Updated: 1/6/2017
Preface       Main      English Finderlist      Texts

Yapese Dictionary

 b    c    d    e    f    g    h    i    j    k    l    m    n    p    q    r    s    t    u    w    y   

pa    paa        pae    pe    pea        pee    pi    pii    po    poe        poo    pu    puu    p'aa    p'ea    p'ee    p'oe    p'uu    

p

pach₁ v.i. Thig nga but' ni yi bea miith rook' ban'ean fa yi bea guy rogon ni ri qaaw ban'ean ngooyiy. To hide, to duck.

Mu pach gow nga but' yaa bea yin' fa chaaq ea malaang.

pach₂ a. Ba taqareeb dakeän ni daeriy baang riy ni ba thuuthuw nga laang fa ba qaaw nga but'. Smooth.

Ri ba pach doew ea rea rean ney ni kea toey beaq.

pach₃ v.i. Feal' ea thiin ma qu ni yaen u taqa baang ni daab ku ni daar. To go together, as friends.

Ka ri pach ea thiin rook' fa gäl bitiir ni goqo yow ea yow maa faafael.

pachan [cf. Wol. peshal 'tail of' ] n. psd. Peqebuuk' ban'ean ni ba n'uw nga toomur. Its tail.

Kea toey beaq ea yaer nga pachan fa rea kuus kea maath'.

pachanguw (cf. guw (pachan + guw)) n. Ba wathir ni yi maa feek ni yi maa paer nga dakeän ngea daab ni maath ko buut'. Betel nut sheath used for seat. pachan + guw

Kea n'aeg fa rea pumoqon ea pachanguw rook' u but' ma kea yaen.

pachael n. Ba miit ea ban'ean ni ba taluulubuuy ni ba gaaq ni yi maa ngoongoliy ko daraaw fa leq, ni yi maa taay nga paqay ni nuunuw. Bracelet.

Kea piiq beaq ba pachael ko fa rea rugood ni ri ba feal' yaqan.

pachael garngaab (cf. garngaab (pachael + garngaab)) (dial: paachaluw) n. Ba miit ea piig ni yi maa taay ko m'uw ngea thig ngea palpal nga ki suul ngea feal' rogon ba yaay ma kea chuw ea daay u laanggin. Kind of magic to cause a canoe to flip over back to upright, getting water out in the process. pachael + garngaab

pacheag (dial: pach2) v.t. Ngoongoliy ngea taqareeb ea fool u dakeän ni daakuriy baang riy ni ba thuuthuw nga laang fa ba qaaw nga buut. To make smooth.

Bea pacheag ea pileen ea kanaawoq ba yaay.

pachëq [Cf. Palauan basech 'flint' ] n. Ba miit ea malaang ni ri ba qëlqël ni yi raa gaed baang i waasëy ngaay ma i thaey ea nifiy riy. Yi maa taay ea gaen ngaay nga i qaaf. Flint; anything hard like flint.

Kea yaen fa rea gi pachëq roog nga baang ma kea garföw fa rea masiis roog ni daab ki yog ni nga gu tamaagow.

paching a. Ka ri sug ko chugum fa ban'ean ni ka ni taay nga laanggin, ka ri sug ni daab kii yog ni nga ku ni taay ban'ean ngaay. Packed solid with stuff.

Ka ri paching ea girdiiq nga laan fa rea naqun yaa bea qaaw ea n'uw.

pachooch n. Ban'ean ni ba m'uthm'uuth taban ni boed ba sarëy ni yi maa yin' nga ni paag nga ban'ean. Bayonet, steal spearhead.

Kea paag beaq ba pachooch ko fa rea baabiy kea yim'.

pachpach₁ (cf. pach₁) v.i. Thig nga but' ni yi bea miith fa yi bea guy rogon ni ri qaaw ban7ean ngooyiy. Qaraa pach ni ba piireq yaay fa ba n'uw nap'an fa ba yoqor yaang. To hide, to duck.

Kea pachpach fa rea tiir nga but' ni bea miith ko chiitamangin.

pachpach₂ (cf. pach₂) a. Taqareeb ea fool u dakeän ni dariy baang ni ba thuuthuw nga laang fa ba qaaw nga but'. Smooth. [root: pacheag]

Ri ba pachpach doewngin ea rea quchub ney.

pad (dial: path, fas2, bad) a. Kaay ban'ean ngea sug ea yal ma ka ni daabuy ni nga ku ni kaay boech yaa ka ni sug ngaay. Full, sated, satiated.

Daab ku gu qun ko qabiich yaa ku bu ba pad.

paf {pafeag} (dial: pof) v.i. Taay ngea m'aay ea gawael riy ngea garbeab. To cool down.

Daab yog i qunum ea rea raen niir yaa daawor i paf.

pafeag (cf. paf) v.t. Taay ngea m'aag ea gawael riy ngea garbeab. To cool down.

Mu pafeag boech ea raen nga mu qunum.

pagäl n. Girdiiq ni ba pumoqon ni ka ba bitiir ni daawor ri qilal. Boy.

Churuq ko pagäl ea bi ney, daab i qun ea buulyal ngaay.

Pagäl n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

pagow n. Ba miit ea qayong ni maa paer umadaay ni ba malmal ma gaethii ri maa yaenyaen. Type of shark.

Gu guy ba pagow u madaay foowaap ni ri ba gaaq ngea yib ea taamadaag ngoog.

pagoofaan (cf. faan (paag + faan)) v.i. Paag ea nifeeng ngea yib u p'eethunguy nga but' fa ni fil ea nifeeng ngea yaen nga fadik' i doewëy. To breathe. paag + faan

Daab ku mu pagoofaan nga qawcheeg yaa daa buug boen ea pagoofaan room.

pagpaag (cf. paag) v.t. Digey ngea yaen, fa ni digey ngea yaen boechquw ma ni taaleeg ma ku ni digey ngea yaen boechquw ma ku ni taaleeg. To release, drop little by little.

Mu pagpaag boech ea rea gaf niir yaa raa th'aeb ea niig.

pal₁ adv. time Ngiyaal' ni ba qaraay ni kea paag ea misiiw' kea thig ea yaal' ko ngael. Afternoon.

Chiiney ni kea pal ea ka ri geel ea gawael.

pal₂ v.i. M'aay u qawchey ni daab ku ni guy yaa kea liing nga baang. To disappear.

Daag naang ea gi ni kea yaen ngaay, ka yi gi pal nga baang ni baay yib.

pal₃ {pal naag} (dial: päl) v.i. Giringiy ea tael ko laay ngea yoqor ea nifeeng ni qaaw nga laanggin. To reef in sail.

pal naag (cf. pal₃) v.t. Giringiy ea tael ko laay ngea yoqor ea nifeeng ni ngea qaaw nga laanggin. To reef sail.

Daab ku mu pal naag ea rea laay niir yaa raa yib ea thaam nga laang.

palabthir (cf. labthir) (dial: pilbithir) n. Girdiiq ni kea qilal ni daab ki yog ni ngea faakay ea bitiir. Old person.

Kea puwaen' fa pii chaaq yaa ka ra palabthir gaed ma yi bea yoeg ngooraed ni nga ra qun-eed ko maruweel.

palath n. Ba miit ea niig ni lik'eathow, ni ba roowroow, ma baay ba qach ni ba weachweach boech nga p'eebuuk'. Maa kaay ea l'aaw fa leem nu madaay. Type of fish.

Ka gu suul ko k'eef ni ri l'agruw ea palath ni ka gu koel.

palaang [<English plank ] n. Baang ea rean ni ka ni sëy ko galooyoch ni ba n'uw yaang fa ba gaaq radaan ni nga ni fanaay nga ban'ean. Piece of board, plank.

Chiiney ea ka ri toelaeng paluwon ea palaang.

Palaaw n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Maap'. Village in Maap'.

palaethir v.i. Yaen nga laang fa yaen u but' ni yi bea gamanmaan i yaen. To climp a tree by embracing it.

Ka ga ba maarwoth boech, daar yog ni nga mu qoq, ga bea palaethir u keenggin fa rea kea buw i yaen nga laang.

paleag v.t. N'eanigin ngea chuw ea moenur u fadik' ngea malik'. To dry.

Mu paleag ea pii qoeng room niir nga mu l'aeng.

palëy v.t. Chuweeg keeruq ban'ean. Dareag l'agruw i ban'ean ni ba cheag.

Daab yog ni nga gu palëy ea chii qoeng ney ni daab i maath'.

paleeluwol (dial: pileeluwol, puweeluwol, piweeluwol, paweeluwol) n. Bpiin ni kea qilal ni daab ki yog ni ngea diyean naag ea bitiir. Old woman past menopause.

Baay ea moqulung ko paleeluwol ko binaew ea daqir ni baleayaal'.

paloq (dial: puloeq) quantifier Ban'ean ni ka qiir ni daawor ni luf baang riy. Entire, whole, complete.

Yaa maang, ka ba qaraay fa rea p'aaw ni ka ba paloq ni daawor i gothgothey ea qarcheaq.

palpal₁ v.i. Paer ni kea m'oon ea dakeän riy nga taanggin fa kea m'oon qawchean nga but' ni daa ki m'oon nga laang ni boed rogon ni maa paer. To capsize, turn over, be face down.

Kea palpal fa rea m'uw ko fa pi pumoqon ka ra moenur gaed.

palpal₂ n. Ba miit ea niig ni maa yaen u fatii daay ni ku maa qog nga i gasongsong u dakeän ea daay i yaen. Ba palpaloq ma ba dakea ngea boed yaqan ea buuy ma ba ngooch boechquw l'ugun. Type of fish.

Gamaed bea yaen u booch ni kea neap' mea qog ba palpal nga laan ea booch.

palpalean n. psd. Faen ban'ean ni yugu ni guy nga qawchey ma kea thumur fa kea yaen nga ba yaang ba yaay. Glimpse of something.

Ba kaarroo fa rea n'ean ni ka gu guy palpalean fa daangaay?

palpaliy (cf. palpal₁) v.t. N'eanigin ngea m'oon ea taanggin riy nga laang mea m'oon ea dakeän riy nga but'. To capsize, turn over.

Nga ni palpaliy ea rea booch ney ngea malik' laanggin.

paluw {paluwon} a. & n. psble. Ban'ean ni ri qaram rogon ni dea qolooboch ya ba yalquw ma ba riyul' ma ba maengiil. Beaq ni ba cheag i yoeg ea gi ni baay reeb ea naam ngaay ngea reeb ma yi raa yaen ko chuur ni raa qi guy ea t'uuf ma raa yog ni ngea yoeg ea gi ni nga ni soor ngaay ma ni yaen nga reeb ea naam. Correct, matching, true, straight, accurate; its price, value, cost, pay, counterpart, opposite; navigator, navigation.

Chiiney ea qaraay ea ngea maath miit ea paluw, yaa daa ku ni raa fil.

palyow v.i. Fël'feal' l'ugun; baen; yoeg fa riin' ea n'ean ni ngea leam naag ea girdiiq ni ba riyul', ma dea riyul'. To tell a lie, to lie. [root: paapalyow]

Rea moqon neam ea yu gu bea palyow ngoog ko fa rea maelfith roomow.

panaf n. Baang ko bpiin ni baay u toqobean ea gi ni maa fiiq riy. Clitoris. sexual

panat' n. Mu guy ea panët. Patch, as on a canoe.

panët n. Baang i ban'ean ni ka ni taay nga luwaan baang ea ban'ean ni kea kuur fa kea kireeb, ma ni taay ngaay ngea maengiil ba yaay. Patch, as on a canoe.

