Updated: 1/6/2017
Preface       Main      English Finderlist      Texts

Yapese Dictionary

 b    c    d    e    f    g    h    i    j    k    l    m    n    p    q    r    s    t    u    w    y   

na    naa    nae    ne    nea    nee    ni    nii    noe    noo    nu    nuu    nga    ngaa    ngä    ngae    ngea    ngee    ngi    ngii    ngo    ngoe    ngoo    ngu    nguu    ng'uu    n'a    n'aa    n'ae    n'e    n'ea    n'ë    n'ee    n'i    n'u    n'uu    

n

nab a. Ri sug ea raen fa ban'ean u fadik' fu dakeän. Soaked.

Kea nab ko raen.

Nabeetaam n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Nabeetinaeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Nabeeyaen' n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Nabuw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

nad a. Sug ban'ean u fadik' fu dakeän ngea paloq i fa rea n'ean. Cheaq i cheag ngea saalap u ban'ean u rogon i ngoongoliy fa riin'. Infused with whether, gas by something, or water, cloth, etc.; to be an expert in something.

Rea pagäl neam ea ri ba nab ko thiin ni Mariikeen.

Namar n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Namchig n. p.n. topon. Reeb ea doonguch nu roey u Waqab ni baay nga laan ea ngeak. The island of Lamotrek.

nameag (dial: namiy) v.t. Leak ban'ean i yaen ngea yog ngooyiy, fa riin' ban'ean ngea m'aay ni faan ea ka ni riin' ni qu ni qathmagliy. To attain, achieve.

Faqän ni kireeb ea misiin ko booch roog ma qug neong ni gu bea nameag ea binaew i yib.

namiy (dial: nameag) v.t. Mu guy ea nameag. To attain, achieve.

Namnëg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

nap'an (cf. neap') n. psd. Ngiyaal' ni bea buuch ban'ean, fa taayim ni yi bea riin' ban'ean fa qu ni riin' ban'ean. Its duration, its period, its time, when, while, during.

Kea n'uw nap'an ni daawor ku gu maeluuk boech.

naqab (dial: naaqab) v.i. Naang ban'ean ni yi bea yoeg fa ngoongoliy fa riin'. To be aware of, to learn unexpectedly; to realize.

Daa gu raa naqab ko n'ean bea buuch ea chiiney.

naqun n. Ban'ean ni ka ni ngoongoliy ka ni qufung nga laang ni ka ni taay ea chigiy nga dakeän ni ngea qaaw ea n'uw ma daab i moenur laanggin ni yi maa paer riy ni ba tabinaew fa tafean ban'ean ni ngea daab i moenur. House, building, shelter.

Miniiq ea naqun rook' ea bi ney ni fi ni yi bea toey?

Nas n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

naaf₁ (dial: f'iy) clsfr. quant. Ragaag ea niig ni ka ni koel. Ten fish.

Dalip naaf ea niig ni gu koel fowngaen ni gu waen ko deengkii.

naaf₂ v.i. Yaen nga taan ban'ean fa nga laanggin nga ni gif ngaay ni faan ea n'uw fa yaal' fa ku reeb ea ban'ean. To take shelter.

Mu naaf boech qaraay nga naqun ngea m'aay ea n'uw fi ni mu maen.

naam n. Baang ea binaew fa reeb ea doonguch ni baay ea girdiiq riy. Land, country, nation.

Boqor ni boqor ea naam nu roey u faayleng ni daawor gu qun ngaay.

naambaa [<English number ] n. Reeb ea maathqëg ni bea yoeg qorngin ban'ean, ni boed ea taqareeb, l'agruw, ngea ku boech. Number, numeral.

Bi ni ngaan ea naambaa room ko pi naambaa ney?

naan n. Smegma. suxual

naanaang v.i. Thaamiy geelgin u fadik' i doewëy fa doewëy ni bea maruweel. To feel the effect of.

Daa gu raa naanaang ea ti ney ea taqbil ni gu bea kaay.

naang v.t. Naaqab ko maang ea bea buuch fa yi bea riin' fa yi bea yoeg fa naaqab nga faan. To know.

Daag naang faan ni yi bea yoeg ngoog ni nga guub nga raay.

naang-aen' (cf. waen' (naang + waen')) n. psd. Naang ea n'ean ni bea leam naag ni daawor i qolooboch loelugean ngea tafinaay rook'. Ka ba tamiilaeng ea leam rook'. Fa gool ko m'aar ni qi gaafgow riy ni soomm'oon. Conscience, intuition. naang + waen'

Fa rea tiir ni kea muul ea ku daawor i naang-aen' ea chiiney.

naappaa [<Japanese nappa 'legumes, leafy vegetables' ] n. Ba miit ea yaasaay ni gaagang' gaaf i yuwaan ni qiir ea yi maa kaay riy. Yi maa taay ko mismis fa ni liith nga ni kaay. Cabbage.

Ka gu yuung boech ea naappaa ni daawor i gaaq ni nga ni kaay.

naaq n. Lugoch ni ba liyeeg ea naam ni qiir ea maa yib i pil ea n'eew ngaay ngea waer marin yaa baay u dabap' ea reegur. Reef.

Nga gu waen ko naaq ko fitaeq.

naaqab v.i. Naang ea n'ean ni yi bea yoeg fa ngoongoliy fa riin'. To be aware of, learn unexpectedly; to realize.

Ka ni miil rook' fa rea tiir ka ni yaen nga Doonguch ni daa raa naaqab.

naattoo [<English nut ] n. Ba waasëy ni p'eeloelugean ba miit ea richib ni baay ea yaamaa u doewngin ni yi maa chealchealeeg ea rea gi waasëy neam ngaay nga ni cheechiqiy ma daab ki muul. Nut (for bolt).

Ka gu n'aeg ea naattoo ko fa rea richib nga ba yaang ni daa gu naang ko quw.

naawaa [<Japanese nawa 'rope' ] n. & v.i. Ba yael' i tael fa ku ban'ean ni ba gaaq ni yi maa gosgoos ngaay. Maa paer l'agruw ea girdiiq u taban u ba lëy ngu ba lëy nga u ra chealeeg-eew ma baay beaq u luk'ngun ni bea qog nga laang ni bea guy rogon ni daab i qaaw fa rea yael' i gaaf nga qaay. Jumprope; to play jumprope.

Moey nga da naawaa gaed ngea muuq fi ni gadaed yaen nga tabinaew.

naawey n. Ba miit ea thow ni yi maa kaay. Type of breadfruit.

Kea qël ea naawey room ma ga piiq reeb gu woq.

naech₁ [Cf. Ulithian la:ch 'type of pine-like tree' ] n. Ba miit ea gaak'iy ni baay yuwaan ni ri ba qachiichiig ma ba sin'un'uw ni boed yaqan ba yaen i gaaf ni yi raa teel mea maath' ko taqulqul riy. Ba gaaq ni maa tugul u dakeän ea tead. Type of pine tree.

Ba qaram ba kea naech ni baay boeg i girdiiq u taanggin ni yaed bea mool.

naech₂ n. Weach ni kea qël nga thilthiliin nguweeley. Calculus, on teeth.

Nga gu waen nga qaspiitaal nga t'aer ea naech u thilthiliin nguweeleeg.

naef v.t. Nga ni chuweeg ea keeruq u ban'ean ni boed waqamngin ea gaak'iy. To scrape, as skin of fruit.

naeg n. psd. Yal roog. My belly.

