Updated: 1/6/2017
Preface       Main      English Finderlist      Texts

Yapese Dictionary

 b    c    d    e    f    g    h    i    j    k    l    m    n    p    q    r    s    t    u    w    y   

qa    qaa        qae    qe    qea        qee    qi    qii    qo    qoe        qoo    qu    quu    

q

qa tns. Priorative tense.

qa dow n. Beaq ni yi raa guy ma ni runguy yaqan ni faan ea ba gaafgow rook' fa ku ban'ean ni baay rook' ni ba kireeb. A poor, pitiable, unfortunate person.

Kea feal' waqathaan fa rea labthir qa dow.

qa ney pron. dem. Bi ney ea girdiiq u toqobeeg. This person.

Kea magaer ea qa ney ni kea yib kea piiq reeb ea niig ngoodaed.

qab₁ (dial: qaaf1) v.t. Feek u baang ngea yaen nga baang, fa ni thilyeeg u reeb ea thiin nga reeb ea thiin. To transfer, transport, carry across, translate.

Kea qab ea m'aar rook' fa rea tiir ngoog.

qab₂ (dial: qaab) n. Buut' ni kea milik' i milik' bea changëg naag ea nifeeng nga laang. Ku yi maa yoeg ea fiyaath ngaay. Dust.

Kea sug ea qab ko maad roog.

qabang v.i. Taamraq; m'ing k'awon.

Ka ni taamraq naag fa rea piin kea qabang qadow.

qabangean n. Ba rabaaq i loelugey ni baay nga laang u linglingiy.

Beqer ba neeng u qabangean ea rea tiir niir ni ka ri fas.

qabangiy v.t. Ngoongoliy beaq ngea taamraq; t'aer k'awon beaq. Ka ni qabangiy fa rea tiir kea yoer.

qabaq (dial: qabay) adv. loc. Gi ni ba qaram nga qoreel ni bea weeliy marungaqagean. Over there.

Naqun roog ea ba qabaq.

qabay adv. loc. Gi ni ba qaram nga qoreel ni yi bea weeliy marungaqagean. Over there.

Baay fa chaaq ko rea naqun ni ba qabay u charean ea daay.

qabaan {qabaag} n. psd. Pow u ban'ean ni kea magey u ba yaang ni kii qimmoey riy ni kii qi paer fa kii qi riin' ban'ean. Its spoor, mark, trail.

Kea sug qabaan ea baabiy u maqut roog.

qabëy (dial: qabay, qabaq) adv. loc. Gi ni ba qaram nga qoreel ni yi bea weeliy marunaqagean. Over there.

qabiich₁ v.t. Kaay ea ggaan nga ni fas ngaay. To eat a meal.

Moey nga da qabiich gow.

qabiich₂ (dial: qabyuch) n. Ba miit ea gaak'iy ni baay waqamngin ni ba gaaq boen ni yi maa kaay. Ba gaaq ni kaakroom ea yi maa kaay, ma chiiney ea gaethii ri ka baay ea girdiiq ni maa kaay. Type fo tree with edible fruit.

Kea k'uuf ea qabiich ni ri ba yoqor ba yaay.

qabqab₁ (cf. qaab₃) [<Palauan chabchab 'dusty' (or possibly borrowed in the other direction) ] a. Ri ba sug ea buut' riy ni kea bangbaang ni raa thoey ea nifeeng mea changëg nga laang, qaraa yi ba sug ea fiyaath riy. Dusty.

Kea chaalbaag ko qabqab u kanaawoq ea chiiney ko yaal'.

qabqab₂ a. Guurguur i riin' ban'ean ni gaethii ri yi bea laam naag ma yi bea riin'. Careless.

Daab u mu qabqab ko yaen nga laang yaa ga raa muul.

qabruwoq n. Ba kea gaak'iy ni baay laan faran keenggin u qangean ngea yaen nga laang. Hollow tree.

Kea miil fa rea galuf kea chuw nga laan ea qabruwoq ko fa rea kea buqöy.

qabruur (dial: qafruur) [Cf. Palauan churur 'type of mangrove', Ulithian yëfru:r 'type of mangrove' ] n. Ba miit ea maliil ni baay ea baen' riy. Ku baay qamngin ni baay ea qathib riy ni maa qunum ea qarcheaq, ma yi maa fakaay ni nga ni ngoongoliy ea toengig riy. Type of mangrove tree.

Nga gu waen nga maliil nga gu th'aeb ba lëy i qabruur nga gu fanaay.

qabuweeg₁ (cf. qaaf) (dial: qafweeg1) v.t. Feek u baang nga baang, fa thilyeeg u reeb ea thiin nga reeb. To transfer, transport, carry across, translate.

Moey qaraay nga mu qabuweeg ea thiin roomow ea rea Ngabchëy ney.

qabuweeg₂ (cf. qab) (dial: qafweeg2) v.t. Taay ea nifiy nga ban'ean ngea yik' ngea yaen ea qaath riy mea yaen ramaqën ea nifiy riy. To ignite, kindle, light a fire.