Ka ni yin' baang i panët nga t'aay fa rea m'uw ni kea kur.

pangëg n. Geelngin ea ngabëy, ni yi maa ngoongoliy ko puw ni ka ni yuu qalib naag, ni maa yaen u ba lëy ea naqun nga ba lëy. Nga ni chuwqiy ea palaang ngea maang pangëg ko rea naqun ney yaa ba k'ik'iy ea palaang ma kea moqmaaw' ea rean. Part of house.

pangin n. psd. N'ean ni maa riin' beaq ni ba feal' fa ba kireeb, ni qaram ea ngoongol rook'. Its effect, action, work; his behavior, personality.

Rea pagäl neam ea ba galaasuw pangin.

pangith Type of ball game, similar to volleyball but without a net. [root: pangithiy]

pangithiy v.t. [root: pangith]

paqachiichiig (cf. qachiig) (dial: paqachiig) a. Mu guy ea paqachiig. Rather small.

paqachiig (cf. qachiig) (dial: paqachiichiig) a. Ban'ean ni ba ngochngooch ea fool riy u gubiin yaang, qaraa dea gaaq. Rather small.

Ba qaraay ea buw ma chanea ba paqachiig.

Paqam n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

paqken a. Beaq ni dea maturug ko maang ea ngea yaen ea girdiiq i riin', mea qiir ea nga yigii riin' ban'ean. Bael' ea buw ni bea soor nga qeenggin dagaqën ea buw. [syn: walthiriir ]

Daa niir maa kaay ea buw ni paqken yaa ba machmaach.

paqkin a. Chiichir ea girdiiq nga taqa baang, ni yaed bea chaafin ngooraed.

Bea paqkin ea girdiiq u taan fa chi gi baraandaa yaa bea qaaw ea n'uw.

paqpaaq [<English papa ] n. p.n. Reeb ea nguchol ni maa pining ea bitiir nga chiitamangin. Father, daddy.

Paqtamaag n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

parak

paran n. N'ean ni kea suul ni saalpiy rook' beaq ni kea piiq ni ngea chuwqiy ban'ean ma kea qaaw boech, qaraa ban'ean ni ka ni thiqëg kea gaman ma kea qaaw boech riy.

Ba qaraay paran fa rea salpiy room ni dalip ea seenis.

paran'raan' (cf. raan') a. Ba piireq paqngin, yi maa yoeg ko gaak'iy ni ba piireq paqngin. Branchy, of tree.

Daeriy ea rean ko fa rea kea biyquch ni ba feal' yaa yugu ba paran'raan'.

parasras {parasrasëy} (dial: parparas) a. Ban'ean ni taqa ba thaal, qaraa dea thuuthuw baang riy nga laang, ma dea qaaw baang riy nga but'. Kea yaen ea kaarroo nga dakeän fa rea kaayruu kea parasras. Flat.

parasrasëy (cf. parasras) v.t. Ngoongoliy fa n'eanigin ban'ean ngea parasras. To flatten.

Kea parasrasëy fa rea kaarroo fa rea kaayruu.

paraaw v.i. Doel' nga ni yaen ni qaaw nga buut' ni yi ba palpal. To fall face first.

Kea tun qaay fa rea pagäl ko fa rea malaang kea paraaw.

parcheew n. Thiliin ea paachyaach ko gaak'iy. Fork of a tree, crotch of a tree.

Kea muul ba mareaw kea miit u laan ea parcheew ko fa rea kea maanggaa.

parchooyog [<Palauan bersoech 'snake' ] n. Ba miit ea gamanmaan ni daeriy piyaan doew ma boed yaqan ea gaafiy fa looth machaanea maa paer u taalaang. Baay boech ni ba qachiig ma baay boech ni maa gaaq i gaaq. Baay ea balar u doewngin. Snake.

Gaeg ea faqän gu raa guy yaqan ea parchooyog u kaachiidoo ma gu taamdaag.

pardëq {pirdiqiy} v.i. Toey ban'ean nga reeb ea ban'ean ngea pilpil fa wagaagëy ngea yowgil. To pound, smash, beat.

Bea pardëq qaaw fa rea moqon ni ngea l'aeng ea yanup.

parfiy n. Ba miit ea ban'ean ni maa sum u fadik'ea but' ngea yib nga laang ni ba miit ea gaak'iy machaanea daeriy yuwaan. Type of poisonous mushroom., toadstool.

Ba qaraay ba parfiy ni ri ba gaaq.

parparas (dial: parasras) a. Mu guy ea parasras. Flat.

paruur n. Baang ko m'uw ni miit ni faqän l'agruw paqngin ni gawo ba koelngin ea paechiingkoo. Part of canoe.

Kea yaen fa rea m'uw nga fadik' ea maliil kea m'ing ea paruur riy.

paslag v.i. Moechoeq ba yaay u toomurean ni ka qu ni wagaagëy fa ka qii yib ea yakoq. To calm down, as after a storm.

Fa pi girdiiq nu qu ra wagaagëy gaed ni yaed ba ching ea ka ra paslag gaed ea chiiney.

paslëg (dial: paslag) v.i. Moechoeq ba yaay u toomurean ni ka qu ni wagaagëy fa ka qii yib ea yakoq. To calm down, as after a storm.

Kea paslëg fa pii girdiiq ni qu ra chaam gaed.

pat v.i. Guy ea gi ni baay ban'ean riy ni ku qu ni changar naag, fa naang ban'ean ni qu ni gaay rogon. To find, discover by accident, come upon.

Ka gu pat ko fa rea gi yaer roog ni muul u kanaawoq.

patangras a. Ban'ean ni ba qurich taban ni boed bugul i paaq ea galip fa qumaang. Forked in shape.

Kea muul fa rea mareaw kea miil ko patangras ko fa rea kea gaak'iy.

pateag (cf. pat) v.t. Naang fa guy ea gi ni baay ban'ean riy ni yi bea yaen ni yi bea changar naag ni nga ni naang ea gi ni baay riy. To find.

Kea pateag fa rea tiir ba tafean ea salpiy ni baay ea salpiy riy ni ba piireq.

path (dial: pad, fas, bäd) a. Kaay ban'ean ngea sug ea yal ma ka ni daabuuy ni nga ku ni kaay boech yaa ka ni sug. Full, sated, satiated.

Daag gu qun ko qabiich yaa ku gu ba path.

pathpath n. Ba lëy i puw ni daakuriy ea fith riy ni yi maa taay ban'ean nga laanggin ma ni thoey ngea yaen i qog u ba lëy nga but' ngea yaen. Yi maa yip' ban'ean ngaay. Blowgun.

Mu fael ea pathpath room nga gu guy boech.

pathuuy [cf. Ulithian paediy 'kind of fish' ] n. Ba miit ea niig ni ba galgael ramaqën doewngin ni maa yaen ni yuu raan'. Niig nu reegur ni maa yib nga laang ea dubchol ni baay ngaal'aan. Yi maa koel ni yi maa l'eeg fa yi maa koel ko nuug. Type of fish, mackerel.

Chiiney ea yi bea yoeg ni kea yib ea pathuuy ba yaay nga dubchol ni boqor.

paweeluwol (dial: piweeluwol, puweeluwol, pileeluwol, paleeluwol) n. Bpiin ni kea qilal kea chuguur ni ngea labthir ni daab ki yog ni raa diyean naag ea bitiir. Old woman past menopause.

Kea yaen ea paweeluwol ko fa rea binaew ko moqolung nga l'aay.

paabuy (dial: baebiy) [<Ulithian pa:bwi 'pig' ] n. Ba miit ea gamanmaan ni ba gaagang' ni baay ni faakay ni yi maa chuguliy. Yi maa languy ni baay ea qufin ngea maam rook' ni qiir ea yi maa languy. Ku ba miit ea misiin ni ba geel ni yi maa maruweel ngaay ni nga qi piqpiiq ban'ean ya ba geel. Pig; bulldozer.

Fa rea paabuy roog ea ri daar maa kaay ea mareaw.

paag v.t. Yaen nga di digey ban'ean. Pithig paqëy u ban'ean ngea paer rook'. Yoeg ea kea feal' nga ban'ean ngea yog ni nga ni riin'. Yin' ban'ean ngea yaen ngea qaaw nga reeb ea ban'ean. To leave, let, let alone, let go, permit, allow, drop, throw, loose, release; to show, of a movie.

Mu paag ea bi niir ea salpiy yaa daab ki pat, ma kea missiw' ngoodow.

paag taliin (cf. taliin (paag + taliin)) v.t. M'aay ko leam rook' ni daab ki naang. To forget. paag + taliin

Ka ri gu paag taliin ni nga gu feek ba yael' ea buw gu woy.

paag taayagan voc. Yigii riin' ban'ean ni ka yigii yoqor.

paag-aen' a. Leam naag ni beaq ni ka ni paag-aen'uy ngaak' ea ba yul'yuul', ma ba feal' ea thiin rook' ngea pangin.

Ri ba paag-aen' fa rea pagäl yaa ba geel ma raa yib beaq mea liiq.

paagilaey' a. Girdiiq ni maa maruweel ko baqa ni gilaey' i paaq. Girdiiq ni ngoongol rook' ea ba thiil ko ngoongol ko boech ea girdiiq.

Paakeal n. p.n. topon. Boechi reeb ea doonguch ni baay u toqobean yu Taraang. Small island in Tamil harbor.

paakin v.i. Dun'uuf ea faloowaa nga paqëy ni nap'an ni yi bea ngoongoliy ma fin ni taay ngea thow, ma ni liith. To knead flour for making bread.

Bea paakin faloowaa fa rea moqon kea sug ea faloowaa u paaq.

paakit [<English bucket ] n. Ban'ean ni yi maa l'ing ea raen ngaay ni boech ea ka ni ngoongoliy ko waasëy ma boech ea ka ni ngoongoliy ko palaastiik. Boed yaqan ba lëy i koebreq ni ka ni biing u ba lëy ka ni taay togaffaan. Bucket, pail.

Mu piiq ea paakit room ngoog nga gu luukuy ea maad roog u laanggin.

paakittoo [<English pocket ] n. Baang ko maad ni yi maa taay noechii chugum ngaay ni baay ko maad ni ka ni chuw ngaay. Pocket.

Kea kur ea paakittoo ko rea maad room niir.

paal₁ a. Tagaan ea dagur riy ni kea thilpar fa kea yaen ban'ean nga dakean kea kirkireeb ea fool riy ngea yaqan. Out of shape, slightly squashed, deformed.

Kea paal fa rea lëy i koebreq ni daab ki feal'.

paal₂ {paaleag} a. Daar l'agruw ban'ean ni ba cheag ka faraam.

Kea paal ea qiim ko fa rea niig bea yib ea laal ngaay.

paal₃ n. Ban'ean ni kea buuch ni faan reeb ea ban'ean ni kea buuch ni soomm'oon, ni fa maang ea dea buuch fa bi ni soomm'oon ma daab i buuch ea bi ni magid. Result, consequence.

Kea yib ea paal ko fa rea chaam ni taay fa rea pagäl ma kea miil kea yaen i miith.

paaleag (cf. paal₂) v.t. Dareag l'agruw ban'ean ni ba cheag.