Chiiney ea bea qamiith naeg.

naenyor n. Ba miit ea yakoq ni ba geel ni nifeeng ni bea chealcheal ni gawo ba joongoo ni baay baang riy u but' maa baay baang riy u laan ea laang ni ba geel ni ba geel ea nifeeng riy. Raa yaen ko gi ney mea pugpuug ea gaak'iy riy nga laang. Tornado, waterspout.

Kea yib ea naenyor ngoodaed ea chiiney ma ri maqadqad beaq.

naes [<Japanese nasu 'eggplant' ] n. Ba miit ea waqamngin ea gaak'iy ni yi maa kaay, ni ban'ean ni boed yaqan ea kuyuurii machaanea maa yib ko gaak'iy. Yi maa taay ko thum'aag nga qu ni kaay. Eggplant.

Ba qaraay ea naes ngea saadiin ni ka ni mismis naag, mu koy boech.

nen voc. Ba bug ea thiin ni maa yoeg ea girdiiq ni soobuut' ko bpiin ni ba piiluung. Expression of respect used by low caste people.

ney v.i. Nga ni taay qayiy ni laan qayiy nga ban'ean ma ni thuruy nga qoreel chaanea gaethii baelig. Yodoor naag qayiy ngaak' beaq. To push with the sole of the foot, not to kick, but to reject someone.

ney naag v.t. N'aeg faan beaq nga ni thiy qayiy u laan qawochean ni faan ea ka ni puw-aen' ngaak' ma ka ni faneeniikaay. To show despite by wiping sole of foot on somebody's face.

Ka ni ney naag fa rea pagäl ma kea qeeg nga tafean ea poeliis.

neap' {nap'an} n. time Ngiyaal' ni ba qaraay ni kea qaaw ea yaal' ni daakuriy ramaqën ngea madaq ko ngiyaal' ni ba qaraay ni ka kii m'uug ea yaal' ba yaay ni kakadbuul. Night.

Chiiney ea kea chuguur ni ngea neap' ni qaram ea nga ni mool.

neegii (dial: tamaanegii) [<Japanese negi 'onion' ] n. Ba miit ea waldug ni ba mak'adk'aad ma raa qaaw qayibbean nga qawchëy ma ba qamiith. Yi maa kaay ni yi maa taay ko ggaan fa suup. Gi ni yi maa kaay riy ea baay u fadik' ea buut' ni boed bulaan ea giyab. Onion; green onion.

Bea kaay beaq ea neegii yaa bea yaen boen.

neejiimaawaes [<Japanese neji 'nail, screw' + mawashi 'turner' ] n. Reeb ea taliin ea maruweel ni ba lëy i waasëy ni baay koelngin ni yi maa cheeleeg ba miit ea richib ngaay ni faqän ka noeg ea sikuruw ngaay. Screwdriver.

Mu piiq ea rea neejiimaawaes room niir ngoog nga gu maruweel boech ngaay.

neel' det. quant. num. Reeb ea mathaqëg ni baay u thiliin ea laal ngea meedlip ni taqareeb ni ba yoqor ko laal ma taqareeb ni ba liich ko meedlip. Six.

Neel' ea doolaa ni raa yog ni nga gu piiq ngoom nga mu chuwaey' ngaay.

Neel n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Kanifay. Village in Kanifay.

neeng n. Ba miit ea chaachngëg ni ba qachiig ni maa k'aed ea girdiiq ngea gamanmaan nga qi qunum ea rachaq rooraed. Ma diyean u fadik' ea raen ni baay faak ni ka noeg ea gameal' ngaay. Mosquito.

Mu piiq reeb ea seengkoo ngoog, yaa daa ku gu raa mool ko neeng.

nifeeng n. & v.i. Fa rea n'ean ni gadaed maa pagoofaan naag ma daab yog ni nga ni guy nga qawchëy. Ma raa qaaw nga raan' ea gaak'iy ma yi raa guy ni kea mithmith, ku qiir ea raa geel mea yib ni yakoq. Wind, air; to wander, roam around aimlessly.

Miniiq ea kea puuq yaa bea kireeb boen ea nifeeng?

nifeeng-aen' To drift, of the mind, implying one keep's thinking of a loved one.

nifit v.t. M'aag ea gaaf fa tireet ngea yib ea nuug riy. To weave a net.

Rea moqon neam ea ri ba saalaap ko nifit k'eef.

nifitiy (cf. nifit) v.t. Ngoongoliy ea nuug ni yi bea ngoongoliy to tireet fa qaaw ni fi ni qaram ea yi bea sunumiy. To weave, as net.

Bea nifitiy fa pi chaaq ea nuug rooraed.

nifiy n. Ban'ean ni ba gaweal ni raa ni maath ngaay mea qurfeeg doewëy maa yi maa liith ban'ean ngaay ma yi maa guy ramaqën. Fire; feeling of greed.

Mu piiq boech ea nifiy ngoog nga gu tamaagow ngaay.

Nifiig n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

nifoey (cf. foey') n. Ban'ean ni ka ni th'aeb u ban'ean ni ka ni feek ni nga ni yuung ngea tuguul. Growing part of maal, as opposed to root.

Mu piiq reeb ea nifoey nga gu yuung nga maqut roog.

nik n. Ba rabaaq ea girdiiq ni yaed nga taqareeb ea lik'eegaal'. Clan totem, taboo food of clan.

Chiiney ea daakuriy ea girdiiq u Waqab ni ka maa naang ea nik rook'.

Niluul n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Maap'. Village in Maap'.

Nimaar n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Weeloey. Village in Weloy.

nimeen n. Ba miit ea gamanmaan ni woed yaqan ea qarcheaq machaanea daar maa paer u raan'ea gaak'iy. Maa paer u but' ma fi ni piig ni ngea mool mea yaen nga raan' ea gaak'iy ngea mool. Maa chuguliy ea girdiiq yaa yi maa languy. Chicken.

Kea qiring beaq fa rea nimeen roog ni gu maa duruwqiy ni gubiin ea rraan.

Nimgil n. p.n. topon. Lëy ni yumuch yu Waqab ni qaram ea yuu Kanifay, Gilman' ngea lëy ni yumuch yuu Ruul. The south of Yap, the district including Kanifay, Gilman', and south Ruul.

niig [Cf. Palauan ngikel 'fish' ] n. Fa pii n'ean ni baay u madaay ni maa yaen ni yi maa yaen ni l'eeg fa koel ko nuug fa piiskaa naag nga ni feek nga qarow nga ni kaay. Baay laan miit ni ruw rabaaq ma baay qolean ni paloq i doewngin. Ku ba maqun ea weel ngea raay ngea guuchig ngaay. Fish, including e.g. turtles, whales, porpoises.

Chiiney ea bi ngiyaal' ni ka ri liich ea niig u madaay.

niim n. Ban'ean ni baay u m'uw fu booch ni yi maa fuqög ea daay u laan ea m'uw fa booch ngaay nga ni puqög nga wuruq. Boech ea yi maa ngoongoliy ko rean ma boech ea yu lëy i koebreq fa palaastiik. Bailer.

Mu piiq ea niim ngoong nga gu fuqög daed yaa baay da mak' gaed.

