqa baang ni ka ni labthir. Wrinkled, as skin.

Gi ney ea baabyor ea daab ki feal' yaa kea moqduldul.

Moqmataam n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

moqmaaq (dial: moqmaaw') a. Dea moem i ngoongoliy fa riin'. Hard, difficult.

Bi ney ea maathqëg ea daab yog ni nga gu taay qorngin yaa ka yi gi moqmaaq.

moqmaaw' {moqmaaw' naag, moqmaqën} (dial: moqmaaq) a. &. n. psble. Mu guy ea moqmaaq. Hard, difficult.

moqmaaw' naag (dial: moqmaaw') v.t. Ngoongoliy ngea moqmaaw'. To make hard, difficult.

Faqän raa daa gu naang rogon ma kea siy i moqmaaw' naag.

moqon a. Girdiiq ni ba pumoqon. Male.

Miniiq ea rea moqon neam?

Moqon n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Moqonfeal' n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

moqonyaen' (cf. moqon + ?) [Cf. Ulithian monyan 'devil' ] n. p.n. prsnme. Fithingaan fa rea kaan ni maa pingeeg qaen' ea girdiiq ko deeneen ni baay ko machib. The devil; Satan. moqon + ?

Moqoqarow n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

moqoy₂ (dial: mooqoy) a. Mu guy ea moooqoy. Bitter.

moqoy₁ (dial: moqoy) a. Reeb ea lamean ni boed ea marat ngea maguniin ni ka ni pathuy nga taqa baang, fa boed lamean qathiboon ea niig. Bitter.

Ba qaraay ea buw roog ni ba moqoy ni ri daab yog ni nga ni langadiy.

moqoyaay n. Ba thael ea dawaach ni qimmoey u Waqab kaakaroom. Eating rank.

Rea moqon neam ea yi maa yoeg ni qiir reeb ea moqoyaay.

moqubich (dial: muqbich) v.i. Maqadqad baang i ban'ean ni kea maqadqad ni soomm'oon ma kii maqadqad ba yaay nga ki suul ea qamiith ngaay ba yaay. To hurt, as an existing wound.

Kea moqubich fa rea gii malaed roog kea yib ea rachaq riy ba yaay.

moquchol {quchliy} v.i. M'aag ea gaaf nga k'angaan beaq nga ni cheechiqiy ngea daab ki yog ni ngea pagoofaan ngea yim'. To strangle.

Gaeg ea ri gu ba taamadaag ko moquchol ni nga gu paat nga reeb u fadik' ea paan ni kea qog laan miit nga wean.

moquchum a. Maen ni ban'ean ni qimmoey ni ba maab ma ka fi ni maen. To be closed, like hand, clam, mouth, etc.

Mu chuweeg paqam u langaan ea rea kea faasiiw niir yaa ra moquchum mea th'aeb bugul i paqam.

moqulung (cf. qulung) (dial: muqlung) n. Gaak nga taqa baang nga ni puruuy' naag ban'ean fa riin' ban'ean. Gaak nga taqa baang. Meeting, gathering, assembly, group, collection.

Baay ea moqulung ko pagäl ko binaew ea daqir ni baleayaal' nga faeluw.

moquruuf (cf. quruuf) a. & v.i. Kea maath ea nifiy ngaay kea yik'. Taay ea nifiy nga ban'ean ngea yik'. Burnt, cooked on a fire; to burn, as land, in preparing for planting.

Bea moquruuf beaq nga tayid ni sanaa ngea waldug.

moqwaer a. Daab i yog ni chibiy ban'ean ni ba toomaal ni bachaan ea dea geel. Weak, not strong.

Ri ba moqwaer ea rea pagäl neam ma ri ba taf, baay reeb ea rraan ma kea liiq beaq.

moroqchol n. Ba miit ea tiqëy qaraa girdaan' nu madaay ni maa paer u dakeän ea yaan'. Type of sea shell.

Ri ba piireq ea moroqchol ko gi ney ea daay.

mow v.i. Yoeg ni kea mich ban'ean u wun'uy fa yoeg ni nga ni riin' ban'ean ni faqän raa daab ni riin' ma raa geechig naagey ea kaan. To swear an oath, as by God.

Kea mow fa gäl i chaaq ni ngea feal' ea thiin roorow ni daab ku ra chaam.

Mow n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

mow [cf. Ulithian mmow (same meaning) ] n. Type of tree found in outer islands.

moechäq (cf. chäq, chëq, chöq) a. Qaaw ea gapaes ni daakuriy lingaan ban'ean ni ba gaaq fa wagaagëy ni ba geel fa nifeeng ni ba geel. Calm, quiet, peaceful, of wind or sea.

Daqir ea ri ba feal' ea yaen nga madaay, yaa ri ba moechäq.

moechuq a. Feal' waqathëy ni bachaan ea kea yog boechquw i ban'ean ni dea qun ko leam. [root: girig]

Kea diqin, ka mu moechuq fa daawor, yaa yi bea noon ngoom ma daa mu raa fool?

Moechuq n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

moed v.i. Taay qayiy nga dakeän ban'ean ni yi bea guy fa daa niir guy ma ni taay qayiy nga dakeän. To step on. [root: yit'.]

Kea yaen fa pi bpiin ko moed yungwol nga maliil.

moeding a. Paer ni ri ba manguy ni daar maa wagaagëy ma daar th'aeb ea matoochiiyal fa taay paluwon ea thiin rook' beaq. Meek, gentle, law-abiding, obedient.