Kea paaleag ea nifeeng ea maad rook' fa rea piin nga laang ka ni minmin ngaak' kea tamaraq.

paalëy₁ (dial: palëy, paaliy) v.t. Luf ban'ean ni boed keeruq ea gaak'iy ngea muul ko gaak'iy, fa gaak'eengiin ba gaaf i yuwaan ea gaak'iy. To peel off as bark of a tree. [root: faathiy]

Mu paalëy ba gaaf ea riich ni qoeng roog.

paalëy₂ n. Gak'ingin yuwaan ea niiw fa laek' fa ku ba miit ea waldug ni qiir ea koelngin yuwaan. Coconut leaf base.

Mu gay reeb ea paalëy ni ni girngiy ea booch u dakean.

paalog₁ a. Ba kan nga qoreel ni dea chuchuguur. Far, distant.

Baay ea buw u baang ea binaew roog ni ba paalog ma kea piiq looraan ea yaen ngoog ngaay.

paalog₂ n. Ba miit ea yanup ko niig ni gawaa ba kaahool ni ba gaaq. Type of fish trap that looks like a box.

Daqir ea gu raa yaen gu guy fa rea paalog roog yaa kea man ea dalip ea rraan u madaay.

paalpaal₁ (cf. paal₂) v.i. Ngea paal ni ba yoqor yaang fa ba n'uw nap'an.

Kea paalpaal dakean keerqug ko yaal' u madaay.

paalpaal₂ a. Ban'ean ni ba dakea ngea taluulubuuy, ma daethii ri ba puloeq ea taluulubuuy riy. Ban'ean ni kea pil baang u doewngin.

Kea feek beaq fa rea maaloer roog ni ba paalpaal kea yaen i n'aeg.

paalyëg a. Yaen l'agruw ea girdiiq ni kea yin' ba gayow paaq nga dakean poen ba gayow ma ku qer rogon ba gayow. Arms around one another's shoulders.

Kea paalyëg fa gäl i chaaq ni ba feal' ea thiin roorow.

paal'af (dial: paal'of) a. Mu guy ea paalog. Far away, distant.

paal'of (dial: paalog) a. Mu guy ea paalog. Far away, distant.

paan n. Noechii kea n'ean ni maa tugul u buut' ni boqor ma chanea gaethii gaak'iy yaa gaethii ri maa gaagaang' keän. Yi maa liiq ngea chuw u but' ngea kiliin fa yi maa liiq ngea chuw ko waldug. Bush, underbrush, brush, grass, weeds.

Ka ri yoqor ea paan ko milaey' roog ea chiiney.

paanag a. Ba paasig ni yugu bea paer ni rea n'ean ni nga ni riin' mea riin'. Yi raa yog ni nga ni riin' ban'ean mea riin' ni ba paapëy. Alert, on the fall, fast to act.

Ri ba paanag ea rea pagäl neam ko yaen u raan' ea gaak'iy.

paangalik' v.i. Faethiy ea keeruq riy nga ri chuw ni qurngin ni boed ni ka ni chuweeg keeruq ba yael' i p'aaw. To peel all the way down, e.g. banana, etc.

paapaluw a. Baay u charean ban'ean, ni ba saap miit reeb nga miit reeb, ma qeree yow ba sabal. Even pair or pairs.

Falaay ea faqän raa paapaluw ma qaram ea raa yib qangin.

paapaluweeg (cf. paapaluw) v.t. N'igin reeb ea ban'ean ngea puluw nga reeb ea ban'ean ni taqareeb fa ba chuguur ni ngea taqareeb rogon ngaay. To match.

Mu paapaluweeg ea pii niig niir nga ni guy ea bi ni ba gaaq riy.

paapalyow (cf. palyow) v.i. Fël'feal' l'ugun; baen. Yoeg fa riin' ea n'ean ni ngea leam naag ea girdiiq ni ba riyul'. To tell a lie, to lie.

Kea puwaen' fa rea moqon ni kea paapalyow fa rea tiir rook' ngaak'.

paapaqngin (cf. paqngin) n. psd. Yu paaq ea gaak'iy ni gaethii qiir ea keenggin, yaa ba qachiig ko keenggin riy. Branches of a tree.

Kea yib ea nifeeng ni ba geel kea t'eet'aer paaqpangin fa rea kea choey'.

Paapaa [<Spanish papa ] n. p.n. Reeb ea liiw ko Kiriistiyaano ni qiir ea th'aeb i toeylaang. The Pope.

paapaaq [<Spanish ?> ] n. Ba bug ea thiin ni maa pining ea bitiir ko chiitamangin. Papa, father.

Bea yoer naag fa rea tiir ea paapaaq rook' ni kea yaen nga madaay.

paapëy (cf. peay) a. Raa yaen ma daab i n'uw nap'an ma kea madaq ko fa gi ni bea yaen ngaay. Dea soosoowaath. Fast, rushed, hurried, quick. [syn: machreg ]

Ba paapëy ea rea pagäl neam ko miil.

paaq {paqag; paqngiin (meaning branches)} n. psd. & clsfr. Rea n'ean ni yi maa koel ban'ean ngaay ni raa beaq ma l'agruw ea baay rook' ni ba rabaaq ea gilaey' ma ba rabaaq ea mat'aaw. Ku ba bug i thiin ni yi maa yoeg nga paqngin ea gaak'iy. His hand, his arm; one's responsibilities; branch; classifier for branches.

Kea maath' paaq fa rea tiir ko yaer.

paaq ea taliiw (cf. taliiw) n. Beaq ni ba machmaach ma maa naang ea bëy ngea kaan. Priest in Yapese religion.

Chiiney ea qaraay ea ngea maath miit ea paaq ea taliiw.

paaqaaw n. Ba miit ea thow ni yi maa kaay. Type of breadfruit.

Baay ba kea paaqaaw u tafanaag ni kea k'uuf ni boqor ea thow riy.

paatag n. Ba gechgeach ko mithmith ma ba paesig ko yaen fa riin' ban'ean. Agility.

Rea ba paatag ea chii buulyal neam ko yaen nga l'ugun ea buw.

paaw (dial: pow3) n. Ggaan ngea garbad ni ka ni feek ni nga qu ni kaay u nap'an ni yi bea yaen nga ba chuur fa ba mileekaag. Food as provisions for a journey.

Kea paag taliin fa rea piin ea paaw rook' ni dea feek.

paawan [<English pound ] n. Reeb ea tomaalngin ni Mariikeen ni taqareeb rogon nga ragaag ngea neel' ea ounces. Pound (measurement).

Fa rea tiir roog ea kea man riliiw' ea paawan rook' ea chiiney.

paawoq {pawqiy} (dial: poowoq) v.i. Yoeg ea gi ni baay ea kanaawoq riy ngaak' beaq fa guy rogon ngea thap beaq ko gi ni bea soor ngaay. To guide.

Weeniig ngoom mu paawoq naag ea rea tiir ney ngea yaen nga sukuul.

paawoqiy (cf. paawoq) (dial: poowoqiy) v.t. Mu guy ea paawoq. To guide.

paayap [<English pipe ] n. Ba lëy i waasey ni ba n'uw ma baay laanggin ni maa yaen ban'ean riy ni boed ea raen fa ku reeb ea ban'ean. Pipe.

Kea kur ea paayap ko raen bea maap' ea raen riy nga but'.

paayar {paayar naag} v.i. Baechiy ea qaaw ni i mus u bugul i paaqeaf nga buguun. Maathaqëg ko qaaw ni ka ni paayar naag. To coil qaaw.

Mu piiq reeb ea paayar ea qaaw nga gu m'aag ko naqun roog.

paayar naag (cf. paayar) v.t. Baechiy ea qaaw ni i mus u bugul i paaqeaf nga buguun. To coil qaaw.

Moey nga mu fil rogon i paayar naag ea qaaw ngoog.

päl v.i. Giringiy ea tael ko laay ngea yoqor ea nifeeng ni ngea qaaw nga laanggin. To reef in sail.

päreew (dial: pireew) n. Ba miit ea lugoch fa langith nu madaay ni maa paer ea niig u taanggin. Coral gravel.

Kea chuw ba nguuf nga taan ea rea gi päreew ni ba qaraay ni ri ba gaaq.

paech₁ n. Ban'ean ni ka ni ngoongoliy ni ba dakea ngea boed yaqan ba niig ni yi maa taay ea laam ngaay nga qu ni baen naag ea niig ngaay ngea k'aed ma ni l'eeg. Fishing lure.

Kea qaaw ba niig ko fa rea kea gaf roog kea th'aeb kea feek ea paech riy.

paech₂ [<English patch ] n. Baang i ban'ean ni yi maa gabdiy nga ban'ean ni kea kur fa kea pil nga ki maengiil ba yaay. Patch.

Mu piiq boech ea paech room ngoog nga gu paech naag ea raat roog.

paechiingkoo [<Japanese pachinko 'slingshot; pinball machine' ] n. Ban'ean ni yi maa yin' ea malaang riy, ni l'agruw yael' i goomaa ni ka ni m'aag nga ba lëy i gaak'iy ni gawo ba pugoochug ma ka ni m'aag ba yaang i keeruq ea garbaaw nga ba lëy ni baay ni taay ea malaang nga laan fa rea gi keeruq ea garbaaw ma ni telteel fa rea goomaa ma ni paag mea yaen fa rea malaang riy. Slingshot.

Kea paag beaq ea paechiingkoo nga dakeän ea naqun rook' fa rea labthir kea puwaen'.

paechuul n. Ba miit ea thow ni yi maa kaay. Type of breadfruit.

Kea qël ea paechuul ko fa rea kea thow roog.

paechyech n. Gi ni dear l'agruw paqngin ea gaak'iy riy.

Ba qaram ba galuf u laan ea paechyech ko rea kea gaak'iy neam.

paedrey [<Spanish padre ] n. Reeb ea girdiiq ni qiir ea maa piiq ea miisaa ko Kiristiyaanoo ma qiir ea yi maa pagoofaay ngaak'. Priest.

Kea yaen fa rea paedrey ko chuur ea rea daeriy ea misaa ea daqir.

pael v.i. Luw ea bpiin fa rugood. To menstruate. menstrual

Kea yaen i paer fa rea rugood nga dapael yaa kea pael.

paelug n. Yuwaan ban'ean ni yi maa m'aag ko rifrif u qeay ni nuunuw riy ko churuq. Coconut leaf leg ornament.

Maang ea ka noeg ni yi raa paelug ngaay ko fa rea churuq?

paenchuu [<English via Japanese panchu ] n. Reeb ea maad ni ba qaay ni yi maa yin' nga taanggin ea maad. Underwear, pants.

Mu guy yaa bea tar ea maad room nga laang ma daeriy ea paenchuu room.

paer₁ v.i. Magey u luwaan ni daab i chuw ngea yaen nga baang. Madugil u baang ni daab i yaen nga baang. To stay, sit, remain, live, settle down.

Ka noeg ngoog ni nga gu paer u roey nga qu gu soen.

paer₂ n. Ba miit ea niig ni ba barbaaq ni baay laan miit ni l'agruw rabaaq u baqa ni dakeän i doewngin. Maa yaen ni ba thig ni baqa ni baay laan miit riy ea ba magid nga laang. Type of fish, sole, flatfish.