Niimpal n. p.n. topon. Reeb ea dubchol ni baay u paluwon yu Okau nga madaay. Harbor entrance at Okau.

niimpuu [Japanese ] n. Girdiqën ea maruweel ni yi maa piiq puluwon ea maruweel roo- raed. Workers.

Kea kireeb fa rea baas ko fa pi niimpuu daeriy ba gayaed ni yib ko maruweel ea daqir.

niinaeq n. Thiin ko bitiir ni maa pining ko chiitanangin. Mama, mother.

Bea yoer naag fa rea tiir ea niinaeq rook' ni kea yaen nga baang.

niing₁ {maen} v.t. To close.

Qupunguy fa duguy ban'ean ngea daab ki yog ni nga ni yaen nga laanggin fa nga niib u laanggin nga wean. Ga raa yaen nga sukuul ma ga niing ea maab roodaed nga mu look naag.

niing₂ v.t. Weeniig ngaak' beaq ni ngea piiq ban'ean. To beg, ask for.

Mu niing ba yael' ea buw ko rea moqon neam nga da kaay-eew.

niiq pron. L'agruw fa boqor ea girdiiq. Two or more persons.

Yaen ruw niiq nga kaantiin nga ra feek-eew ea tamaagow ngoodaed.

niis [<Japanese nisu ] n. Ban'ean ni boed ea maqachaaw ni yi raa thiy nga ban'ean mea feal' ramaqën ngea galgael. Varnish.

Kea feal' ea rea booyoch room niir nga ka mu thiy ea niis ngaay yaa yi raa feek nga madaay ma daab i yaen ea daay nga fadik' ea palaang riy.

niisoo [<Japanese ni 'two' + shoo '1.8 l.' ] n. Reeb ea maeloer ni reeb ea gaaloon gothoon. Gallon bottle.

Kea muuq naag fa pii chaaq fa rea niisoo i qachif ma ka ra ching gaed.

niiw {niwaag} (dial: noey, nuuy) n. psble. Ba miit ea gaak'iy ni waqamngin ea quchub ngea mareaw. Baay yuwaan ni gaagang' gaaf ni yi maa fanaay ko chigiy fa waay. Baay ea qawur u yuwaan ni yi maa fanaay ko walguw. Coconut; coconut tree spine; any trunk, as of a tree.

Kaen ney ea niiw ea daab gu fil boech yaa ka yigii n'uw.

niiw u keeruq (cf. keeruq (niiw + keeruq)) {niwuukeerqug} n. psble. Fa rea yil ni baay u fadik' i keerquy ni qiir ea raa bug mea bug keerquy. His spine, backbone. niiw + keeruq

Bea qamiith ea niiw u keeruq fa ea fagear roog ni ba geal.

noef (dial: nuf) n. Ba paaq fa reeb ea paqangin ko gaak'iy ni ka fi ni sum kea boor nga laang. Sprout, seedling.

Kea sum ea noef ko fa rea kea gabuuy ba yaay ni ri boqor.

Noef n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

noenow n. Boechii m'uw ni ka ni toey ni nga qu ni guy yaqan ma daab i yog ni nga ni yaen riy yaa boechi n'ean ni ba qachiichiig. Model canoe.

Miniiq ea toey ea rea noenow neam ni ba feal' yaqan?

noeng v.i. Yaen u madaay ni yi bea furfuruy paqëy ngea qayiy ma daa niir matheag qayiy ko but'. To swim.

Bea noeng fa rea tiir ni kea saalaap.

noengnoeng (cf. noeng) v.i. N'eanigin nga ni paer u dakeän ea daay ni daab ni ligil nga qaer nga ni lumach. To swim about as if trying not to get drown.

Ka guun' fa rea kuus roog nga madaay bea noengnoeng u dakeän ea daay i yib ko chabag.

noew n. Ba miit ea niig ni yi raa guy ma boed yaqan ba malaang ni raa kuun ngaak' beaq ma ri ba qamiith yaa ri ba geel ea yuub ni baay u rachanglean. Type of fish, stonefish; sloppy, lethargic person.

Mu guy yaa baay ea noew ko rea gi n'ean ney, ma ri mu kun nga reeb.

noey (dial: niiw, nuuy) n. Mu guy ea niiw. Coconut tree.

Noofeember [<English november ] n. p.n. time Bi ni ragaag ngea taqareeb ea puul ko duw ni Mariikeen. The month of November.

Gaeg ea Noofeember ea ni gargealeeg-eeg riy.

noon v.i. & n. Gechgeach langey ma bea yaen lamey ni yi bea yoeg ban'ean. Lingaan ea thiin ni bea yib u langëy nga but'. To talk, speak; talk, speech, conversation.

Daab ku mu noon yaa nga da miith gow ko chaaq neam ni kea yib.

noonnoon (cf. noon) v.i. & n. Noon ni ba piireq yaay ba ba n'uw nap'an fa ba yoqor yaang. To talk, speak; to chatter, talk a lot; speech, conversation.

Kea siy ea noonnoon yaa daab da naang-eew faan ea n'ean ni yi bea yoeg.

noopaqëy v.t. Taay chiilean ngaak' beaq ni ri daab i paag taliin ban'ean ni ka noeg ngaak' ni ngea riin'. To remind so as to not forget something.

Ga bea faafeäl ma nga mu noopaqëy fa rea yaen roodow nga madaay gabuul ni misiiw'.

noorii [<Japanese nori ] n. Ba miit ea ban'ean ni ba gabaelbael ni yi maa qachëy nga ban'ean ngea miit u reeb ea ban'ean. Glue, paste.

Kea maath ea noorii nga piyaan loelugeeg kea cheagcheag nga taqa baang.

nuf (dial: noef) n. Mu guy ea noef. Sprout, seedling.

Nuguwor n. p.n. topon. Reeb ea doonguch ni baay nga laan ea ngeak u roey u Waqab ni ba qachiig. The island of Nukuoro.

Numdul n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Maap'. Village in Maap'.

numeam n. Ba miit ea niig ni maa gaagang' ni boech ea ba weach ma boech ea ba galunglung ngea talimar. Raa ka ba qachiichiig ma ka noeg ea marib ngaay, mea gaaq ma numeam. Nigaan ea lugoch. Type of fish, big wrasse.

Kea yib fa ea moqon ba numean ni kea mus gaqngin.

Numnung n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Weeloey. Village in Weeloey.

numoon n. Rea n'ean ni ka noeg ni thiin. Talk, speech.

Kea siy ea numoon yaa daab da naang-eew faan ea n'ean ni yi bea yoeg.

Nungoech n. p.n. topon. Reeb ea doonguch ni baay u charean yu Tablaaw ko yumuch ni ngeak. An island off of Tablaaw.

nut n. Rugood ni daawor i diyean, daar maa qun u m'uw ko chuur. A young lady who menstruate for the first time.

Chii piin neam ea ba nut.

nuwey n. & v.i. Ba miit ea kaan ko fitaeq. Nga ni qubunguy ea buut' nga toqobean ea waldug. Ku ba miit ea piiskaa. A fishing spirit; type of fishing spear; to put mound of dirt by something planted.