Chii piin neam ea ri ba moeding, daar maa qun ko noonnoon.

moedoed (cf. moed) v.i. Taay qayiy nga dakeän ban'ean ni yi bea guy fa daa niir guy ma ni taay qayiy nga dakeän. To step on.

Mu guy yaa ka mu chuw nga suus ma chanea ga bea moedoed nga dakeän ea rifrif roog ni bea qamiith.

moel [Cf. Ulithian möl 'adze handle' ] n. Koelngin ea tow ni yi maa toey ban'ean ngaay. Adze handle.

Gu bea changar naag reeb ea moel ni nga gu fanaay ko tow roog.

moelngith n. Ba miit ea niig ni ba miit ea wuuq ni ba rungduq ma baay yu yael' i roow u doewngin. Ma paer u fadik' ea lugoch. Type of orange striped trigger fish.

Kea chuw ba moelngith qaraay nga taan ea rea lugoch ney ni ri ba gaaq.

moeluk'aan (cf. luk'a-) (dial: maeluk'aan) n. psd. Gi ni th'aeb i magid nga lulukngun ban'ean ni ba gaaq ni qiir ea th'aeb i gaaq faan riy. Its heart, center, as of a tree.

Kea kaen moeluk'aan ea rea kea gaak'iy ney ni qaraay ea ngea yim'.

moeluqan (cf. löq) {moeluqag} n. psd. Dagurean loelugey nii yil. His skull.

Baay gu paag ba malaang nga moeluqan beaq ngea pil.

moem (dial: mawum) a. Ri ba paapëy ni raa yog ni nga ni riin' ma raa ni muuq i ngoongoliy ma daawor ni magaer ni ba geel. Dea moqmaaw' i riin' fa ngoongoliy. Easy.

Kea chaelbaag ko fa rea tuutuw roog yaa daag naag rogon i l'aeng ea yanup ma bea gaqar ngoog ri ba moem.

moening a. Paer nga qu ni k'aring beaq ni yi bea yoeg ni raa yog ni ngea riin' ban'ean ni yi maa naang ni daab i yog rook' fa yi bea yoeg ni baay ban'ean rook' ni yi maa naang ni daariy. Ironic, sarcastic, mean.

Ka ni moening ni moening ko fa rea pagäl ea kea yoer.

moenur (dial: muunur) a. Ban'ean ni kea maath ea raen ngaay kea yaen boech ea raen ngaay daa kii milik'. Wet.

Kea moenur ea thuw rook' fa chii pagäl yaa kea muul nga madaay.

moeq n. Ba miit ea gamanmaan ni boed yaqan ea qarcheaq machaanea ba gaaq ni boed gaqngin ea dabaar, ma ba gaaq ni maa yaen yaen u but', fi ni raa piiq ni ngea mool mea changëg nga laang. Ti ni pumoqon ea ka noeg ea dirraq ngaay ma ti ni bpiin ea ka noeg ea qalaabal ngaay. Chicken. [root: nimeen]

Rea labthir neam ea ri ba yoqor ea moeq rook' ni maa chuguliy.

moermoer (dial: moormoor, boorboor) v.i. & a. Saak'iy ma ni bugbug ngea taqareeb toelngin loelugey fa soobut' boech nga chagiyey. Fa nimeen ni kea yaen i paer nga dakeän ea porok rook' ni bea piiq ea gaweal ngooraed. Fa ban'ean ni dea qëlqël ni ba moem ni maa bugbug. To stoop, squat, set (of a hen), bend down, lean over; flexible.

Mu moermoer nga ni l'iif naag-eem.

moeroes [<Spanish moros; Cf. Palauan, Ulithian moros 'savage' ] n. Girdiiq ni daawor i llowaen' ni ka ba qaliiliy ma ka maa languy ea girdiiq. Reeb ea naam ni baay nga laan ea ngael u roey u Waqab ni ba chuguur nga Manileq. Ku ba miit ea duqög ni yi maa kaay. Savage, cannibal, New Guinea; type of yam.

Fa pii girdiiq ni ra chuur gaed ni nga raanoed nga Baalaaw ea ka ra maalog gaed ka ra pirqeg-eed yuu Moeroes.

moeruur (cf. ruur) v.i. Gachgeach u laeng nga buut' fu ba rabaaq nga ba rabaaq ni yugu bea paer ma bea mithmith. To swing back and forth, or up and down.

Bea yib ea nifeeng bea moeruur fa rea kea niiw ni gu baay u l'ugun bea yaen ni nga gu muul nga buut'.

moes (dial: mus) v.i. M'aay ban'ean ni qaram ea toemur riy. To conclude or end.

Kea mus ea salpiy roog qaraay.

moespil (dial: miispil) n. Mu guy ea miispil. Concubine of a men's house.

moethiiw n. time Reeb ea puul ko duw nu Waqab ni taqareeb ngil'aan ko puul ni l'agruw ko duw ni Ngabchëy. The month of February.

Puul ni moethiiw eangiyaal' ni ba moqmaaw' ea raen riy.

moey₁ v.i. imperative Pining taqareeb ea girdiiq ni ngea yib ko gi ni baay fa chaaq ni bea noon riy. Come (said of one person).

Moey nga da qabiich gow, tooq.

moey₂ v.i. Ban'ean ni ka qa buuch ka fa raam, ma baay ni ka bea buuch ea chiiney ma baay ni daa ki raa buuch, chaanea ka qa buuch ka faraam. To exist; to be in a place (except in present tense).

moobag n. time Thiliin ea kadbuul ngea misiiw' ni daawor ri misiiw' ni gonoopon ea kea ragaag ea kalook. Mid morning (about 10:00 a. m.).