Kea chuw ba paer qaraay nga taan ea rea malaang ney ni sanaa kea k'eayaag yaa daa gu raa guy.

paes v.i. Qaaw ea choeq ni daakuriy lingaan ban'ean ni bea yaen ni ba gaaq ma daa ki maykoq. To become calm, quiet, peaceful.

Raa yaen i neap' ma gubiin ban'ean ma kea paes.

paeseag v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea taqareeb ea fool riy ni daakuriy baang riy ni ba thuuthuw nga laang fa ba qaaw nga but'. To flatten, as ground; to settle down something to balance.

Kea paeseag ea baabiy baang ea binaew roog ni nga gu toey ea naqun ngaay.

paesig a. Dea malmal ma ba qadaag ni ngea riin' ban'ean ma dabuun ni nga qii paer ni daeriy ea n'ean ni bea riin'. Competent and willing.

Faqän raa kea puw ea paesig room ma ga yaen mu fil ea quchub nga da qunum-eew.

paethin {paethinaeng} (dial: maethin) v.t. Buguy bugul i paqëy nga ni pangthaal naag ni ba geel marin. To flick with the finger.

Kea paag fa chaaq ba paethin nga loelugean fa rea tiir kea yoer.

paethinaeng v.t. Bugul bugul i paqëy nga ni pangthaal naag ni ba geel marin. To flick with the finger.

Maang faan ni ka mu paethingaeg teelig?

paethyoeth n. Ba miit ea niig ni nigaan ea lugoch. Type of small unicorn fish.

Kea qaaw ba paethyoeth ko fa rea nuug ni ri ba gaaq.

peres a. Ri i piireq ea n'ean ni ba feal' ni faan ko girdiiq.

pethuy (cf. peeth) v.t. Chagal^liy l'agruw fa boech ea ban'ean nga taqa baang ngea yoqor. To join two things together.

Yi raa pethuy ea taqareeb ngea taqareeb mea yib ea l'agruw.

peal v.i. Yib nga paluwon miit beaq ngea guy ma kea liing ni ba paapëy. To cross one's sight.

Kea peal ea rea gaaf i yuw ni ba qaram u qawcheeg ma kea lungug ea beaq.

pealpeal (cf. peal) v.i. Peal ni ba piireq yaay fa ba n'uw nap'an fa boqor yaang. To cross one's sight repeatedly.

Mu chuweeg ea rea maad niir u paluwon qawcheag yaa ka gu daabuuy ni bea pealpeal u paluwon qawcheeg.

pëy a. Ba paapëy ni bea yaen fa bea riin' ban'ean. Fast.

Ri ba pëy fa rea sikoekii ni bea yaen u laan ea laang.

Peelaek n. p.n. topon. Reeb ea dubchol ni baay u Gagil. Harbor at Gagil.

peeleeg (cf. peal) v.t. N'eanigin ban'ean ngea daab ku ni guy yaa kea liing nga baang. Ku yi yoeg ngaak' beaq ni bea miil ko maruweel. To cause something to disappear. (slang: to disappear especially when work is to be done).

Kea peeleeg fa pii girdiqën ea maruweel nga ba yaang.

peemthal n. Ba miit ea thow ni yi maa kaay qamngin. Type of edible breadfruit.

Kea qël ea peemthal room ma ga piiq reeb nga gu woy.

peen₁ [<English pen ] n. Ban'ean ni yi maa yool ngaay ni yi raa yoeloey ban'ean ngaay ma ba moqmaaw' i thaang. Pen (writing instrument).

Mu piiq ea peen room ngoog nga gu yool boech ngaay.

peen₂ [<English paint ] n. Ban'ean ni maqachaaw ni yi maa maqachaaw ngaay, ni ba yoqor miit ea ramaqën riy. Paint.

Gu ba qadaag yaqan ea peen ko rea naqun neam.

peenchii (dial: piinchii) [<Japanese> ] n. Ba miit ea taliin ea maruweel ni boed bugul i paaq ea galip ni yi maa koel ban'ean ngaay. Pliers.

Mu piiq ea peenchii room ngoog nga gu m'aag ea rea yael' i waayaa ney ko piiskaa.

peensiin (dial: piinsiin) [<German benzin ] n. Ba miit ea qoyal ni ba raenraen ni ba paapëy ni maa qaaf ma ma m'aay nga fadik' ea nifeeng ni ba paapëy. Yi maa fanaay ko masiin nga i maruweel ea masiin ngaay. Gasoline.

Chiiney ea ka ri toeylaeng paluwon ea peensiin u kaantiin.

peeriqiy v.t. Thiy ban'ean nga ban'ean ngea peen u doewngin. To smear, anoint.

Kea peeriqiy fa rea tiir ea rungduq ko maad rook' ka ri peen ko buut'.

pees [Cf. Ulithian ppes 'to float high', of canoe. ] v.i. Raa ni taay nga madaay ma daab i ligil yaa bea paer u dakeän ea daay u laeng. To float.

Malaang ea yi raa yin' nga madaay ma daar maa pees.

peespees (cf. pees) v.i. Raa ni taay nga madaay ma daab i ligil yaa bea paer u dakeän ea daay u laeng. To float.

Ri ba peespees ea chii m'uw room niir ni ka ba biqech.

peeth a. Ba chaagil nga taqa baang ni yow nga baang. Baay gafaan reeb ni yaen nga reeb. Stuck to, joined to, connected to.

Daab yog ni nga ni feek ea bi ni ba qachiig ma ni digey ea bi ni ba gaaq yaa yow ba peeth nga taqa baang.

Peeth n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

peethpeeth (cf. peeth) a. Ba chaagil nga taqa baang ni yaed fa yow nga taqa baang, fa baay gafaan reeb ni yaen nga reeb ma ki yaen nga reeb. Be connected to, joined together in series.

Kea peethpeeth fa pii falowaa nga taqa baang ni daab ki daar.

peey {peey naag} [<English pay ] n. Piiq paluwon ban'ean ni ka ni feek fa piiq paluwon beaq ko maruweel rook'. Pay.

Daqir ea gu raa ching naag yaa baay ea peey roog.

peey naag (cf. peey) v.t. Piiq paluwon ban'ean ni ka ni feek fa piiq paluwon beaq ko maruweel rook'. To pay.

Daqir ea yi raa peey naag fa rea rabaaq i maruweel ko sitiibidoor.

peeyar (dial: paayar) v.i. & clsfr. Baechiy ea qaaw ni ni i mus u bugul i paqeaf nga buguun. Maathaqëg ko qaaw ni ka ni peeyar naag. [root: bool, paayar]

Mu piiq dalip peeyar ea qaaw nga gu m'aag ngaay.

peeyuw n. Boechii naqun ni taqa ba rabaaq ni ka ni toey ni nga ni maruweel u taanggin fa nga ni taay ban'ean nga taanggin ni daab i n'uw nap'an ma ku ni buthug ba yaay. A temporary shelter with one side roof made of coconut leaves, lean-to.

Ba feal' ni nga ni toey ba yaang ea peeyuw yaa yi raa gaafgow ko yaal'.

pi det. quant. Boqor ea maathqëg riy. Many, the (plural).

Pi ngoongol ni ba kireeb ea yi maa geechig naag.

pidooraang [cf. Ulithian piidooaraang 'good looking, of girl' ] a. Ba feal' yaqan, yi maa yoeg ko bpiin. Beautiful, of women.

Rea piin neam ea ri ba pidooraang, boqor ea pagäl ni ba qadaag.

pigpiig₁ (cf. piig₂) v.i. Leap nga ba rabaaq ma ni leap nga ba rabaaq ni yi bea mool ni daa niir naang ni yi bea leapleap. To turn, as in sleep.

Sanaa bea lik'aey fa rea tiir yaa bea piqpiig u choob rook'.

pigpiig₂ a. Beaq ni ri ba ta ngoongoliy ea ti ni ba feal' ma ba gaaq faan ban'ean u tabinaew rook' ma maa fool ko ti ni yi maa yoeg ngaak'. Obedient.

Rea buulyal neam ea ri ba pigpiiq u tabinaew, ma ri ba kireeb dakeän u qoreel.

pigyath n. N'uw ni ba gaaq. A heavy rain.

Daab yog ni nga ni yaen nga madaay ko bi ney ea pigyath.

pil v.i. Wagaagëy ngea raa ba yaang ma gi ni yaen ngaay ni boed ea n'eew fa maaloer. Ku yi maa yoeg nga baang i ban'ean ni ba thow ni kea qachiig ea thow riy. To shatter, crack, as glass; break, as waves; decrease, of a swelling.

Kea pil boech ea thow ko fa rea loet roog.

pilabthir (cf. labthir) (dial: palabthir) n. Girdiiq ni kea yoqor ea duw rook' ma ka ri qilal. Old person.

Gu ba qadaag ni gu maa matael ko yaat ko pilabthir.

Pilay'aan n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

pileeluwol (dial: paleeluwol, piweeluwol, paweeluwol, puweeluwol) n. Bpiin ni kea qilal kea chugur ni ngea labthir ni daab ki yog ni ngea diyean naag ea bitiir. Old woman past menopause.

pileen [<English plane ] n. Reeb ea taliin ea maruweel ko daykusaang ni yi maa pacheag ea rean ngaay. Plane (a carpentry tool).

Mu piiq ea pileen room ngoog nga gu maruweel ngaay.

pilig v.t. Feek u laeng ngea kan nga but' ni boed ban'ean ni nga ni feek u raan' ea gaak'iy nga but'. Sibithiy ban'ean ni kea yaen ni ngea qaaw ngaak' beaq ni boed ba malaang ni ka ni paag ngaak' beaq. To lower, as a sail; to unhang; to pick betel nut; to dodge a spear.

Mu pilig ea rea qun i buw ni beqer nga da kaay-eew.

pilimkaaw [<?Fijian bulmakau 'cattle' ] n. Ba miit ea gamanmaan ni raa gaaq mea yib ea gaagey rook' ni ba yoqor paaq u dakeän loelugean. Yi maa languy ea miit ea gamanmaan neam. Deer.

Chiiney ea sanaa daakuriy ea pilimkaaw u roey u Waqab.

pilis [<Palauan bilis 'dog' ] n. Ba miit ea gamanmaan ni maa charqol ma ba gaaq boech ko gaatuw. Yi maa chuguliy ni faakay. Yi maa tunguy fithingaan nga qu ni pining ngaak' mea yib yaa ku ba llowaen' ea miit i gamanmaan ney. Dog.

Kea diyean ea pilis roog ni dalip faak.

Piliilyow n. p.n. topon. Reeb ea doonguch nu Baalaaw ni baay ko keenggin ea naam. An island in Palau, Peleliu.

piloeq v.i. Chuw u kanaawoqean ban'ean ni bea yib ni ngea qaaw ngoom. To move, get out of the way.

Mu piloeq yaa kea yib ea malaang ma ri qaaw ngoom.

pilpil₁ (cf. pil) a. Noechi yaang i ban'ean ni kea lublub ni boed ea gachal ni bachaan ea yaal' ni kea maat ni ba geel. All broken up, multiply blistered, as from sunburn.

Moey qaraay nga gu liiq reeb ea pilpil u keerqum.

pilpil₂ n. Ba miit ea gaak'iy ni gaethii ri maa gaaq kaen ni baay waqamngin ni ku yi maa qunum. Type of plant.