Kaakroom ea yi maa yoeg ni faqän yi raa galimlim ma ni yaen nga madaay ma maa yib ea nuwey ko girdiiq ni bea fitaeq.

nuug n. Baang i ban'ean ni ka ni nifit ko gaaf fa tireet ni ba feal' maqalfean laan miit ni yi maa fitaeq ngaay. Ka ni taay ea piloomow nga ba rabaaq ma ka ni taay ea bal'iy fa ban'ean ni ba pees nga ba rabaaq ni yi maa paag u madaay nga qi qaaw ea niig ngaay. Ku yi maa yoeg nga ba qulung ea binaew ni taqareeb ea piiluung riy. Net; municipality.

Mu niing ea nuug ngaak' bea nga da feek-eew nga madaay.

nuugeel n. Ba miit ea niiw ni baay ni qameeriyaq ma ku baay ni yarraq ni maa k'uuf ni ba piireq u nap'an ni bea k'uuf. Ku baay yuu ngiyaal' ni maa maath' miit ngea paer ni daa kii raa yib ea quchub riy. Type of coconut tree with lots of coconuts.

Fa rea kea nuugeel roog ea kea maath' miit ba yaay.

nuul [<German null ] n. Daeriy. Reeb ea maathqëg ni bea yog ni daeriy qorngin ban'ean. Zero.

Ka ni piiq ea nuul ngoog ko fa rea sikeeng.

nuun' n. Faath ko moquruf ni ka ni riin' ni baay faan. A scar made by a burn.

nuun {nuunug} n. psd. N'ean ni ngea qunum beaq. His drink.

Miniiq ea nuun ea bi ney ea quchub.

nuun thuuth (cf. thuuth (nuun + thuuth)) {nuunugthuuth} n. psd. Yib u baqa rook' ea chiitiningin beaq. Mother's side, maternal side, maternal line. nuun + thuuth

nuunuw {nuunuw naag} n. Ban'ean ni ba feal' yaqan ni ka ni ngoongoliy ni yi maa taay nga doewëy fa doewngin ban'ean ni ngea feal' yaqan. Decoration, personal ornament.

Kea piiq fa chii buulyal ea nuunuw ngoog ma bea gaqar nga gu fagear gow.

nuunuw naag (cf. nuunuw) v.t. Taay ea nuunuw nga doewngin ban'ean fa doew beaq. To decorate.

Chiiney ea yi bea nuunuw naag ea galaasyaa yaa kea chuguur ko Baaynaag.

nuunuweeg (cf. nuunuw) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea feal' yaqan ni ka ni taay ea falooraas ngea ku boech ban'ean ni ba feal' yaqan nga doewngin. To decorate.

Nga gu waen gu nuunuweeg ea foon nga guub.

nuun'nuun' v.i. Piireq ramaqën u wuruq ban'ean, ni suusun ea baay baang ni ba weach, ma baang ni ba talimar, ma yuu yaang neam ea ba maqathukthuk. Multicolored.

Fa rea nimeen roog ni ba nuun'nuun' ea sanaa kea koel beaq yaa daa kii raa yib nga raay.

nuuy (dial: niiw, noey) n. Mu guy ea niiw. Coconut tree.

nga₁ tns. Inceptive.

nga₂ prep. To.

ngabchëy₁ n. Ban'ean ni yi maa niing ko maab ma daab ki yog ni ngea biing beaq ea maab. Door latch.

Maang ea ngabchëy ko maab room?

ngabchëy₂ [Cf. Palauan ngabard 'foreigner' ] n. Girdiiq ni yib u baang ni ba weachweach doewngin ni ba gaaq ni yib u Mariikeen fu Yuurooppaa. European, white man.

ngabchëy₃ n. Ba miit ea duqög ni yi maa kaay. Type of yam.

Gu bea maaraay duqög ni ngabchëy ni faqän raa baay room ma ga piiq reeb ngoog.

ngabchëy₄ n. Ba miit ea yaer ni machaaf ni Ngabchëy ea thapeag ngoodaed nga Waqab. Type of shell money.

Ba qaraay ba rabaaq i ngabchëy roog ni daab gu piiq yaa ka ri mus roog.

ngabchëy₅ [cf. Palauan ngabard 'west', Ulithian yapsach 'foreigner' ]

ngabëy n. Geelngin ea chigiy ni ka ni ngoongoliy ko puw fa rean, ni yi maa chig nga dakeän. Raa ba paalog boech thiliin ea puw riy ma neog ea "fit ea yoew" ngaay. Part of a house.

ngachal {ngachalean, ngachleeg} n. psble. Rea n'ean ni ka ni tunguuy ngaak' beaq fa nga ban'ean ni yi maa pining ngaak' fa ngaay. Name.

Gaeg ea daa gu naang reeb ea ngachal ni ba feal' ni nga gu tunguuy ko bitiir roog.

ngadaq n. Baang i malaang ni ri baay ea miit i malaang ni yi maa quthum ea yaer ngaay ngea m'uuth. Whet stone, sharpening stone.

Mu piiq ea ngadaq room ngoog nga gu quthum ea tow roog ngaay.

Ngadean n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

ngalap (dial: yanglap) [Cf. Ulithian yanglap 'outrigger guy ropes' ] n. Reeb ea tael ko laay ko m'uw. Outrigger guy ropes.

Kea chuguur ni ngea maath' ea ngalap ko rea laay room niir.

ngalaab n. Reeb ea rayen ko naqun ni qiir ea baay u luluknguun ea naqun ni reeb i geelngin ea naqun. Center pole of a house.

Ri ba k'iy ea rea rayen ni beqer ni ni fanaay ni ngalaab ko rea naqun ney.

Ngalean n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Ngaliis (dial: Ngiliis) [<English English ] n. p.n. topon. Reeb ea nuum u faayleng ni baay u charean yuu France. England.

ngalool {ngalooleag, ngalooleeg, ngalooliy, ngaloolëy} a. Ba toelaeng ba lëy nga ba lëy. Slanted, tilted, tipped down.

Ba ngalool ea rea lëy i rean niir, daab ka qa ni richbiy.

ngalooleag (cf. ngalool) (dial: ngalooleeg, ngaloolëy, ngalooliy) v.t. Ngoongoliy ngea toobut' ba lëy nga ba lëy. To tilt down, to slant.

Daab ku mu ngalooleag ea rea kaap niir yaa bea maap' ea raen riy.

ngaloolëy (cf. ngalool) (dial: ngalloleag, ngalooleeg, ngalooliy) v.t. Mu guy ea ngalooleag, fa ngalooleeg. To tilt down, to slant.

ngalooleeg (cf. ngalool) (dial: ngalooleag, ngaloolëy, ngalooliy) v.t. Mu guy ea ngalooleag. To tilt down, to slant.

ngalooliy (cf. ngalool) (dial: ngalooleag, ngalooleeg, ngaloolëy) v.t. Mu guy ea ngalooleag fa ngalooleeg fa ngaloolëy. To tilt down, to slant.

ngal'og v.i. K'uuf ea dinaey ni qaram ea kea yib ea p'aaw riy ni kea for u mael'ugun ni baay ngalool nga buut' ngea puuf ea tiir riy ngea yib ea p'aaw riy nga ni kaay. To bloom, of banana tree.

Kea ngal'og fa rea kea dinaey ni fiqig.

ngal'uweeg₁ (cf. ngael') v.t. N'eanigin reeb ea ban'ean ngea thiil ngea yib reeb ea ban'ean riy ni ba thiil ko fa bi ni soomm'oon. To change something, to cause something to become something.

ngal'uweeg₂ v.t. L'iing ban'ean u laan reeb ea ban'ean nga laan reeb ea ban'ean. To siphon something to a container.