Daqir ea qi kireeb ea masiin ko booch roog, qeree fi ni gu taaw nga taa maruweel ni kea moobag.

mooch n. Ba lëy i moor ni ba qachiig ni yi maa fanaay ko churuq ni gameal'. Bamboo dance sticks.

Kea yib ea daay ko fa rea churuq yaa kea pilpil ea mooch.

mood (dial: fluubae, fuluubae, qachif) n. Lagowean ea quchif ko niiw ni ka ni th'aeb ni yi maa qunum nga u ni ching ngaay. Coconut toddy, palm wine, palm beer.

Chiiney ea gaethii ri ka ba yoqor ea girdiiq ni ka maa ngoongoliy ea mood, kea gaaq ni biyaa ngea rarum ea yi bea qunum.

moofan a. Thow ni kea qël kea paer ea kea manguy ni suusun ea qaram ea kea loel. Overripe and soft only of thow.

Gaeg ea ri gu ba qadaag ea thow ni kea moofan.

mookun (cf. kun) (dial: muukun) n. Baay u taqa baang ni kea moqlung. Fa ban'ean ni yi bea kunuy nga taqa baang. Fa ba thael ea liiw ko qabiich ni baay ko yalean nu Waqab. Gathering, group, assembly, collection; eating rank.

Chiiney ea goqo daawor ni piiq paqëy ko fa rea mookun roodaed.

mool {moleag} v.i. Paer nga choob fa nga baang nga but' ma ni qunguy qawchey nga ni ligiil, ni daa ku ni raa leam, yaa qaram ea bea tooffaan ea dooweef. To sleep.

Nga gu won gu mool yaa ka ri yib ea chuuchuw ngoog.

mool u waen' (cf. waen' (mool + waen')) v.i. Daa ku ni naang ban'ean ni yi maa naang ka faraam. To slip one's mind. mool + waen'

Bea gaqar fa chaaq ka ri mool u waen' fa rea milwol ni dea yoeg.

mool'oog v.i. Piiq beaq fa l'oeg beaq ngea yaen nga baang ngea yaen i yoeg ban'ean ngaak' beaq mea feek ea fuluweeg riy ngea suuluweeg ngea yoeg. To send somebody to deliver a message.

Ka mu mool'oog ni nga ni yaen ni noon ko fa rea moqon ngea yib nga da puruuy' gaed.

moomog v.i. Maybil ni ngea buuch ban'ean rook' beaq fa ban'ean ni ba maengiil. To bless.

Kaakaroom ea girdiiq ni tamaarong ea maa mogmog ko girdiiq ni ngea yaen ko chuur.

Moontaag [<German montag ] n. p.n. time Bi ni m'oon ea rraan ko week ni baay ea maruweel riy, ni baay u thiliin ea madnam ngea l'agruw fean ea maruweel. Day of the week, Monday. [syn: Taqareeb fean ea maruweel ]

Gaeg ea ri daabuug ni gu maa yaen ko maruweel ko Moontaag.

Moontaak [<German montag ] n. p.n. time Mu guy ea Moontaag. Day of the week, Monday.

moong [<Japanese mon ] n. Ban'ean ni baay u langaan ea gaaroog ni ka ni ngoongoliy ni ba feal' yaqan ma ka ni nuunuw naag ni yi maa chuw u taanggin nga ni yaen nga laan ea gaaroog fa nga ni yaen nga wuruq. Japanese ornamental gate or archway.

Daqir ea yi raa nuunuw naag ea moong ko galaasiyaa chea gabuul ea Baaynaag.

moon'og v.i. Thiil ban'ean ngea maenigiil boech nga rogon ni qimmoey ni soomm'oon. Improve, increase.

Kea moon'og boech fa rea pagäl ko maruweel rook' ea chiiney bea taaw ko maruweel ni daawor i paag ea meeruuk ea kalook.

moor [Cf. Ulithian mor 'large bamboo' ] n. Ba miit ea gaak'iy ni boed yaqan ea puw machaanea ba gaaq ko puw ma ba chiichir ea fith riy ko fith ko puw ma ku ba duwqag. Yi maa fanaay ko faafat ni ka ni th'aeb boech ka ni m'aag nga taqa baang ni boed baang i faang ni yi maa yaen u dakeän u madaay. Ku yi maa feek yu lëy nga ni l'iing ea weach nga laanggin nga u ni langad ngaay. Large type of bamboo; bamboo raft; bamboo lime container.

Kea qurfeeg ea bpiin roog fa rea kea moor ni gu bea leam naag ni nga gu toey nga gu m'aag ea faafat riy nga gu fanaay.

moormoor (dial: boorboor, moermoer) v.i. & a. Saak'iy nga laang ma ni bugbug nga m'oon ngea taqareeb foeyin loelugey nga chagiyeey fa soobut' boech. Fa nimeen ni kea yaen i paer nga dakeän ea porok rook' ni bea piiq ea gaweal ngooraed. Fa ban'ean ni ba moem ni maa bugbug. To stoop, squat, set (of a hen), bend down, lean over; flexible.

Lëy ney ea puw ea ka yi gi moormoor ni ngea maang qeew.

moorug v.i. Toey paqëy ngaak' beaq fa ban'ean ni ba geel mariin. To hammer with the hand.