Ba qaraay ba kea pilpil ni kea qël waqamngin.

pimilngaay (cf. mälngaay) n. Girdiiq ni ba soobut' ea binaew rook' ni yaed maa maruweel ko girdiiq ni ba piiluung. Slave, low caste, fifth caste.

pining v.t. Toeluul fa yoeg fithingaan beaq ngea yib. Fil ban'ean nga nifeengin l'ugney ngea yib ni boed ea raen ni yi bea qunum ko qachiilchiil. To beckon, to call; to suck. [root: poeng₁]

Mu pining fa chaaq nga daaroed yaa kea misiiw'.

Piniy n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Pinnifean n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

pinow {pinow naag} n. Ban'ean ni yi bea riin' ni ba piireq ea girdiiq ni bea riin' ni nga ni guy ko miniiq ea ba cheag ko fa rea n'ean ni yi bea riin'. Contest, competition.

Miniiq ea kea m'oon ko fa rea pinow ko booch?

pinow naag (cf. pinow) v.t. Riin' ban'ean nga ni guy ko miniiq ea ba saalap fa ba cheag qii riin' fa rea n'ean. To competete.

Ka niib ni pinow naag ea booch ko bi ni ngaan ea ba paapëy ma bii roog ea kea toomur.

pinpining (cf. pining) v.t. Pining ni boqor yaay fa ba n'uw nap'an fa boqor yaang. To beckon, to call; to suck.

Sanaa kea maen ea rea hoos ney yaa gu pea pinpining ea peensiin riy ma daar yib.

pingeeg v.t. Chealeag ngea magid ba rabaaq ni qimmoey ni qiir ea ba toomur ni soomm'oon. Fael ngea m'uug nga ni guy, qaraa daag nga ni guy. To turn over; to show, to reveal.

Mu pingeeg ea saasiing room nga gu guy boech.

pingthog n. Baang ko naqun ni baay u taan ea bagbag u ba rabaaq ngea ba rabaaq ea naqun. Part of house.

Kea maath' ea pingthog ko fa rea faeluw roodaed.

piqilal (cf. qilal) n. Girdiiq ni kea yoqor boech ea duw rook' ma daawor ni pilbithir. Adult, mature person.

Daab i qun ea bitiir ko gi neam ea kachiidoo, goqo piqilal ea rea guy.

piqpiiq (cf. piiq) v.t. Thuruy ban'ean ngea chuw u tagiil' ngea kan nga ba yaang. To push, shove.

Daab ku mu piqpiiq ea rea kaahool niir yaa baay muul nga but'.

pirdiqiy (cf. pardëq) v.t. Toey reeb ea ban'ean nga reeb ea ban'ean ni ba geel marin. To pound, smash, beat; to beat up.

Bea pirdiqiy fa rea moqon ea qaaw ni ngea l'aeng reeb ea yanup.

pireew (dial: päreew) n. Ba miit ea lugoch fa langith nu madaay mi maa paer ea niig u taanggin ma ba gaaq ni maa sum u baang ni ba tooqaer. Coral gravel.

Kea chuw ba nguuf qaraay nga taan ea pireew ni ri ba gaaq.

pirqeg [cf. puruuy', puruqeg ] v.t. Guy ea gi ni baay ban'ean riy ni yi bea changar naag fa naang rogon ban'ean ni yi bea gaay rogon. To find, discover.

Ka mu pirqeg rogon i ngoongoliy fa rea maathqëg fa daawor?

piseetaa [<Spanish peseta ] n. Reeb ea salpiy ni taqareeb ma taqareeb rogon nga riliiw' ngea laal ea roowroow. Quarter dollar, twenty five cent piece.

Raa reeb ea doolaa ma qaningeeg ea piseetaa ni baay u laanggin.

Pitamaag n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Pitinaeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Pitineeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Pitiin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Pituug n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

pithaagach n. Ba miit ea biyqöch ni ba geal ma ba qachiichiig yuwaan. Type of tree; type of biyqöch that has tough wood and small leaves.

Gaeg ea daawor gu guy ba kaen ea pithaagach u baang.

pithig v.t. Chuweeg ea gaaf fa m'aag riy fa biing ban'ean ngea yog ni nga ni guy laanggin. To open, untie.

Mu pithig ea rea kea baabyor niir nga da guy-eew boech ea liyooch riy.

pithig faan (cf. faan (pathig + faan)) v.t. Yoeg rogon ban'ean fa marungaqagean ban'ean nga ni naang rogon. Feek ea kea feal' ni nga ni riin' ban'ean ni kea puuf marungaqagean. To explain; to get permission. pathig + faan

Ka ni pithig faan ea rean ko gi neam ea tead ni nga gu toey.

piweeluwol (dial: paweeluwol, puweeluwol, pileeluwol, paleeluwol) n. Bpiin ni kea qilal kea yoqor ea duw rook' ni daab ki yog ni ngea faakay fa diyean naag ea bitiir. Old woman past menopause.

piy₁ {piyaan, piyaag} n. psble. Yu gaaf i ban'ean ni baay u doewëy ngu loelugëy ni ba talimar fa ba malaalaay, fa rea kea qilal beaq ma kea weachweach ramaqën. Hair.

Kea muul ba gaaf i piy nga laan ea rea kaap room niir.

piy₂ n. Ba miit ea gaak'iy ni yi maa m'aag ngaay yaa ba geel ma ba n'uw nap'an ni maa paer ni daar wod. Type of plant.

Mu th'aeb boech ea piy nga da chig gow ngaay.

Piy n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

piyog n. Ba bug ea thiin ni yi maa yoeg ko taer. Feces (slang).

Piyoon n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

piich₁ [<English pitch ] n. Ba miit ea maqachaaw ni ba talimar ni ba talimar ramaqën. Pitch, tar.

Mu piiq boech ea piich nga gu qachëy ko m'uw roog.

piich₂ [<English pitch ] v.i. Yin' ea baat ngaak' beaq ngea toey u ba miit ea baat' ni ka noeg ea baseball ngaay. To pitch, in baseball.

Bea piich fa rea pagäl ni ri ba qël marin.

piichar [<?English> ] v.i. Reeb ea baen ko faathael ni yi maa girengiy beaq u dakeän chigyeey nga ni toey nga but'. In wrestling, to do various kinds of hip tosses, or trip someone by holding.

Baay ba piichar rook' ea rea pagäl neam ni daa gu naang rogon i pithig.

piichooqaay [cf. Ulithian piichooawaay 'good looking, of boys' ] a. Ri ba feal' yaqan, yi maa yoeg ko pumoqon ngea pagäl. Handsome.

Rea pagäl neam ea ri ba qufaenthiin, bea leam naag ni qiir ea th'aeb i piichooqaay.

piig₁ v.i. Yoeg ko machmaach ni ngea buuch ban'ean rook' beaq fa ngea daab i buuch ban'ean rook' beaq. In magic, to put a spell on; to pray; preserve meat.

Ka ni piig ko rea pagäl neam ni ngea paapëy ko miil.

piig₂ v.i. Cheal u luwaan fa thiil ngea yib reeb ea ban'ean riy ni ba thiil ko soomm'oon. To turn, come to be.

Mu piig u but' nga gu guy keerqum.

Piig n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

piiluung {piilungean} n. psble. Beaq ni ba toelaeng ea liiw rook' u ba qulung ea girdiiq fa binaew ma ba gaaq gil'ilunguun. Chief; high caste.

Ri ba taf ea rea moqon neam ni ka ni tawaaliy ni ngea maang piiluung.

Piimog n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

piin n. Girdiiq ni gaathii pumoqon yaa raa yog ni ngea diyean naag ea bitiir. Woman, female. [root: bpiin]

Fa rea piin ea kea puwaen' ko fa rea tiir rook' ni bea noon ngaak' ma daa raa rungqag.

Piin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

piinaas [<German pinasse ] n. Booch ni baay ea masiin riy ni maa yaen naag. Motorboat.

Miniiq ea piinaas rook' ea bi neam ni ri ba paapëy?

piinchii (dial: peenchii) [<Japanese ] n. Mu guy ea peenchii. Pliers.

Piinfean n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

piinsal [<English pencil ] n. Ban'ean ni baay ea qawaat riy ni yi maa yool ngaay, ma yi raa yoeloey ban'ean ngaay ma ku ba moem ni yi raa thaang ko gomaa riy. Pencil.

Kea m'ing gaan fa rea piinsal roog.

piinsiin (dial: peensiin) [<German benzin ] n. Mu guy ea peensiin. Gasoline.

piing [<English via Japanese pin ] n. Ban'ean ni ba waasëy fa ba palaastiik ni yi maa yip' nga ban'ean ngea daab ki wagey ni boed ea maad fa piyaan loelugëy ni ngea daab ki qi wagëy. Pin, hairpin, safety pin.

Mu piiq reeb ea piing ngoog nga guup' ko maad roog yaa kea kireeb ea jiiper riy.

Piing n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

piip v.i. Noon ni boed lingaan ea yabul ko kaarroo. To toot, as a car horn.

Kea piip fa rea tiir ma ka ri gu leam naag ni ri ba kaarroo.

piiq v.t. Qog naag ban'ean ku beaq ni ngea feek. Fa thuruy beaq ngea chuw u tagiil' ngea kan nga qoreel. To give, push, shove.

Mu piiq reeb ea langad ngoog.

piireq a. Ba gaaq ea maathqëg riy. Many;, plenty. [root: boqor]

Ri ba piireq ea maanggaa ea yaay ney ea mak'uf ko maanggaa.

piis₁ v.i. Fiiq, thiin ko bitiir. To urinate, child's talk. excretory

Bea gaqar fa rea tiir ngea piis.

piis₂ n. Boeg i ban'ean ni maa qël u t'aay ea daag ko qachif fa maaloer ko qachif ni ku boech ea qachif ni kea qël. Coconut beer dregs.

Mu qachuy ea rea qachif niir ea pil ea piis riy, ma fin ni qunum.

piiskaa (dial: piiskaang) n. Ba lëy i waasëy ni ka ni quthum ka ni taay ba lëy i puw ni koelngin ni yi maa fitaeq ngaay. Fishing spear.

Ka guup' ba qayong kea bugbuguy ea piiskaa roog ma kea miil.

piiskaang (dial: piiskaa) [<Palauan biskang 'spear' ] n. Mu guy ea piiskaa. Fishing spear.

piiskoor [<English Peace Corps ] n. p.n. Ba rabaaq ea girdiiq ni Mariikeen ni yaed maa yaen ko pii naam u faeyleng i yaen ni yaed maa qayuweeg ea girdiiq ko naam i yaen ko maruweel. Peace Corps.

Kea yib boech ea piiskoor nga Waqab ea chiiney ni ba biqech.

piisoon n. Ba lëy i rawëy ni ka ni th'aeb ni baay baang u taban ni ba lubchëy ni yi maa feek nga qu ni pirdiqiy ea langith ngaay ngea miil ea daak' ngea chuw nga yanup nga ni koel. A pole used for breaking coral to catch fish.

Bi ney ea piisoon ea ka yigi baaqud daar m'ing ea langith ngaay.

piispiis (cf. piis₁) v.i. Fiiq, thiin ko bitiir. To urinate, child's talk.

Bea gaqar fa rea tiir ea daab kii qabiich yaa ngea piispiis.

piistoor [<English via Japanese pisutoru ] n. Ba miit ea booyoch ni ba qachiig ni ba ngochngooch ea paayap riy ni ku boed geelngin ea booyoch. Pistol, gun.