Bea ngal'uweeg fa rea pumoqon ea peensiin u palaastiik nga teang rook'.

nganniiq n. Reeb ea bitiir ni ba qilaal, bi ni walaagean beaq ni ba qilaal ngaak'. Older sibling, older brother, older sister.

Ga raa guy ea gäl i chaaq neam ma daab mu naang ni rea piin neam ea qiir ea ba nganniiq.

ngaqon₁ n. Ngiyaal' ni ba qaraay ni raa qaaw ea lumar ma kea m'uug ea puul ni ri ba gaaq. Full moon.

Daqir ea ngaqon fa gabuul?

ngaqon₂ n. Ti ni ba qaraay ea quchub ni qiir ea th'aeb i quchub u fadik' boech ea quchub. Most mature bunch of coconuts.

Daab mu piiq reeb ngoog ni ba ngaqon, gu ba qadaag reeb ni ba nguriin.

ngaraar n. Ba miit ea niig ni baay ea dumow u pachan ni ba rungduq ramaqën doew. Type of black surgeon fish.

Kea maqathaab ea gu woy ba ngaraar ni ka ni qurfeeg ea chiiney.

ngariy n. Ba miit ea p'aaw ni saak'iy ni yi maa kaay. Type of banana.

Baay ba p'aaw ni ngariy u tafanaam ni kea magothgooth.

Ngariy n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Ruul. Village in Rull.

ngarog v.i. Guy fa kaay ban'ean ni daabun mea noon ban'ean u l'ugun ni bea yaen ni ngea suull'ugun ngaay. To retch, gag.

Kea guy fa rea piin ea pilis ni kea meal ma bea ngarog l'ugun.

ngaryaq (dial: ngaryoq) [Cf. Ulithian yongra 'devilfish' ] n. Ba miit ea niig ni roel ni maa qog nga dakeän ea daay nga laang. Ba talimar doewngin ma ku baay ea ruuch rook' ni maa chaam ngaay. Type of fish, devilfish.

Gu won reeb ea rraan nga reegur ko gireeng gaaf ma qu gu guy ea ngaryaq ni qi qog nga laang ni boqor.

ngaryoq (dial: ngaryaq) [cf. Ulithian yongra; Woleaian wongra 'manta ray' ] n. Mu guy ea ngaryaq. Type of fish, devilfish.

ngat a. Yaeliy ban'ean ni daab ku ni feek qawchëy riy ni faan ea ri yi ba qadaag yaqan. Engrossed.

Kea ngat fa rea pumoqon ko fa rea piin ni ka fi ni yib.

ngaag n. Ba miit ea niig nu madaay ni yi maa kaay. Type of fish.

Kea l'eeg fa rea tiir ba ngaag ni ri ba gaaq.

ngaan adv. interr. Ba bug i thiin ni bea fiith ea gi ni baay ban'ean riy fa ngea yaen ban'ean ngaay. Whither?, where to?

Kea yaen ea paapaaq room ngaan?

ngaangrooch a. Dea n'uw ea fool riy u ba lëy nga ba lëy. Toward the short side. [syn: ngochngooch ]

Ba qaraay ea qeew ma chanea goqo ba ngaangrooch.

ngälngael (cf. ngael₂) [Cf. Palauan ngalngal 'termite eaten' ] a. Kea sug ea ngael u ban'ean ni ngael ni maa kaay ea leak' fa rean. Wormy, worm-eaten.

Kea kireeb ea rea naqun roog ney yaa kea ngaelngael.

ngaech n. Weach ni kea qëlqël ni kea sum u qangean i nguweelëy. Raa ka yigii piireq, mea kireeb nguweeley ngea muul. Calculus on teeth, from lime.

ngael' v.i. Ngea pilyeeg ngea yib reeb ea ban'ean riy, ni boed ea faak ea nimeen ni baay taay ea nimeen ma ka ba raen, mea muunmuun mea yib ea nimeen nga laanggin. To hatch, become, change into, to change.

Ba qaraay ba faak ea nimeen ni sanaa kea ngael', yaa bea ruurruur.

ngael₁ n. Ba miit ea taliin ea muusik ni ba lëy i ban'ean ni yi maa thoey ea nifeeng nga laanggin ma qi noon ni ba feal' lingaan. Flute.

Bea thoey beaq ea ngael nga baang ni gu ba qadaag lingaan.

ngael₂ [Cf. Palauan ngal 'termite, taro worm' ] n. Ba miit ea garaaraaw ni maa kaay ea gaak'iy ngea baabyor ngea ku boech ban'ean. Maa feek ea buut' nga qi toey tafean ngaay. Ba miit ea quloolaey ni maa yib ko leak' nga i kaay yu yaang riy. Taro worm, termite.

Kea yib ea ngael ko naqun roog ni baay buthug nga but'.

ngael₃ n. Ba miit ea m'aar ni gachaal fa malaed ni maa yib nga doewëy ni ri ba mak'adk'aad. Type of disease, type of sickness.

Kea puw ba ngael nga laan qeag ni ri bea yaen nguwaalean.

ngael₄ adv. loc. Gi ni maa yaen i qaaw ea yaal' ngaay ni ga raa piiq keerqum ko ngeak ma qiir ea ga ba saap ngaay. West.

Kea thig ea yaal' ko ngael ea chiiney, kea baleayaal'.

ngeak adv. dir. Gi ni maa m'uug ea yaal' riy ni kaakadbuul. Doonguch ni baay ko gi ni maa m'uug ea yaal' riy. East; outer islands to the east.

Kea yib ba yaang i laang ni ba gaaq yaang u ngeak ea chiiney.

ngeaq v.i. Runguy beaq ko kireeb ni kea riin' ngea daab ku ni geechig naag, fa ku yi raa geechig naag, machaanea kea waer boech. To have mercy.

Mu ngeaq naag ea rea tiir niir yaa dea naang ni ba kireeb fa rea n'ean ni kea riin'.

ngear {ngeereeg} v.i. N'uw ban'ean ngea n'uw ko soomm'oon ni qimmoey, ni ku raa n'ean mea suul ngea paer ni boed ni qimmoey ni soomm'oon. To stretch.

Kea ngear ea rea maad roog ney yaa bea yaen ni ngea muul u luknguug nga but'.

ngeaw v.i. Noon ni boed ni maa noon ea gaatuw fa yaen u lamaan ea gaatuw. To meow, of a cat.

Ba gaatuw ea bea ngeaw fa beaq ni bea yaen u lamaan ea gaatuw?

ngeayal (cf. yal) a. Bitiir ni taqareeb ea yal ni ni diyean naag raed riy. Siblings, brothers, sisters or brother and sister with the same mother.

Gamow ea rea piin neam ngeaual.

ngeek (dial: ngeak) adv. dir. Gi ni maa m'uug ea yaal' riy ni kaakadbuul. Doonguch ni baay ko gi ni maa m'uug ea yaal' riy. East; outer islands to the east.

ngeel [Cf. Ulithian ngel 'red dye' ] n. Reeb ea maqachaaw ni ba roowroow ramaqën ni boed ramaqën ea rachaq. Red dye.