Kea puwaen' fa rea moqon kea paag ba moorug nga loelugean fa rea tiir kea doel' nga but'.

mooruw a. Bi ni ba tooluuk qaraa ba lukungun u boeg i bitiir ni baay u thiliin ea bi ni ba qilal ngea bi ni ba bitiir. Middle in age, of siblings.

L'agruw ea pagäl ni walaageeg ni gaeg ea mooruw.

moosmoos [Cf. Ulithian mosos 'type of small whale' ] n. Ba miit ea raay ni niig ni ba qachiichiig ni maa yaen u reegur. Type of small whale.

Gu ba qadaag ni nga gu koel reeb ea moosmoos nga gu woy baang.

moosoos n. Niig ni gaagang' ni baay u madaay ni gaethii ri yi maa koel yaa kea yaen i paer ko gi ni ba toqaer ni qiir ea raam tafean. Monsterously large fish.

Bea yoeg fa rea pagäl ni ngea yaen nga madaay ngea koel ea moosoos.

moowoch n. Ba poeng ni ka ni taay ni nga ku ni yin' ba churuq ba yaay fa niin' ba yaang riy ba yaay. Invitation to do a repeat performance of a dance.

Kea siyeeg ea pumoqon ko fa rea binaew fa rea moowoch ni kea yib ko piiluung.

mu pron. Ba bug ea thiin ni yi maa yoeg ngaak' taqareeb ea girdiiq. You (singular).

Mu piiq reeb ea langad ngoog.

much n. Keenggin ea niiw (fa yugu ba miit ea gaak'iy) ni ka ni th'aeb ko gi ni magid nga but'. Stump of a tree, usually a coconut tree.

muchmuch n. Keenggin ea niiw (fa yugu ba miit ea gaak'iy) ni ka ni th'aeb ko gi ni magid nga but'. Stump of a tree, usually a coconut tree. [root: buchbuch]

Mu taay ea rea duw niir nga dakeän ea rea muchmuch ni ba qaram.

mudröq a. Muul ea piiy u loelugean ngea m'uug ea loeq riy, ni muul ea piiy ni daab kii yib ba yaay. Bald.

Tuutuw roog ea kea mudröq ni raa yaen u taraqën ea yaal' ma bea galgael ramaqën loelugean.

mudur n. Ba miit ea thow ni yi maa kaay ni baay ea qawoch riy ni ku yi maa kaay. Ba qachiichiig ea miit ney ea thow ma ba dakea ngea sin'uun'uw nga ba lëy ngea ba lëy. Type of edible breadfruit with large seed.

Gaeg ea ri gu ba qadaag ea qawoch ko mudur ni gu maa th'aag ko mareaw.

mudurdur v.i. Suruy baang u doewëy nga ban'ean ngea muul ea yalach riy ngea kur ko qufin ngea yib ea rachaq riy. To scratch the skin off.

Kea doel' fa rea pagäl u raat kea mudurdur dakeän keeruq.

muf v.i. Chuw u tagiil' ban'ean ni qimmoey riy ni ba muduugil. Chuw ea girdiiq u ba tabinaew ngea qab nga reeb.

Kea muf ea fagear roog ngea tabinaew rook' nga Doonguch.

mufeeg (cf. muf) v.t. Chuweeg ban'ean u tagiil' ni qummoey riy ni ba muduugil.

Ka ni mufeeg fa rea kaantiin nga reeb ea naqun.

mufmuf v.i. Muf ni ba piireq yaay, fa ba n'uw nap'an, fa boechquw ma boechquw.

Yi bea gaqar nga da mufmuf gaed boech nga lukngun ea naqun yaa ka ba yoqor ea girdiiq ni ka baay u wean.

mufmufeeg (cf. mufmuf) v.t. Mufeeg ni ba piireq yaay, fa ba n'uw nap'an, fa boechquw ma boechquw.

Kea chaelibaag i mufmufeeg ea bi ney ea kaahool u laan ea naqun.

muguniin a. Reeb ea lamean ni boed lamean ea gurguur ni reemoong. Ku yi maa yoeg ngaak' beaq ni ba kireeb ea thiin rook' ma ba taadamuumuw. Sour; mean.

Gu raa qunum ban'ean ni ba muguniin mea m'urm'uur nguweeleeg.

mugutgut [Cf. Palauan chitchut 'paralyzed', mechitchut 'weak' ] n. & a. Kireeb qaay ni bachaan ea m'aar ngea daab ki yog ni nga ni yaen ngaay yaa kea m'aay yilean. Paralysis; paralyzed.

Fa rea fagear roog ea kea mugutgut ka ri gaafgow ko yaen.

muguw v.i. For nga laang ni boed ni kea yib u fadik' ea buut' fa sik' nga laang fa qog nga laang ni boed ea kaayruu ni yugu bea qogqog nga laang. To spring up, as grass after a fire; jump up, as people in a panic.

Kea muguw ea paan u fadik' ea waldug roog u tomurean fa rea gi n'uw ni yib kafaraam boech.

Mulaalap n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

mulnguun n. psd. Gothgothoon laan teeliy fa teel ea gamanmaan fa niig. Its gills.

Mu dun'uuf mulnguun ea rea niig niir ngea yim', yaa ri kii miil.

muloeg v.t. Niing qupöngean qawochëy. Ku ba puwalaag ni nga noeg ni nga ni muloeg ea bpiin. To close one's eyes; (slang for laying a lady).

Mu muloeg mitaem.