Kea paag fa rea poeliis ea piistoor ko fa rea kaalbuus ni bea yaen ni ngea miil.

pof (dial: paf) v.i. Taay ngea m'aay ea gaweal riy ngea yib ea garbeab ngaay. To cool down.

Kea pof fa rea koofiy roog ni daawor gu qunum.

pogon n. psd. N'umngin ea nuug ko fitaeq ni ka ni foeleeg u dakeän u laeng ngea yaen i madaq nga taanggin, qaraa ba rabaaq nga ba rabaaq. Bottom of net, i.e. length from top to bottom.

Ba kireeb ea rea gii nuug roog ney yaa yugu ba ngooch pogon.

pogthaal v.t. K'ik'iy ban'ean ni qimmoey ni ba bug mea k'iy ni ba tomagin. To flip up, spring up, bounce up.

Kea pogthaal fa rea lëy i gaak'iy ni ka taqa boechquw ma kea qaaw ngoog.

poqgol (dial: boqgol, muqugug, meqedigdig) a. Ban'ean ni fean ea th'aab fa wup', ma kea kireeb, ni daab ki yog ni ngea th'aeb fa wup'. Dull, of a knife.

Gi ney ea yaer ea ka yi gi poqgol ni daab i maath' ea nifeeng ngaay.

poqpooq (cf. pooq) a. Daab kii n'uw nap'an ma ngea pil ngea wagaagëy ngea yaen baang nga baang mea yaen baang nga baang. Ready to burst open.

Kea poqpooq t'aay ea bi ney ea duug.

por n. Taer ni ba mangunguuy. Soft feces. excretory

porok n. Nimeen ni ka ba bitiir ni ka fin ni bilig ma ka maa qun ko chiitanangin. Chick, young chicken.

Kea yib ea gaetuw ko fa rea nimeen kea liiq reeb ea porok rook'.

pow₁ v.i. & n. Guy ban'ean ma ni naang fa poey ko ba maang. Biqeg ea baabyor nga ni naang faan ea n'ean ni ka ni yoeloey ngaay. Fa ban'ean ni bea yoeg ni baay buuch ban'ean fa bea n'eanigin ban'ean nga ni naang. To recognize, identify, read; omen, clue.

Gu ba qadaag ea yool baabyor ma daa bug ea pow baabyor.

pow₂ {puuy} v.i. Th'aeb ban'ean ngea maath' ngea yaen baang mea yaen baang. To cut.

Bea pow niig fa rea moqon ni ba saalap.

pow₃ (dial: raaw) n. Ggaan ngea garbad ni nga ni feek nga qu ni kaay u nap'an ni yi bea chuur nga ba yaang. Provisions for a trip.

Ba mareaw ea pow roog ni ka gu feek.

powaan n. Yuwaan ea gaak'iy ni kea qilal kea n'uw nap'an ni kea puuf ma kea qël- qël ni kea chuguur ni ngea loel ngea muul nga but'. Mature, old leaves on a branch.

Ba qaraay ea gabuuy machaanea ba powaan.

poech (dial: puuchii) voc. Reeb ea nguchol ni yi maa pining ko pilis. Name for calling dogs.

poef (dial: laapoef, leepoef, faathiy) v.t. Faethiy reeb u reeb fa baang u reeb ea ban'ean ngea muul. Feek reeb ea bitiir ni faak beaq nga mu faakaay ni ngea maang guur ea bitiir room. To pick, pluck off, as a leaf; to adopt a child.

Kea poef fa gäl maabgol reeb ea bitiir yaa kea yoeg toogtaa ni daab i yog ni nga ra diyean naag-eew reeb ea bitiir.

poeliy v.t. Feek beaq ni ka ni chuw nga taan qalibean yi bea feek ma bea maath qaay nga but' ma daab ki yog ni ngea yaen rook' ni goqo qiir. To carry one by supporting under his arms.

Yi bea poeliy fa rea moqon yaa kea yim' ko rarum.

poeliis [<English police ] n. Boech ea girdiiq ni yaed ea yaed ma guy ni yi bea fool ko matoochiyal. Raa th'aeb beaq reeb ea matoochiyal ma ra koel-eed nga ni feek nga ni pithig ea qolooboch rook' ma faqän raa ba kireeb ea rook' ma niin' nga kaalbuus. Police.

Kea yib ea poeliis ma kea miil fa chaaq ni chaam nga ba yaang.

poelyoel n. Reeb ea maaloer ni ba lëy ea gaaloon gathoon. Type of quart bottle.

Kea qunum fa rea pagäl fa rea poelyoel i qachif kea muuq ma ku kea yaen ni nga kii gaay ea qachif nga baang.

poen {poeg} (dial: puun) n. psd. Fa rea n'ean ni maa furfuruy ea qarcheaq ma bea changëg u laeng i yaen. Gi ni baay u keenggin ea girdiiq ni sum paaq riy ngea yaen nga but'. His shoulder, its wing.

Kea paag fa rea tiir ea paechiingkoe nga poen fa rea qarcheaq kea m'ing.

Poenpey [<English Ponape ] n. p.n. topon. Reeb ea doonguch ko rea thael i fachfach ney ni baay ko ngeak u roey u Waqab. Ponape island.

poeng {pining} v.i. Toeluul fa yoeg fithingaan beaq ni ngea saap fa ngea yib. To call.

Maang faan ni gu bea poeng ma daa mu raa noon?

Poeng n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

poerpoer (dial: purpur, pörpör) n. Ban'ean ni yi maa yuuy nga loelugëy ni faan ea yaal' fa n'uw ni ri qi qaaw nga loelugëy. Hat, cap.

Gu ba qadaag yaqan ea poerpoer ko poeliis.

poes (dial: deeg, wachag) v.i. Gachgeach ni nga ni yaen. To start, to leave.

Mu poes nga daarow yaa kea misiiw'.

poes-aen' (cf. waen' (poes + waen')) a. Toeng ko leam rook' ni ngea riin' ban'ean. To feel like leaving. poes + waen'

Ba poes-aen' ea rea piin neam ni ngea qun ko yaen ma daawor i muuq.

poethoeth v.i. Chaafin ngorngorëy nga taqa baang ni yi bea faathael. To grapple chest-to-chest in wrestling.

Faqän yi gi peothoeth fa gäl i chaaq mea piichar ba gayow mea yaen ba gayow nga but'.

poey (cf. pow₁) v.t. Guy ea yool ngea naang ko maang ea bea yoeg, fa guy ban'ean mea naang ko ba maang fa miniiq. To read, recognize, guess.

Daa ku gu raa poey ea rea piin neam ni kea chuw nga juuboong.

pöqöchngin n. psd. Peqemiit ea falooraas fa waqamngin ea gaak'iy ni yi raa luuf mea muul fa rea n'ean. Sepal of flower or fruit, especially of buw.

Mu guy rogon nga mu nguduy ea rea buw niir ni daab i muul pöqöchngin.

pörpör (dial: purpur, poerpoer) n. Mu guy ea poerpoer. Hat, cap.

poof (dial: laapoef, leepoef) a. Luuf ban'ean u ban'ean fa baang u ban'ean u reeb ea ban'ean ni ba tomagin ngea muul. Torn off of something.

Kea poof beaq ba paaq ko fa rea buw roog ni nga gu piiq.

pool (dial: gaaluch) v.i. Marothiy ba rabaaq i paqëy nga dakeän ea bug u ba rabaaq ni ka ni buguy ngea choeb lingaan ni ba gaaq. To clap by slapping the crook of the arm.

Daa niir maa pool u laan binaew yaa ba machmaach.

poolpool (cf. pool) v.i. Marothiy b rabaaq i paqëy nga dakeän ea bug u ba rabaag ni ka ni buguy ngea choeb lingaan ni ba gaaq. To clap by slapping the crook of the arm.

Ri ba gaaq lingaan ni bea poolpool fa rea moqon.

poom [<English pump ] n. Ban'ean ni yi maa thoey ea nifeeng nga laan ban'ean ngea thowthow ngaay. Pump.

Mu piiq boech ea poom nga gu poom naag ea taayyaa ko raat roog ngaay.

Poop [<English pope ] n. p.n. Reeb ea liiw ko Kiriistiyaanoo ni qiir ea th'aeb i toeylaeng. The Pope.

poopow n. Ba miit ea m'uw ni l'agruw paaq qawchean ni yi maa mileekaag riy. Type of two-pronged canoe.

Chii poopow rook' ea rea moqon neam ea ri ba paapëy ko tarëg.

poopow naag

Poopow naag ea m'uw = get canoe ready for trip

pooq v.i. Kur ni ba tomagin ngea wagëy gathoon nga but'. To burst open, as a boil on the skin.

Kea pooq fa rea loet roog kea maap' ea llaq riy nga dakeän ea thuw roog.

poor₁ a. Ba soosoowaath qaraa ba malmaal ea ngoongol rook'. Slow moving or acting, said of person.

Chii pagäl neam ea ri ba poor qadow.

poor₂ v.i. Wagaagëy ngea wear u but' ni boed ea thow ni kea moofan mea muul ngea qaaw nga but' ngea wagëy. To shatter, said of breadfruit.

Kea qaaw fa rea thow nga but' kea poor.

poorpoor a. Ba soosoowaath qaraa ba malmaal ea ngoongol rook'. Slow-acting or slow-moving, of person.

poortaaw n. Beaq ni ba magëy ni gubiin ngiyaal'.

Ri ba poortaaw ea rea pagäl neam, daar tael ea mithmith rook'.

poos [<English post ] n. Beaq ni qiir ea maa matangiy ban'ean ni ri buuch ban'ean riy. Guard; common name for dogs.

Daab yog ni nga ni koel ea nimeen rook' ea rea labthir neam yaa baay ba pilis ni qiir ea poos ko nimeen rook'.

poowoq (dial: paawoq) v.i. Yoeg ea gi ni baay ea kanaawoq riy ngaak' beaq fa guy rogon ngea thap beaq ko gi ni bea nameag i yaen. To guide.

Gaethii qer rogon ea poowoq ni ba maenigiil.

poowoqiy (cf. poowoq) v.t. Mu guy ea poowoq. To guide.

pugoochug (cf. chuug (puug + chuug)) (dial: puwoochug, puwuuchug) n. Ban'ean ni ba waasëy ni yi maa th'aeb ban'ean ngaay ni boed ea maad, piy, fa baabyor ni boed yaqan ba ppeenchii. Yaay ni soomm'oon ni yi raa th'aeb loelugean reeb ea bitiir ni ka ba qachiichiig. Scissors; child's first haircut; birthday. puug + chuug

Daqir ea baay ea pugoochug rook' ea bi ni wen faakaag.

pugoofaay (cf. faay (puug + faay)) (dial: puwoofaay, pawoefaey) v.i. Yoeg ngaak' beaq qorngin ea ti ni ba tagaan ni ka ni riin' ni faan ea ngea n'aeg faan. To confess. puug + faay

Kea pugoofaay fa rea pagäl kea yoeg ni qiir ea chaam.

pugpuug (cf. puug) v.t. Puug ni ba piireq yaay, fa ba n'uw nap'an, fa yoqor yaang. To pull up, dig up, wake up, agitate, stir up, root up continously or repeatedly.

Rea kea maal roog ney ea daab i tuguul yaa yugu bea pugpuug ea baabiy.