Kea m'aag fa rea tuutuw roog ba gaal' ni ka ni k'aed ko ngeel.

ngeer n. Yuu yaang i lugoch ni ba n'uw nga laan ea maak'eef fa reegur. Reef spur.

Baay ba ngeer u maak'eef ni nga gu waen u deengkii naag ea neap' ney.

ngeereeg (cf. ngear) v.t. Teel ban'ean ngea n'uw ko soomm'oon ni qimmoey. To stretch something.

Daab ku mu ngeereeg ea rea gi goomaa niir yaa baay m'ing kawon.

ngi ney pron. dem. Gi ni ba qaraay ban'ean ni baay u toqobeeg fa baay u paqag. This piece.

Miniiq ea taawol rook' ea ngi ney?

Ngiliis (dial: Ngaliis) [<English English ] n. p.n. topon. Reeb ea naam u faayleng ni baay u charean yuu France. England.

ngirngir n. Ban'ean ni baay ko yaat ni yi raa thiy nga ban'ean ma daab kii m'aay, yugu raa ni feek ni feek ma ka bea paer ni ka chi rogon. Imperishable food, everlasting food, magical food given by Yalfath which never runs out.

Moeg ka mu thiy ea ngirngir ko langad room, yaa daar m'aay ea langad u laan ea waay room?

ngiy n. Baang i faang ni ka ni l'aeng ni baay u dakeän ea m'uw fa faafat ni yi maa paer nga dakeän. Canoe platform.

Gu ba qadaag ea rea faafat room niir yaa ba toelaeng ea ngiy riy nga laang.

ngiyaal' {ngiyal'ean} n. psble. Nap'an reeb ea taayim. Time, as time of day.

Ngiyaal' ney ni kea misiiw' ea ri gu ba qadaag ni nga gu mool.

ngiilaek n. Ba miit ea gaak'iy ni ba dakea ngea talimar keenggin ma ba gaaq boech gaaf i yuwaan. Baay waqamngin ni ba dakea ngea boed yaqan waqamngin ea gabaech. Daa niir fanaay ea rean riy yaa ba waer. Type of tree.

Kea maruy yuwaan fa rea kea ngiilaek ba yaay ni nga kii k'uuf.

ngiir n. Waqamngin ea choey ni maa kaay ea qarcheaq ngea boech ea girdiiq. Pandanus fruit.

Bea yib ea maegil'aew ko rea ngiir ni beqer ni kea loel.

ngiith n. Ban'ean ni maa yoeg ea gi ni bea yib ea nifeeng riy. Wind direction indicator.

Kea kireeb fa rea ngiith, yaa ba saap ko ngeak ma bea yib ea nifeeng ko ngael.

ngochngocheag (cf. ngooch) v.t. N'eanigin ban'ean ngea ngooch. To make short.

Mu ngchngocheag ea yuluuy ko rea booch niir ngea chuguur ngoog.

ngochngooch (cf. ngooch) {ngochngooch naag} a. Dea n'uw ea fool riy u but' nga laang. Short.

Ba qaraay ba piinsal roog ni ka ri ngochngooch.

ngochngooch keenggin (cf. keenggin (ngochngooch + keenggin)) n. Ba miit ea dinaey ni daar maa n'uw keenggin nga laang, raa ka ba ngochngooch ma kea k'uuf ngea yib ea p'aaw riy. Type of banana. ngochngooch + keenggin

Kea yib ea nifeeng ni ba geel kea thig fa rea kea ngochngooch keenggin roog.

ngochngooch naag (cf. ngochngooch) v.t. N'eanigin ngea ngochngooch. To shorten.

Mu ngochngooch naag ea gaf room nga qaer yaa raa miit ko lugoch.

ngolngolëy n. Ba miit ea niig ni ngool ni ka ba qachiichiig ma fi ni raa gaaq boech ma ka noeg ea ngool ngaay. Type of fish, skip jack.

Kea yaen ba raan' i ngolngolëy nga laan fa rea nuug roodaed ni daab i yog yaa raa yaen u laanmiit.

Ngolog n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Ruul. Village in Ruul.

ngol'og n. Dinaey ni ka fi ni k'uuf ni ka fi ni yib ea tiir ko p'aaw riy kea yib i m'uug u mael'ugun kea yib i ngalool nga but'. Banana bud.

Kea ngol'og fa rea kea gumoey ni fiqig.

ngoreq (dial: nguroeq) n. Dakeän ea k'oong u keerquy fa dakeän bileel'ugney. Back of the neck.

Bea qamiith ea ngoreq roog ni gawoo toey beaq.

ngorngorean n. psd. M'oon ko girdiiq ni mus u dakeän ea yal ngea yaen i mus ko k'oong. His chest.

Ka ni yoeloey ban'ean nga ngorngorean ea chaaq neam ni ba feal' yaqan.

ngoeg n. Ba mit ea gaak'iy ni boed yaqan yuwaan ngea keenggin ea ganow, ma daar puuf ea falooraas riy. Yi maa fanaay yuwaan ngea fatiikeeruq ko falaay. Type of tree.

Gu bea changar naag ba kaen ea ngoeg ni ngea maang falaay roog.

ngoen n. Ba miit ea niig ni ba roowroow doewngin ma ba gaaq laan miit. Type of fish.

Ba qaraay ba lugoch ni ba sug ea ngoen u taanggin ni gaagang'.

ngoet n. Ba miit ea niig nu madaay ni yi maa kaay. Nigaan ea lugoch. Type of fish.

Dalip ea ngoet ni mus gaqngin ni gu koel fowaap ko theereek.

ngooch a. Dea n'uw ea fool riy u but' nga laang. Short.

Kea ngooch ea wiik ko rea magael ney yaa bea qachiig raqën ma ka fi ni gu puqög ea kaarsiin ngaay.

ngooch-aen' (cf. waen' (ngooch + waen')) a. Chaelbaan nga ban'ean ngea daabuy. Tired of. ngooch + waen'

Kea ngooch-aen' fa pii bitiir i soen naag fa rea baas.

Ngoof n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Ruul. Village in Ruul.

ngool n. Ba miit ea niig ni boed yaqan ea fiif ma daeriy fa yu yael' u rungduq u doewngin, yaa ba dakea ngea weach doew. Raa ka ba qachiig ma ka noeg ea ngolngolëy ngaay mea gaaq boech ma ngool ma faqän ki gaaq boech ma ka noeg ea m'uul ngaay. Type of fish, skip jack. [root: ngolngolëy]

Gu bea yib u booch nga doonguch ni gu bea gireeng gaaf mea qaaw boechii ngool ngaay nga gu koel.

ngoongol {ngoongoliy} v.i. Riin' ban'ean u pangiy fa nga paqëy. To act, behave, do, make.

Kea ngoongol fa rea masiin roog ba yaay ni daab i cheal.

ngoongoliy (cf. ngongol) v.t. Riin' fa fal'eag ban'ean nga paqëy ni ba maruweel. To make, do, fix.

Rea pagäl neam ea yaen ko sukuul u rogon i ngoongoliy ea misiin ko booch.

ngoongoor (dial: giyoer2) [Cf. Palauan chongor 'pineapple' ] n. Ba miit ea waldug ni baay waqamngin ni yi maa kaay. Baay yuwaan ni baay ea rachngal riy ma ku qer rogon doewngin waqamngin ni ku baay noechii rachngal riy. Yi maa qunum waqamngin ni ban'ean ni ba dakea ngea boed yaqan ba ngiir. Pineapple.