Muloeloew n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Gagil. Village in Gagil.

Mulroq n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Weeleoy. Village in Weeloey municipality.

Mulröq (dial: Mulroq) n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Weloy. Village in Weloy.

muluwol (dial: mäluwol, miluwol) n. Ba bug i thiin ni ka noeg ku beaq ni ngea yaen i yoeg ngaak' beaq, yaa daab i yog ni ngea madaq fa chaaq ni bea yoeg fa rea bug i thiin ngea fa chaaq ni nga noeg ngaak'. Message.

Moeg fa rea muluwol roog fa daangaay?

mul'iin (dial: m'uliin) n. psd. Mu guy ea m'uliin. Its sharpness, as of a knife; roughness of file.

munngeal' n. time Reeb ea taayim ni ngiyaal' ni ba qaraay ni kea qaaw ea yaal' ni daawor i n'uw nap'an ni gonoopon ea kea meedlip ea kalook. Time, about 7 p.m., evening.

Fowngaen ea gu mool ni ka ba munngeal'.

munugun v.i. Muul nga buut' ni ba piireq taqa ba yaay ni boed qamngin ea gaak'iy ni bea muul nga buut'. To fall down, as unripen fruits.

Daawor i qël fa rea kea maanggaa ma bea munugun nga buut' ni baay m'aay.

munguuy {munguuy naag} a. Ban'ean ni yi raa dun'uuf mea yaen paqëy nga fadik' ni ba moem. Dea qëlqël. Soft, tender.

Gu ba qadaag ni nga gu mool nga dakeän ban'ean ni ba munguuy.

munguuy naag (cf. munguuy) v.t. Ngoongoliy ngea munguuy. To soften, tenderize, make soft, make tender.

Mu munguuy naag doewaam nga gu chamagiy-eem.

Mungwaqath n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

mungwod n. Ba miit ea nuunuw ni yi maa ngoongoliy ko buuth ko niiw ni yi maa nuunuw ngaay ko churuq. Dance ornament made from coco palm for dancing.

Mu fal'eag reeb ea mungwod nga gu fakaay yaa daa gu naang rogon i ngoongoliy.

mun'aeg n. L'agruw wanguuy ea mareaw. Two wanguuy of mareaw.

Kea piiq fa rea moqon mun'aeg ni feal'eag waqathaan ko fa rea fitaeq ni kea suul.

muqdigdig (dial: meqdigdig, muqgug, boqgol) a. Ban'ean ni fean ea th'aeb fa wup, ma kea kireeb ni daab kii yog ni ngea th'aeb fa yip yaa daa kii m'uuth. Dull, as of a knife.

Ba muqdigdig ea yaer roog.

muqgug (dial: boqogol, poqogol, meqedigdig) a. Ban'ean ni fean ea th'aab fa wup', ma kea kireeb, ni daab kii yog ni ngea th'aab fa wup'. Dull, as knife or spear.

Gi ney ea yaer ea ri ba muqgug ni daab i maath' ea nifeeng ngaay.

muqubich (dial: moqubich) a. Baang i ban'ean ni kea maqadqad ma ku ni bit' ngaay ba yaay ngea puw ea qamiith riy ba yaay ni ba geel marin fa ki yib ea rachaq riy ba yaay. Painful, hurting.

Kea muqubich fa rea gi malaed roog kea yib ea rachaq riy ba yaay.

muqulung (cf. qulung) (dial: möqulung) n. Mu guy ea möqulung. Meeting, gathering, assembly, group, collection.

muqut₁ (dial: maqut1) n. Baang i ban'ean ni ba sug ea laek' riy fa maal ni ka ni yuung ma yi maa ngoongoliy rogon nga i paer ni daeriy ea paan riy yaa qiir ea yi maa yaen ni gaay ea ggaan riy nga qu ni kaay. Taro patch.

Gabuul ea gu raa yaen gu toey ea paan u baang i muqut roog.

muqut₂ (dial: maqut2) n. Laan laen qey ni qiir ea yi maa taay nga but' ni yi bea yaen. Sole of the foot.

Kea kun ban'ean nga laan ea muqut u qeag.

Muqut n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

muquuquy (cf. quuquy) a. Muukun nga taqa baang ni daa ki yaram. Crushed, jammed against.

Kea diqin doowaam ni kea muquuquy?

mureech n. Ba miit ea p'aaw ni saak'iy ni yi maa kaay. Type of banana.

Baay ba mureech u milaey' roog ni kea magothgooth.

Murruq n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Gilman'. Village in Gilman'.

murunguuy a. Ba m'uw fa ba booch ni ri ba pach doewngin ma ba moem ni maa yaen u fidik' ea daay yaa gaethii ri ba taal daay. Stream lined, of sea craft.

Ri ba murunguuy ea chii booch roog ney, ba feal' ko saagreeng.

muruuruwol n. Ba moqulung ko girdiiq ni yi bea madnam naag ban'ean, ma nga ni piiq ea machaaf ngea ggaan ngea quchub ngea langad ngea niig ngea qurngin ban'ean ni nga ni kaay, fa nga ni languy, fa nga ni qunum. [syn: mitmiit ]

Daqir ea baay reeb ea muruuruwol ko binaew roog.

mus v.i. Muuq i riin' fa ngoongoliy, fa m'aay i riin' ban'ean. To be finished, ended, done, all gone.