Pugraam n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Pugraem n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Pugthiin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Puguruw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Puguruwaag n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

puguw n. Ba miit ea gaak'iy ni boed yaqan ea niiw fa buw ma maa gaagang' kaen ma maa n'un'uw. Yi maa fanaay keenggin ni nga ni filaeth nga laan ea naqun. Type of palm tree.

Kea maen' ba lëy i puguw kea yib i miit ko fa rea saagäl.

pul {pilig} v.i. Toobut' naag ban'ean fa feek ban'ean u baang ni ba toelaeng nga baang ni ba soobut' nga but'. To bring down, unhang.

Gu ba qadaag ea for nga laang ma daa bug ea pul nga but'.

puloeq (dial: paloq) quantifier Ban'ean ni ka gaqangin ni daawor ni luuf baang riy. Entire, whole, complete.

Gu ba qadaag reeb ni ka ba puloeq ni daawor ni sëy baang riy.

puloew' (dial: puloeq, paloq) quantifier Mu guy ea puloeq. Entire, whole, complete.

pulpuloeq a. Ba dakea ngea luulubuuy machaanea ba n'uw nga ba lëy ngea ba lëy ni boed ba lëy i moor. Cylindrical in shape.

Buuy ea ba miit ea niig ni ba pulpuloeq doewngin.

pulpuluy (dial: palpaliy) v.t. N'eanigin ngea m'oon ea dakean riy nga taanggin mea m'oon ea taanggin riy nga dakean. To capsize, to turn over.

Kea pulpuluy ea n'eew fa rea booch ko fa pii chaaq.

Puluw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni baay ni pumoqon ma ku baay ni bpiin. Masculine and feminine name.

Puluwog n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

puluwon₁ [cf. Ulithian paeliyel 'its cost' ]

puluwon₂ [cf. Woleaian paliuwale 'its price', paliuwelii 'to answer' ]

puluut (dial: =qadburruq)

pum v.i. Qaaw nga but' ni ka ni doel' fa ka ni muul ni ba gaaq lingaan ma ba geel marin, fa qaaw qaraa chaafin naag ban'ean ni ba gaaq lingaan ma ba geel marin. To fall down, bump against, hit against.

Kea doel' fa rea rugood kea pum nga but' ni ri ba qël marin.

puman {pumag} (dial: pangiin) n. psd. Ngoongol fa maruweel rook' beaq ni ba kireeb fa ba maengiil. His behavior, personality; its effect, action, work.

Ka ri kireeb puman ea bitiir ea gälufean ney.

pumathaaw (cf. mathaaw) n. Girdiiq ko doonguchean yu roey u Waqab ni baay nga laan ea ngeak. Outer islander, Ulithian, sea people.

Kea yoqor ea pumathaaw u roey u Waqab.

pumoqon (cf. moqon) n. Girdiiq ni daab yog ni ngea diyean naag ea bitiir yaa gaathii bpiin. Man, male.

Goqo pumoqon ea raa guy boech ea gi ney ea kachiidoo.

pumpum v.i. Mool, thiin ko bitiir. To sleep, baby talk.

Daab ku mu yoer nga mu ququm ea thuuth nga mu pumpum.

punpunuun' a. Ban'ean ni baay ramaqën, ma ku ba piireq yaang riy ni ba thiil ramaqën.

Gu ba qadaag ni nga gu faakaay reeb ea baabiy ni ba punpunuun'.

punug clsfr. Ba qulung ea ban'ean ni baay u taqa baang ni sum ngea qilal u taqa baang. Bunch, of oranges or other fruit.

Ba qaram ba punug i maangga ni kea qël.

Pungöd n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

puqög v.t. & v.i. Ngalooleeg ngea maap' ea n'ean ni baay u laanggin nga but', fa thikiy ngea maap' gothoon nga but'. To pour, spill.

Mu guy yaa ga bea puqög ea raen u laan ea naqun.

puqpuqög (cf. puqög) v.t. Puqög ban'ean ni ba piireq yaay fa ba yoqor yaang. To spill or pour repeatedly or many times.

Kea puqpuqög beaq ea weach rook' u buut'.

puqpuuq n. Baang ko bpiin ni maa fiiq riy. Vagina. sexual

purpur (dial: pörpör, poerpoer) n. Mu guy ea pörpör fa poerpoer. Hat, cap.

purqeg [cf. pirqeg ]

purtaagël [Cf. Palauan bertachel 'type of coconut tree' ] n. Ba miit a niiw ni gaathii ri ba yoqor matharngean ea wanguuy riy ni daariy ea quchub riy. Type of coconut tree.

Fa rea kea purtaagël ni fiqig ea kea thikiy ea nifeeng.

puruuy' (dial: turuuy') [cf. pirqeg, purqeg ] v.i. Moqlung nga taqa baang nga ni weeliy marungaqagean ban'ean ko n'ean ni nga ni riin' ngaay. To discuss, talk about.

Yi bea puruuy' ea chiiney ko maang ea nga ni riin' ko fa rea maruweel.

puth {buthuug} v.i. Wagëy ban'ean ni baay u laang ni ka ni qufung ngea qaaw nga but' ni daab ki feal'. To cave in, to collapse, fall down.

Kea puth fa rea bookngoo nga dakean fa pii bitiir ka ra maqadqad gaed.

puthoethaew n. Ba miit ea p'aaw ni saak'iy ni gaagang' yael' ni yi maa kaay. Ku reeb ea ramaqën ni ba maam' ramaqën ea weach riy. Type of banana; gray color.

Kea magothgooth fa rea puthoethaew ni baay u milaey' room.

puthputh (cf. puth) a. Ba kirkireeb rogon ni ka ni chaamiy ban'ean ni ba moem ni raa puth nga but' fa wagëy. Likely to collapse, fall in, cave in; riddled, of rotten taro.

Ka ba puthputh boech ea gi ney ea peeyuw.

puthuy v.t. Chaagiy ban'ean nga reeb ea ban'ean fa nga boech ea ban'ean fa qathukuy nga fadik' boech ea ban'ean. To add to, to join two things, to match up, to mix in.

Mu puthuy k'oon dow nga mu feek.

puw₁ {puug} v.i. & a. Ban'ean ni kea langlang nga laang ko gi ni qimmoey riy ni toomm'oon. Fa kea tabab i riin' ban'ean fa kea yib lik'ngin nga laang kea chuw u fadik' ea but'. To pull up, stir up, root up, agitate, wake up; agitated, stirred up.

Kea puw fa rea lëy i qiig ni gu reag ko faafat roog.

puw₂ (cf. puw) n. Ba miit ea gaak'iy ni woed ea moor ma ba qachiichiig ko moor ma ba n'uun'uw ea fith riy. Small bamboo.

Kea qurfeeg beaq fa rea kea puw kea madaq lingaan nga laang.

puw₃ n. Baang ko gi ni maa fiiq ea bpiin riy. Cervix of uterus. sexual

puwalaag a. Ban'ean ni ba kireeb ni daab u noeg ni kea sugsug ea girdiiq, yaa ba yaabaq. Obscene, dirty language.

Fa rea tiir ea kea miit ea thiin ni ba puwalaag ngaak'.

puw-aen' (cf. waen' (puw₁ + waen')) a. psd. Riin' beaq ban'ean ni daabuun mea damuumuw fa qallaen'. Angry, mad. puw1 + waen'

Kea puw-aen' fa pii bitiir ni kea soowaath fa rea baas.

puweg (dial: baeyil) n. Ba miit ea paan ni baay faran keenggin. Yi maa fanaay ni nga ni lifith ea beal fa kaabaang riy. Type of reed grass.

Daab ku mu liiq ea pii puweg niir yaa sanaa baay beaq ni raa fanaay.

puweeluwol (dial: paweeluwol, piweeluwol, paleeluwol, pileeluwol) n. Bpiin ni kea qilal kea labthir ni daab ki yog ni raa diyean naag ea bitiir. Old woman past menopause.

Kea yaen ea puweeluwol nga l'aay ko moqlung.

puwlal (dial: puwqey) v.i. Mu guy ea puwqey. To remind somebody of something he would rather forget.

puwoochug (cf. chug (puw₁ + chug)) (dial: pugoochug, puwuuchug) n. Mu guy ea pugoochug fa puwuuchug. Scissors; child's first haircut; birthday. puw1 + chug

puwoofaay (cf. faay (puw + faay)) (dial: puwoofaay) v.i. & n. Yoeg ea n'ean ni ka ni riin' ngaak' beaq ni gubiin ea ti ni ba kireeb ma yi raa yog. N'ean ni ka ni riin' ni ba kireeb ni ka noeg, ni faan ea ngea chuw faan. To confess; confession. puw + faay

Kea puwoofaay fa rea tiir kea yoeg ni yaed boech ea bitiir ea ra feek-eed fa rea salpiy ko fa rea piin.

puwqey v.i. Puug u raan ban'ean ngaak' beaq, ni ba qadaag ni ngea paag taliin, mea k'aring ea kireeb-aen' ngaak' ni bachaan.

Guur miniiq ea ga bea puwqey ngoog ni kea yim' faakaag?

puwuuchug (cf. chug (puw₁ + chug)) (dial: puwoochug, pugoochug) n. Mu guy ea puwoochug fa pugoochug. Scissors; child's first haircut; birthday. puw1 + chug

puuchii (dial: poech) voc. Reeb ea nguchol ni yi maa pining ko pilis mea yib. Name for calling dogs.

puuf {pithig} v.i. Chuweeg ea m'aag u ban'ean fa chuweeg ea qolooboch u ban'ean ni ba qolooboch. To be untied, solved, open, revealed.

Kea puuf fa rea kea gaaf ni fanaam fa daawor?

puuf thiin (cf. thiin (puuf + thiin)) {puuf thiin naag} v.i. Faqän raa beaq ni ka noeg ni kea riin' ban'ean ni ba kireeb, fa ba qolooboch, ma nga ni pirqeg ko riyul' ni kea riin', fa daangaay. puuf + thiin

Yaed bea puuf thiin ko miniiq ea riyul' ni feek fa rea salpiy.

puuf thiin naag (cf. puuf thiin) v.t. Guy ko riyul' ni kea qoloobooch beaq ni ka noeg ni kea qolooboch fa daangaay.

Yi bea puuf thiin naag fa pii bitiir ma daeriy ba gayaed ni bea m'ing ea thiin nga dakeän.

puufpuuf (cf. puuf) a. Dea machëqchëq ea m'aag ni ni taay ngaay, qeree ba warwaar. Loose, poorly woven, as a badly-made basket.

Ka ba puufpuuf boech ea gaal' rook' ea bi neam ea pagäl.

puug (cf. puw₁) v.t. Giringiy ban'ean nga laang ngea chuw u tagiil' fa gachgeach ngaak' beaq ngea qod ni daab ki mool. Fa chuweeg ban'ean u but' nga ni taay nga laang. To pull up, root up, wake up, stir up, agitate, dig up.

Mu puug fa rea tiir yaa kea misiiw' ma baay ea sukuul.

puug thiin (cf. thiin (puug + thiin)) v.t. Yoeg fa daag ban'ean ni yi bea mithaeg marungaqagean. To reveal a secret. puug + thiin

Ka ni puug thiin fa gäl i chaaq ni yow bea cheag.

puug u raan v.t. psd. N'eanigin nga ki yib ko leam ba yaay ban'ean ni kea yaen ni nga ni paag taliin. To remind one of him.