Daab yog ni nga gu qunum ea ngoongoor yaa raa m'urm'uur nguweeleeg.

nguboch {ngubcheeg, ngubchean} (dial: nguwoch) n. psble. Boeg i ban'ean ni baay u laan l'uguney ni ba raenraen ni maa n'eanigin laan l'uguney nga i paer ni daab i milik'. Saliva, spittle, spit.

Fa rea tiir roog ea daar yog ni ngea fuul' ea nguboch rook'.

nguch n. Noechi yaang i binaew ni baay u fadik' ea maliil ni ba liyeeg ea maliil fa baay u laan ea maqut ni ba liyeeg ea maqut. Small mangrove or taro patch island.

Miniiq ea baay ea maqut rook' u charean ea rea nguch neam?

nguchey {nguchyeeg, nguchyean} n. psble. Yu yael' i n'ean ni baay u fadik' i doewëy ni maa yaen ea rachaq u laanggin ngea garear u fadik' i doewëy. Vein, nerve, tendon.

Sanaa kea maath' reeb ea nguchey ko rea gi maqadqad room niir yaa daar taal ea rachaq riy.

nguchol₁ {nguchlean, nguchleeg} (dial: ngachol1) n. psble. Rea n'ean ni ka ni tunguy nga ban'ean fa ngaak' beaq ni qiir ea kea maang fithingaan ni yi maa pining ngaak' fa ngaay. Name.

Moeg reeb ea nguchol nga gu tunguy ko rea pilis roog ney.

nguchol₂ (dial: doonguchol) n. Dalip' i ban'ean ni ka ni reeg nga but' ni yi maa taay ea th'iib nga dakeän nga qu ni liith ni ka ni taay ea nifiy nga taanggin. The three cooking stones.

Mu gaay ba lëy ea koebreq ko biyaa ngea maang nguchol roog.

nguchuth n. Ba miit ea niig ni boed yaqan ea buuy machaanea ba ngooch ea baqa ni laeng i l'ugun ko baqa ni but'. Type of fish, halfbeak needlefish.

Gun' ea talaadaa roog nga dakeän ba raan' i nguchuth mea miil u thiliin.

nguchuur v.i. Ba miit ea fitaeq ni yi maa yin' ea gaf u paluwon nga qaer u ba yaang ni ba toeqaer nga qu ni l'eeg ea niig ni bea yaen u qaer. To bottom fish, to fish with drop line.

Daabuug ea nguchuur yaa yugu maa miit ea gaaf roog ko lugoch u qaer.

ngudiy (dial: nguduy) v.t. Luuf ea buw ko dagaq riy ngea chuw. To take off individual buw from the dagaq, as to put in basket.

Mu ngudiy ba yael' ea buw nga mu taay nga waay room.

nguduy (dial: ngudiy) v.t. Mu guy ea ngudiy. To take off individual buw from the daggaq, as to put in basket.

nguluq v.i. Nga ni chuuchuw ma ni fael langëy ni gawoo nga ni noon maa daangaay yaa nga ni paag ea nifeeng ngea chuw u laan ea yal. To yawn.

Sanaa kea yib ea chuuchuw ko rea tiir niir yaa yugu bea nguluq.

Nguluw n. p.n. topon. Reeb ea doonguch nu roey u Waqab ni baay u thiliin yu roey ngea yuu Baalaaw ni boechii doonguch ni ba qachiichiig ma ba liich ea girdiiq ni maa paer riy. Island of Ngulu.

ngumal (dial: gumal) n. Ba miite a gaak'iy ni maa gaagang' kaen ni yi maa fanaay ea rean riy ko naqun. Ba qachiichiig gaaf i yuwaan ma ba roow ramaqën ea rean u fadik'. Type of tree.

Kea thig ba kea ngumal u charean ea naqun roog kea chuguur ni ngea qaaw ko naqun roog.

ngunnguun n. Faakl'uud ni daab yog ni nga ni guy nga qawchëy yaa ri ba qachiichiig ni maa feek ea m'aar nga qi qafweeg ko girdiiq. Ku ba miit ea chaachngëg ni ba qachiig. Germ, bug, insect.

Mu maen mu puqög ea rea tafean ea dow niir yaa bea yib ea ngunnguun ngaay.

ngureq n. Ba miit ea galip ni maa paer u fadik' ea rungduq u maliil ni dea boed yaqan ea galip ni faqän maa fuqög tafean nga taan ea buut', yaa baay pachan. Daaniir maa languy ea miit ney ea galip. Type of crab with joited tail that looks like a scorpion.

Mu koel ea rea kea ngureq ni beqer yaa gu bea taamdaag ngaay.

ngureq u l'ugun (cf. l'ugun (ngureq + l'ugun)) n. psd. Dakeän ea k'oong rook' u keeruq fa dakeän bilil'ugun. Back of the neck; neck bones. ngureq + l'ugun

Kea diqin ea ngureq u l'ugun ea chaaq neam ni kea thow?

nguroeq (dial: ngoreq) n. K'oong ni wuruq ea k'oong. Fa boeg i buut' fa rungduq ni kea taay ea galip nga dabap' i tafean. Neck; dirt pile made by a crab at his hole.

Bea qamiith ea nguroeq u k'aangag ni ri ba geel.

nguruq n. Ba miit ea niig ni boed yaqan ea wul' ma chaanea maa gaaq ko wul'. Ba roowroow dabap' i l'ugun ngea laan l'ugun. Yi maa l'eeg ko mun gaaf ma ku yi maa koel ko nuug. Type of fish, porgy.

Kea qaaw ban'ean ea chiiney ko gaf roog ni sanaa ba nguruq.

Nguruun n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

ngus n. Baang ko churuq ni gubiin ea girdiiq ni maa tooluul. Shouting part of dance.

Qu gu moey u tafanaag ma qu gu rungqag lamaan ea ngus to churuq.

Ngutuw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

nguwoch (dial: nguboch) n. Mu guy ea nguboch. Saliva, spittle, spit.

nguwol₁ {nguweeleeg, nguwealean} [Cf. Palauan wingel 'tooth', ungelek 'my tooth' (metathesis?) ] n. psble. Ban'ean ni baay u laan langëy ni yi maa k'aed ban'ean ngaay nga ni bilig fa ni th'aeb. Tooth.

Ba qaraay ba nguwol ni sanaa nguwealean ea pilis.

nguwol₂

Yaen nguwealean = to itch

nguyuq n. Ba miit ea gaak'iy fa paan ni maa garaaraaw nga laang. Yi maa fanaay ni nga ni m'aag ea yuw fa qayung ngaay ko chiig yaa ba geel. Type of vine.

Mu maen mu th'aeb boech ea nguyuq nga da chig gow ngaay.

nguyweq n. Ba miit ea choey ni niig ni ba weachweach doewngin. Ba feal' ni yi maa kaay yaa goqo ba qufin. Type of fish, type of pink parrot fish.

Ka guup' ba nguyweq qaraay kea thaey ni ka ri maqadaab-aen'ug ngaay yaa ri ba gaaq.

nguywod n. Ba miit ea niig ni ba dakea maeguchoel doewngin ma baay yuu yael' i runguduq u doewngin ni yaen u ba rabaaq nga ba rabaaq. Type of fish.