Kea mus ea n'ean ni nga da riin'-eed ea daqir.

muturug {turguy} a. Mich ban'ean ni daab ki thiil fa daab ku ni thilyeeg. Certain, sure, definite, fixed, determined.

Qaram ea chiiney ea kea muturug ni gu raa qun ko chuur nga Baalaaw.

muyeeg n. Ba thaaq i quchub ni ka ni giiq ka ni yuuy' nga taqa baang. A string of coconuts which have been husked.

Ba qaraay fa rea muyeeg i quchub ni kea taay fa rea moqon ni nga da feek-eew nga Doonguch.

Muyuub n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Gagil. A village in Gagil.

muudoog n. Ban'ean ni ka ni thogthog naag ku beaq fa ka ni qog naag ku beaq ni ngea feek yaa yi ba qadaag ni ngea feek. Pagan offering.

Muudoog rook' fa pii chaaq ea quchub ngea langad.

muukun (cf. kun) (dial: moekun) n. Mu guy ea moekun. Gathering, group, assembly, collection; eating rank.

muul'₁ (dial: luum') v.i. L'aeng ban'ean ni baay rogon ngea yib reeb ea ban'ean riy, fa m'aag ni baay rogon ngea feal' yaqan. To weave, as a wall.

Ri ba paapëy ea rea moqon neam ko muul' rungrung.

muul'₂ (dial: luum') v.i. Taay ea raen nga laan ban'ean ni nga ni feek nga baang riy. To bail water and carry.

Nga gu waen ko muul' raen nga guub.

muul₁ (dial: qeew2) v.i. Chuw ban'ean u baang ni ba toelaeng ngea yib i qaaw nga baang ni ba soobut' ko fa gi ni qimmoey riy ni soomm'oon. To fall.

Daab u mu maen nga laang yaa ga raa muul ma ga maqadqad.

muul₂ n. Ba qulung fa ba thum i gaaf fa tael ni ka ni qulnguy nga taqa baang. Bundle of thread, rope, string.

muul₃ v.i. L'aeng ban'ean ni baay rogon ngea yib reeb ea ban'ean riy, fa m'aag ni baay rogon ngea feal' yaqan. To weave. [syn: lifith ]

Rea piin neam ea ri ba saalap ko muul waay ko bitiir.

muul paaq (cf. paaq (muul + paaq)) id. Chuw ea gi ni th'aeb ea gaaq faan u ban'ean. The main portion is gone. muul + paaq

Ka ri muul paaq fa rea piin ko fa rea kaarroo roorow ea pumoqon rook'.

muuluweeg v.t. Cause to fall. [root: muul]

muun v.i. Chingeeg paqëy ma ni paag ea rea n'ean ni baay u paqëy ngea yaen nga qoreel ni ba paalog. Yin' reeb ea taang. Fa yin' yaraan ban7ean nga fi ni boech nga raam. To throw, shoot; to sing a song; to postpone.

Ri ba paluw paaq ea rea pagäl neam ko muun piiskaa.

muun fangich (cf. fangich (muun + fangich)) id. To marry in levirate or sororate. muun + fangich

muunmuun (cf. muun) v.i. Ba n'uw nap'an ni qi buuch ban'ean. To pass, of time; to grow long, of time.

Qeree yaen fa rea m'uw ni ngea yaen nga Baalaaw ko feek raay ni ri ba sosoowaath ea... muunmuun ea... ma fi ni taaw nga Baalaaw.

muunur (dial: moenur) a. Baay ea raen u fadik' fa garungrung ni yi raa taay ea nifiy ngaay ma ba sosoowaath ni raa qaaf. Wet.

Gi ney ea gapat ea daab i qaaf yaa ba muunur.

muunguung n. Ba miit ea niig nu madaay. Type of fish.

Baay boech ea girdiiq ni daar maa kaay ea muunguung yaa yaed maa gaqar ea ba machmaach.

muuq₁ a. M'aay i ngoongoliy fa riin' ban'ean. Finished, completed, done.

Ka gu muuq ko qabiich yaa ka ri gu fas.

muuq₂

Raa mu muuq i X naag...

muur [Cf. Palauan mur 'feast' ] n. Ba qabiich ni ba yoqor ea girdiiq ngaay ma ka ni ngoongoliy ea ggaan ngea thum'aag ngea garbad ni boqor ni yi bea madman naag reeb ea ban'ean ni kea buuch ni ba fël'aan'uy ngaay. Feast.

Gu raa qun ko fagear roog nga gu waarow ko muur ko binaew rook'.

m'agm'aag (cf. m'aag₁) v.i. M'aag ban'ean ni ba piireq yaay fa ba n'uw nap'an fa ba yoqor yaang. Kea siy ea m'agm'aag ko rea gaf roog niir yaa baay mu m'aay naag. To tie or wrap up many times or completely, or repeatedly, or continously. [syn: michigiy ]

m'agoochug (cf. chug₂ (m'aag₂ + chug₂)) n. Piyean loelugëy ni ka ni leebuguy nga dakean leolugëy. Topknot, bun, of hair tied up on the top of the head. m'aag2 + chug2

Kaakroom ni ka maa taay ea pumoqon loelugean ngea n'uw ea yaed maa m'agoochug ma niip ea rawey nga loelugëy ni ba feal' yaqan.

m'araeniiw₁ (cf. niiw (? + niiw)) (dial: firigniiw) n. Baang i ban'ean ni baay ko niiw ni ba mat'uft'uf ni baay u qenggin ea paalëy. Yi maa fanaay nga qu ni ganaqun naag ea qachif ngaay fa ni taay ea falaay nga laanggin nga qu ni qudiy. Coconut cloth. ? + niiw

Mu th'aeb baang ea m'araeniiw nga mu piiq nga gu taay ea chii falaay ney nga laanggin.

m'araeniiw₂ (cf. m'araeniiw₁) a. Reeb ea ramaqën ni boed ramaqën ea buut'. Brown. [syn: but'but' ]

Baay ba baabiy roog ni ba m'araeniiw ni kea yaen nga baang.