Chiimeergin ea ka mu puug u raan fa rea malwol ngoog yaa ka gu paag taliin.

puul {pulaan} n. psble. Fa rea n'ean ni boed ea yaal' ni maa m'uug ni neap' ni ba gaaq ramaqën. Reeb fa ragaag ngea l'agruw i n'ean ni raa m'aay ma kea man reeb ea duw. Moon; term, month, period.

Ri ba feal' ramaqën ea puul fowngaen.

puuliis (dial: poeliis) [<English police ] n. Mu guy ea poeliis. Police.

puullug (cf. lalug (puw + lalug)) v.t. psble. Th'aeb piyaan loelugean beaq ngea ngochngooch. To give a haircut. puw + lalug

Bea puullug fa gäl i chaaq ni daawor ra muuq gow.

puulpuul (dial: pupuul) n. Ba miit ea girdaan' ni ba dakea ngea boed yaqan ba rabaaq i leq ma ba qachiichiig ma ba weachweach doewngin. Type of shell.

Kea feang fa rea tiir ba puulpuul u madaay ni ba feal' yaqan.

puun₁ (dial: poen) n. psd. Fa rea n'ean ni maa furfuruy ea qarcheaq ma bea changëg i yaen. Gi ni peeth paqëy ngea keenggiy ngaay. His shoulder, its wing.

Kea magey luwaan toogfaan fa rea duug u puun fa rea piin.

puun₂ v.i. Ngoongoliy ea deeneen ni beaq ni ba pumoqon ngea beaq ni ba piin. To have sexual intercourse.

puunpuun (cf. puun₂) v.i. Ngoongoliy ea deeneen ni beaq ni ba pumoqon ngea beaq ni ba piin. To have sexual intercourse.

puupuw a. Bea m'uug ni raa yog ni nga ni guy nga qawchëy. To be showing or visible, as at the surface of water.

puupuy n. Ba miit ea paan. Type of grass.

Kea sug yu kea puupuy ko fa rea gi milaey' roog.

puupuuy (cf. puuy) v.t. Th'aeb ban'ean ngea maath ni yi bea suruy fa rea n'ean ni yi bea th'aeb ngaay nga m'oon ma ni fulweeg nga toomur mea maath'. To saw, cut back and forth, slice.

Mu puupuuy baang ea niig nga gu languy.

puuq v.i. Yib ea nifeeng u laan ea yal ngea yib u giqiy nga wean ni ba kireeb boen. To fart. excretory

Kea puuq beaq ni ri ba kireeb boen.

puuspuus v.i. Riin' ea ti ni kireeb ni bpiin ngea pumoqon. To have sexual intercourse. sexual

puuy (cf. pow₂) v.t. Th'aeb ban'ean ngea maath'. To carve, cut, shave.

Bea puuy fa rea moqon soorbean.

p'aag (dial: p'eag) v.t. Th'aeb ngea qaaw nga but' ni boed ea gaak'iy ni ka ni toey. To cut down, to fell a tree.

Nga gu p'aag ea rea kea niiw neam nga but' yaa raa qaaw ea mareaw riy ngaak' beaq.

p'aap'aaw a. Beaq ni yugu yi raa pingeeg ban'ean ma kea yib ngaay ni ngea feek ma qiir ea ngea weeliy marungaqagean. Eager. [syn: dagol ]

Rea pagäl neam ea ri ba p'aap'aaw, qeree daeriy beaq ni ba qadaag dakeän.

p'aaw₁ {p'oen} n. & n. psble. Waqamngin ea dinaey fa ku ba miit ea maa garaaraaw gak'eengin u but' i yaen ni baay waqamngin ni boed ea thalruus. Ku ba miit ea kaamuut. Ku faak ba miit ea yooq fa walaq ni baay u madaay. Banana, squash, pumpkin; type of potato; yellow sea urchin roe.

Mu languy ba yeal' ea p'aaw ni kea loel.

p'aaw₂ n. Ba miit ea yaer ni machaaf. Type of Yapese shell money.

Kea feek fa rea moqon ba yaer ni p'aaw ni ngea yaen ko weeniig.

p'aaw₃ v.i. Feek beaq nga dakeän lik'iipoey. To carry on the shoulder, of a baby.

p'aaw ni galbaas (cf. galbaas (p'aaw + galbaas)) n. p. Ba miit ea p'aaw ni maa garaaraaw u but' ni baay ea p'aaw riy ni boed yaqan ea thalruus. Type of squash or pumpkin. p'aaw + galbaas

Baay ea p'aaw ni galbaas room ma ga piiq reeb ngea qunum faakaag.

p'aaw ni gamanmaan (cf. gamanmaan (p'aaw + gamanmaan)) n.p. Ba miit ea p'aaw ni maa garaaraaw u but' ni baay ea p'aaw riy ni boed yaqan ea thalruus. Type of squash or pumpkin. p'aaw + gamanmaan

Kea th'aeb beaq gak'ingin fa rea kea p'aaw ni gamanmaan roog.

p'eachabog (cf. chabag) n. Dabap' ea chabog u charean ea daay. Levee, bank, as of a river.

Ka ni yaen nga Doonguch ma kea paer fa chii tiir u p'eachabog bea yoer ni ngea qun ko yaen.

p'eadeaf (cf. deaf) (dial: chulwab, teepaaw) n. Gi ni miit ea naqun, ni baay u wean, ma ka ni chig u dakeän, ma qeree gi ni maa moqulung ea girdiiq riy.

Mu giif boech i qer nga p'eadeaf nga mu taay ea fan room ma ga yaen.

p'eag (dial: p'aag) v.t. Mu guy ea p'aag. To cut down, fell a tree.

p'eagaethiith (cf. gaethiith) n. Ba lëy ea naqun ni qiir ea yi maa paer riy ni rraan nga qu ni thiin ma yi bea thig riy nga but' nga qu ni mool ni rraan. Front of house.

Ba maengiil ea p'eagaethiith ko naqun ni Waqab yaa ba garbeab ni rraan.

p'eal'aay (cf. l'aay) n. Baang ea binaew ni ba magid nga madaay ni ba geel ea nifeeng riy. Shore.

Gu ba qadaag ea paer u p'eal'aay yaa baay ea yaan' riy ma daab i tamarungduq u nap'an ni bea qaaw ea n'uw.

p'eam'an (cf. m'oon) (dial: p'eam'oon) n. Ngorngorean beaq ni mus u dakeän ea yal mea yaen i mus nga taan ea k'on. Front, chest, forward part of a person.

Beeqer ba neeng u p'eama'an room.

p'eam'oon (cf. m'oon) n. Ngorngoorean beaq ni mus u dakeän ea yal mea yaen i mus nga taan ea k'oong. Gi ni ba m'oon u ban'ean ni maa yaen fa bea paer. Front, chest, forward part.

Kea puw ba malaed nga p'eam'oon rook' fa rea moqon.

p'eanaqun (cf. naqun) n. loc. Ba lëy ea naqun ni baay u buuk' ea naqun, u paluwon ea p'eegaethiith, fa lëy ea naqun ni maa qabiich ea pumoqon riy.

Daar maa yaen ea rugood nga p'eanaqun yaa ba machmaach.

p'eaqawochean (cf. qawchean) {pëqacheeg} n. psd. Baay u m'oon u ban'ean fu paluwon miit. In front of.

Daab yog ni raa guy boech fa chii tiir ea kaachiidoo yaa ka ni saak'iy nga p'eaqawochean.

P'earmach n. p.n. topon. Reeb ea dubchol ni baay u Qatliiw. Channel entrance at Qatliiw village.

p'eataayuw n. Taan ea chigiy ko naqun. Ceiling.

Muup' ea rea gi yaer ney nga p'eataayuw yaa ri maqadqad beaq ngaay.

p'eebaay [Cf. Palauan bai 'community house' ] n. Ba naqun ni tafean ea girdiiq ni yoqor u reeb ea binaew ni yi maa moqlung ngaay. Maa qun ea bpiin nga laan ea miit ney ea naqun. Village public house.

Baay ea moqlung nga p'eebaay ea daqir ni baleayaal'.

p'eebugul (cf. bugul) n. Taban ban'ean ni gi ni ba magid nga laang fa gi ni ba m'uuth u ban'ean fa gi ni sum riy. Tip, point, end, as of a river, a stick; peak of a mountain.

Kea muqgug p'eebugul ea rea saarëy room niir.

p'eebuw n. Yil u ngorngorëy u thiliin ea thuuth. End of breastbone about the solar plexus.

Kea paag fa rea pagäl ba tuug ko p'eebuw rook' ni ka bea qamiith.

p'eebuuk' (cf. buuk') n. psd. Gi ni toomur u ban'ean ni ba n'uw nga toomur. Its tail.

Kea toey beaq ea yaer nga p'eebuuk' fa rea baabiy kea maath'.

p'eeg (cf. yip') a. Ban'ean ni ka ni kuruuf u ba rabaaq kea yaen i for u ba rabaaq. Be pierced, stabbed.

Ba p'eeg teel fa rea piin ea rea maa yip' ea falooraas ngaay.

p'eemiit (cf. miit) n. psd. Gi ni m'oon u ban'ean ni qiir ea raa yaen ma ba magid nga m'oon fa raa paer ma qiir ea ba magid nga m'oon. Its front end.

Kea qaaw p'eemiit fa rea booch ko chabog.

p'eenifiy (cf. nifiy) n. Ba naqun ni yi maa luum riy ma yi maa qabiich riy. Fireplace, hearth, cookhouse.

Kea yik' ea p'eenifiy ko fa rea tabinaew.

p'eening adv. loc. Baang ni ba tangalool nga but' ni gi ni ba soobut' riy. Soor nga baang ni ba soobut' nga but' ni ka ni yib u baang ni ba toelaeng. Down, downward, downhill, downstairs.

Kea yaen ea niinaeq roog nga p'eening ko maqut.

p'eeriq {p'eeriqig} n. psd. Baang u doewëy ni baay nga dakeän buthuungiy ni daeriy ea piy riy ma fi ni yib piyaan loelugëy nga dakeän. His forehead.

Kea paag beaq ea malaang nga p'eeriq fa rea moqon kea kur.

p'eethunguun {p'eethunguug} n. psd. Rea n'ean ni maa faraabuun beaq ban'ean ngaay ni baay u qawchean. His nose.

Ri ba muuth p'eethunguun ea pilis.

p'oechngin n. psd. Baang ko falooraas fa waqamngin ea gaak'iy ni qiir ea ba peeth ko keenggin riy mea peeth ko fa rea n'ean. Its sepal, of a flower or fruit, especially of buw.

Daab gu taay boech ea buw nga waay roog ni kea mul p'oechngin yaa raa languy ea qalaaw p'eemiit.

p'uul n. Ba miit ea piig ni yi maa taay nga ban'ean ni ngea daab ki qiring fa feek beaq. Raa ni qiring fa ni feek ma raa buuch ban'ean ni ba kireeb ko fa chaaq ni kea feek fa kea qiring fa rea n'ean. Magic spell to prevent something from being touched.

Moeg, daeriy ea p'uul ko yael' ney ea buw ni ka mu piiq ngoog?

pa    paa        pae    pe    pea        pee    pi    pii    po    poe        poo    pu    puu    p'aa    p'ea    p'ee    p'oe    p'uu     TOP


Yapese Dictionary, web edition
revision 1/6/2017
email: John Thayer Jensen (compiler) – Stephen Trussel (web production)