Ka gu paag ea nuug kea qaaw ba raan' i nguywod ngaay.

nguuchig n. Ba wuq i puw ni geelngin ea fit ea yoew fa ngabëy toelaeng u dakeän ea wuul. Part of house.

Kea m'ing ea nguuchig ko rea faeluw roodaed ney.

nguuf n. Ba miit ea niig ni boed yaqan ea wuuq machaanea maa gaaq ko wuuq ma ba qawatwaat ramaqën doewngin. Maa paer u taan ea lugoch ma ku maa yib nga dakeän ea qey ni kea gaaq ea yuluuq. Type of fish, large trigger fish; shameless person.

Ba qaraay ba nguuf u taan ea rea lugoch ni ba qaraay ni ri ba gaaq.

nguul n. & v.i. Ba miit ea chachangëg ni maa kaay ea qathib ko falooraas ma ku qiir ea maa feek ea feew' u boech ea falooraas ngea taay nga boech ngea yib waqamngin. Maa k'aed ea miit i chachangëg ney ni ba qamiith. Bee, wasp; to buzz, hum.

Mu guy yaa beqer ba nguul ni bea gaay tafean ma ri chuw nga teeliim.

nguun₁ clsfr. Ba qulung ea ban'ean ni baay u taqareeb ea paqangin fu taqa baang, ni woed ea gurguur fa quchub. Bunch, of coconuts or betel nuts.

Dalip nguun ea buw ni ka gu pilig ni nga gu piiq ni chuwaey'.

nguun₂ n. Ba miit ea niig ni ba roowroow doewngin ma ba gaaq laanmiit ni maa Type of fish, mempachi.

Rea gi langith ney ea daeriy ea daak' riy, goqo nguun ea ba sug riy.

nguunguuy a. Ban'ean ni yi raa koel ni ni dun'uuf mea yaen paqëy nga fadik' yaa dea qëlqël, ni boed ban'ean ni kea loel. Soft, tender.

Ri gu ba qadaag doew ea piin ney yaa ri ba nguunguuy.

nguuy n. Baang i daay ni kea liyeeg ea binaew u ba lëy ngu ba rabaaq ngea ba rabaaq, kea mus ni taqa baang riy ea daeriy ea binaew riy. Lagoon, shoreline.

Mu maaniy dow nga laan ea nguuy ko gi ni ba moechöq riy.

ng'uung'uuy n. Ba miit ea nimeen ni ba paloq i weachweach doewngin. White chicken.

Rea moqon neam ea goqo ng'uung'uuy ea nimeen ni faak.

n'ag a. Liith ban'ean ngea n'uw nap'an nga ni firik'. Ri maa naang faan ban'ean yaa kea yoqor yaay ni kea riin' fa kea fil i riin'. Cooked, done, of food; completely familiar with a subject.

Kea n'ag ea th'iib fa daawor?

n'aan n. Gi ni magid nga m'oon ku beaq. Front of a person.

n'aeg v.t. Yin' ban'ean ni daab ku ni fanaay nga qoreel fa nga tafean ea dow. Muul ban'ean nga baang ni daab ku ni pat ngaay. To throw away, to lose.

Ka gu n'aeg ea yaer roog nga baang.

n'ey n. Paalëy ko yuw ni ka ni lifith ea waay riy ma ka baay riy ni ba thuuthuw nga laang. Ku baay ko k'ining. Coconut rib on a mat or basket or on a coconut leaf.

Mu kaan boech nga raam yaa ka gu mool nga dakeän ea n'ey ko k'ining.

n'ean n. voc. Beaq fa ban'ean. Thing; person (slang, voc.).

Ba qaram ban'ean, beaq fa daangaay?

n'eanigin (dial: n'ënigin) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea maenigil fa ngea yaen u thaaqën ban'ean ngea buuch. To fix; to cause to happen.

Kea n'eanigin fa rea tiir ban'ean ko fa rea misiin kea kireeb.

n'ënigin (dial: n'eanigin) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea maengiil fa ngea yaen u thaqën ban'ean ngea buuch. To fix; to cause to happen.

Daab ku mu n'ënigin ea rea booch ney ngea thigthig yaa gu bea rus.

n'ëy v.t. Maeluk ma ni thiy ko cheq ko mareaw ni ka ni kerkeer. To wash ritually, to shampoo the hair as a ceremonial cleansing.

Nga gu waen nga madaay nga gu maeluk ma gu n'ëy.

N'eef n. p.n. topon. Rea binaew ni qiir ea ba piiluung ko falaak nu Kanifay. A village, the capital of Kanifay.

n'eew [Cf. Ulithian law 'wave' ] n. Daay ni bea yaen ni ba geel ni ba toelaeng nga laang ni faan ea bea feek ea nifeeng. Wave (as in water, ripple).

Faqän gu qun nga Ngeak ma gu rus u reegur yaa ri ba gaaq ea n'eew riy.

n'igin' n. Ba miit ea qaprigög ni ba but'buut' raqën, ma ba qachiichiig. Type of small brown ant.

Mu toey ea rea rabaq i mareaw niir nga but' yaa kea sug ea n'igin' riy.

n'ufeeg (cf. n'uuf) v.t. Suwon naag ban'ean nga laang ngea paer ni daab kii thig nga but'. To erect, as a pole.

Miniiq ea kea n'ufeeg ea lëy ney ea gaak'iy nga laang ni raa thig mea qaaw ngaak' reeb ea bitiir?

n'umngin (cf. n'uw₁) n. psd. Fean i toelaeng ban'ean nga laang fu but' nga laang. Its height, its length.

Quw n'umngin ea rea piiskaa room niir?

n'uw₁ a. Ban'ean ni dea ngochngooch. Long, tall.

Ka ba paapëy boech ni maa n'uw piyaan loelugeam.

n'uw₂ n. Raen ni bea qaaw u laan ea laang nga but'. Rain.

Gu ba qadaag ni ngea qaaw ea n'uw yaa daakuriy ea raen u laan ea teang roog ea chiiney ni nga gu gaafgow ko raen.

n'uuf {n'ufeeg} v.t. Suwoneag ban'ean nga laang ngea paer ni ba lëy ea baay u but' ma ba lëy ea ba sor nga laang. To erect, as a pole.

Yi bea n'uuf ea rean ko fa rea faeluw ni nga ni toey. Mu n'uuf ea rea piiskaa room niir ko deaf yaa raa kun beaq ngaay.

n'uungin (dial: n'umngin) n. psd. Gaqngin ea fool u ban'ean u ba lëy nga ba lëy fu ba rabaaq nga ba rabaaq fa nap'an ban'ean ni bea buuch. Its length or duration.

Taqareeb n'uungin ea gäl booch roodow ney.

na    naa    nae    ne    nea    nee    ni    nii    noe    noo    nu    nuu    nga    ngaa    ngä    ngae    ngea    ngee    ngi    ngii    ngo    ngoe    ngoo    ngu    nguu    ng'uu    n'a    n'aa    n'ae    n'e    n'ea    n'ë    n'ee    n'i    n'u    n'uu     TOP


Yapese Dictionary, web edition
revision 1/6/2017
email: John Thayer Jensen (compiler) – Stephen Trussel (web production)