M'areeniiw n. p.n. topom. Reeb ea binaew ni baay u laan ea falaak nu Fanif. A village in Fanif.

m'arooroq (dial: maroqroq) Feek ban'ean rook' beaq ni daa ni niing ngaak' ni ka ni feek ni ba miith ma daab noeg ko chaaq ni fean. Thief, theft.

Rea kuus room niir ea ba m'arooroq.

m'aag₁ v.t. Qoloobchiy reeb ea ban'ean nga reeb ea ban'ean nga ni chichiiqiy ngea daab ki puuf, fa ni taay l'agruw ea ban'ean fa boech ban'ean nga taqa baang ma ni feek reeb nga ni bichiy ngaay nga ni chichiiqiy ngea daab ki puuf. To tie, to join, to fit together. [root: m'agm'aag]

Mu chichiiqiy i m'aag ea rea yiluy niir yaa ri maen' ea booch.

m'aag₂ (cf. m'aag₁) n. Ban'ean ni ka ni qoloobchiy nga reeb ea ban'ean ka ni chichiiqiy. Maabgol rook' l'agruw niiq ni qaram ea ka ni taay row nga taqa baang. Joining, a tying; a wedding, marriage.

Kea yib ea m'aag u thiliin ea tabinaew rook' fa gäl i chaaq ni ka ra maabgol gow.

m'aag₃ v.t. Toey ban'ean nga ban'ean ni ba geel marin. To strike, chop, hit with something.

Ka mu qadbaay ea gu m'aag ea rea gi palaang ney nga loelugeam ngea pil.

m'aag₄ v.i. Ngea puw u paluwon ni ngea riin'. To be established.

Daab kii m'aag rogon i m'agm'aag madilean rogon ea tabinaew roodaed roog.

m'aag paaq (cf. paaq (m'aag₁ + paaq)) v.i. & n. Maabgol l'agruw niiq ni reeb ea pumoqon ngea reeb ea bpiin. Maabgol reeb ea pumoqon ngea reeb ea bpiin u galaasiyaa ni kea maabgol naag row paadrey. To get married, to marry in church; a church wedding. m'aag1 + paaq

Daqir ea baay ea m'aag paaq ko fagear roog ngea bpiin rook'.

m'aag-aen' {m'aag-aen'iy}

m'aar a. Yaen ea ngunnguun nga fadik' i doewngiy ngea kireeb naag rogon ea paer yaa bea qamiith baang u fadik' i doewngiy fa bea magaaf. Sick, ill.

Chiiney ea bea yib ea qulum ngoog ni lukngun ea misiiw' ni sanaa ngea yib ea m'aar ngoog.

m'aar ko raen (cf. raen (m'aar + raen)) n. Ba miit ea gachaal ni maa yib nga doewëy ni boed ea sabow ni yi maa yoeg ni maa yib ko raen. A skin disease (probably Tinea, Cf. sabow, lawaat). m'aar + raen

Ba qaraay ba gachaal u paqag ni sanaa m'aar ko raen.

m'aay a. Muuq i ngoongoliy ban'ean fa riin' ban'ean. Finished, completed, done.

Kea m'aay ea toey fa rea naqun roog ni ka rii gu fëlfalaen'.

m'em interj. Chiitanangim, ni ba bug i thiin ni ba yaabaq ko piqin bitiir. Your mother (baby talk of cursing).

m'ing a. Maath' ngea yaen baang mea yaen baang fa ba lëy ngea ba lëy. Broken, snapped in two; all set.

Kea m'ing nguwaalean ea yaer roog ni ka ri kireeb-aen'ug ngaay.

m'ing ea thiin nga dakeän id. Qaaw ni ba kireeb ea roek' beaq u ban'ean ni kea riin'. Find guilty.

Miniiq ea kea m'ing ea thiin nga dakeän ko fa rea puuf qolooboch?

m'ing fean id. Waer u fadik' ea malqeg thiin. Give in, in an argument.

Kea puuf thiin i puuf thiin fa rea buulyal ngea fa rea pagäl kea m'ing fean fa chii pagäl.

m'ingm'ing₁ (cf. m'ing) a. Dardaar ngea yaen ni kea yoqor yaang fa moqoduldul ngea paer. Wrinkled, curly, wavy, all broken up.

Kea m'aay fean i m'ingm'ing ea bi ney ea qeew.

m'ingm'ing₂ (cf. m'ing) n. Suul ko salpiy ko chuwaey'. Change, of money.

Mu piiq boech ea m'ingm'ing nga gu fanaay mu gu piiq ea gi laal ea doolaa ney nga mu fanaay.

M'iil n. p.n. topon. Reeb ea dubchol ni baay u thiliin yuu Rumung-Maap' ngea yuu Fanif. Name of the passage or channel between Rumung and Fanif.

m'oeng n. Ba miit ea gaak'iy fa paan ni gaagang' gaaf ni ba feal' boen ni yi maa faakaay ko nuunuw. Type of fern used for making garlands.

Mu piiq ba paaq ea rea m'oeng room niir gu faakaay.

m'oey n. Mitmiit ko m'aag paaq. A wedding ceremony.

Daqir ea baay ea m'oey rook' fa gäl maabgol u tafean fa rea piin.

m'oon [cf. Ulithian mwooal 'front' ] a. & n. Bi ni magid nga loelugean ban'ean fa nga miit ban'ean. Fa bi ni buuch ni soomm'oon. First, ahead, in front of,, before; the front.

Miniiq ea m'oon ko fa rea miil ni ka ni taay?

m'oor n. psd. Maqaf rook' beaq fa rea n'ean ni maa yaen beaq u dakeän u ban'ean nga ba yaang. His vehicle, canoe, boat; its net pole.

Miniiq ea m'oor ea bi ney ea m'uw?

m'oor ea magael (cf. magael (m'oor + magael)) n. Ba m'uw ni yi maa yaen riy ko magael goeg u reegur. Torch fishing canoe. m'oor + magael

Kea maen' fa rea m'oor ea magael ko binaew u nap'an fa rea yokoq.

m'oor ea qayuuy (cf. qayuuy (m'oor + qayuuy)) n. Ba miit ea girdaan' ni boed yaqan ea miraeq machaanea ba gaaq ni ba weachweach ma ba thuum yuu yael' i roow u doewngin. Chambered nautilus shell. m'oor + qayuuy

Kea feang fa rea moqon ba m'oor ea qayuuy.

m'uliin n. psd. Gi ni ba m'uuth u ban'ean ni raa maath' ban'ean ngaay. Its sharpness, as of a knife; roughness of file. [root: m'uuth]

Ri ba m'uuth m'uliin ea rea gi puw ney, raa yog ni nga ni puuy ea niig ngaay.

m'urm'uur a. Baang ni yi raa koel fa ni yit' ma bea miil u paqay fa qeay yaa ba tamthear. Qamiith u nguweeley ni ka ni kaay ban'ean ni ba muguniin ni boed ea maanggaa ni daawor i qël fa ngoongoor. Slippery, dull; toothache from eating too much acidic food.

Ri gu ba qadaag ea maanggaa maa daa ki raa yog ni nga gu qunum yaa kea taa m'urm'uur nguweeleeg ngaay.

m'uthm'uuth (cf. m'uuth) a. Baang i ban'ean ni baa pach m'uliin fa ba bulsarëy taban ni raa yog ni ngea kuruf fa th'aeb ban'ean. Sharp, pointed.

Ka yi gi m'uthm'uuth taban ea bi ney ea piiskaa ma raa qaaw ko malaang mea m'ing.

m'uw [Cf. Palauan mlai 'canoe' ] n. Ba miit ea maqaaf ni yi maa toey u roey u Waqab ni ba rean ni ka ni fuqög laanggin ma ngi ngoongoliy ni ba feal' yaqan ma ni taay ea thaam riy ni faan ea ngea daab i thig. Yi maa fanaay nga qu ni mileekaag riy ma yi maa yaen riy nga madaay ko fitaeq. Ba yoqor miit ni yi maa toey u roey u Waqab. Ba qaraay fithingaan yu miit: poopow, chugpin, thowqab, milaey, ngea buleal. Canoe. [root: m'oor]

Chiiney ea gaethii ri ka yi bea toey ea m'uw u roey u Waqab, ma baay i maath ea gaaf neam ea llowaen'.

m'uug v.i. Yib nga laan ea tamiilaeng ngea chuw u faan ban'ean fa fadik' ea talimar ngea yog ni nga ni guy. To appear, become visible.

Gaeg ea daawor i m'uug boech ea kaan ngoog, qeree daa gu raa tamaadaag boech ko kaan.

m'uul n. Ngool ni kea gaagang' kea chuguur ni ngea mus gaqangin. Type of fish, large skip jack.

Gu bea lum'eag foowaap ma gu l'eag ba m'uul ni ri ba gaaq ngea chuguur ni ngea th'aeb ea gaf roog.

m'uuth a. & n. Ba pach m'uliin ni raa yog ni ngea kuruuf fa th'aeb ban'ean. Ku yi maa yoeg nga baang i binaew ni ba qachiichiig ni ba soor nga madaay ni baay ea daay u taban u ba lëy ngea l'agruw rabaaq. Sharp, pointed; a peninsula or point of land.

Ba qaram ba m'uuth ni gu ba qadaag ni nga gu toey ba naqun ngaay nga gu tafanaay, yaa ba paalog ko tabinaew.

m'uuth miit (cf. miit (m'uuth + miit)) a. Ba paapëy ni raa guy ban'ean ni faan ea ba feal' qawochean ni dea maqyow fa ba m'aar qawochean. Sharp-eyed. m'uuth + miit

Girdiiq ni ba m'uuth miit ea ba feal' ko tuug.

m'uuth teel (cf. teel (m'uuth + teel)) a. Ri ba feal' teel ni maa rungaqag ban'ean ngaay ni ka ba qachiichiig lingaan. Hyperacusis. m'uuth + teel

Ri ba m'uuth teel ea chii piin neam.

ma    maa        mae    me    mea        mee    mi    mii    mo    moe    moo    mu    muu    m'a    m'aa    m'e    m'i    m'ii    m'oe    m'oo    m'u    m'uu     TOP


Yapese Dictionary, web edition
revision 1/6/2017
email: John Thayer Jensen (compiler) – Stephen Trussel (web production)