Mu qabuweeg ea magael nga da guy-eew ban'ean.

qabyuch (dial: qabiich2) n. Mu guy ea qabiich2. Type of tree with edible fruit.

qachaffin (dial: qachiffin) n. psd. Chabungean ea nifiy ni kea magey ko nifiy ni bea yaen ni ngea maath. Its coals, embers, of a fire.

Mu guy yaa ka beqer qachaffin ea nifiy u but' ma ri mu yik' ngaay.

qachalbean n. psd. Gi ni th'aeb i mael'ugun ea gaak'iy. Its very top crown, of a tree.

Kea yaen fa rea tiir nga qachalbean fa rea kea maanggaa ma ri muul.

qachath n. psble. Foey' ko maal, fa duqög, ni ka ni th'aeb ni nga ni yuung. [root: qachathaan]

Ba qaraay boechii qachath rook' beaq ni da yug gu fiqiy.

qachathaan {qachathiy} n. psble. Foey' ko maal, fa duqög, ni ka ni th'aeb ni nga ni yuung. Ba qaraay boechi qachathaan ea duqög ni fiqin beaq.

qachathiy (cf. qachathaan) v.t. Th'aeb nga ni yuung. To cut part of something to plant.

Bea qachathiy fa rea piin fa pii maal ni ngea fiqiy.

qachbiqib n. Baang ea rean ko m'uw ni ba rabaaq ngea ba rabaaq i p'eeyoen. Part of a canoe side.

Kea pil fa rea m'uw rook' fa rea moqon ma kea feek ea qachbiqib riy ko ngoongoliy ea beenchii riy.

Qachbuuth n. p.n. topon. Baang ea binaew u Maap'. A place in Maap'.

qachëy (cf. qache) v.t. Thiy ea maqachaaw nga ban'ean. To paint.

Gu bea qachëy ea m'uw roog ko roowroow ngea weachweach.

qacheew n. psble. Ramaqën ea yaal' ni maa qaaw ko maeniileng fa n'uw ni baay rogon, mea yaen i qaaw ramaqën nga ba yaang ni ba yoqor ea ramaqën ni baay riy ni ba feal' yaqan. Rainbow. [root: ragim]

L'agruw ea qacheew ni ba qaram u laan ea laang ea chiiney.

qachfanfaan v.i. Yoer ni yi bea fil ea nifeeng ni ba yoqor nga laan ea yal. To sob, gasp for breath. [root: fank'uw]

Ka ni toey fa rea tiir bea qachfanfaan.

qachfaath {qachfaathiy} n. psble. Foey' ko mak'il ni ka ni th'aeb ni nga ni yuung.

Fa chii qachfaath roog ea kea marooroy ma daawor i yog ni nga gu yuung.

qachfaathaan (cf. qachfaath) n. psd. Foey' ko mak'il ni ka ni th'aeb ni nga ni yuung. Cutting of mak'il for planting.

Fa chii qachfaathaan ea mak'il ea fi ni daqir ea ka gu yuung.

qachfaethiy (cf. qachfaath) v.t. Th'aeb nga ni yuung. To cut a piece of something to plant.

Mu qachfaethiy ea chii mak'il niir nga gu fiqiy.

qachgiigiy n. Ba miit ea qarcheaq ni ba gaaq boechquw ko qumeal ma ba dakea pitheethaew ngea maeguchoel doewngin. Type of bird.

Ba qaraay ba waay ko qarcheaq ni sanaa ba qachgiigiy.

qachibaay (dial: qëchbaey) [Cf. Ulithian gachpwar 'young coconuts' ] n. Baang u fadik' i doew boech ea gamanmaan ni maa paer ea ggaan riy ngea pil ma fi ni yaen nga laan ea yal. Ku yi maa yoeg ko quchub ni ri ka ba qachiichiig ni ka fi ni puuf ea wanguy riy ngea ma daawor i gaaq ea quchub riy ngea t'oeb. Ku baay ba miit ea girdaan' u madaay ni maa gabael ko lugoch ni ku qaraay fithingaan. Kidney; gizzard, crop (of bird), craw; very young coconut; type of salt water mollusc.

Kea muul ba qachibaay kea chuguur ni ngea qaaw ko fa rea tiir.

qachif (dial: fuluubae, fluubae, mood) [Cf. Ulithian gachi 'toddy, liquor' ] n. Logowean ea quchif ko niiw ni ka ni th'aeb ni yi maa qunum ni ba miit ea yi maa ching naag ngaay ma ba miit ea daangaay. Coconut toddy, palm wine, palm beer.

Kea qunum fa pii chaaq ea qachif ka ra ching gaed yaed bea chaam.

qachiffin (dial: qachaffin) n. psd. Mu guy ea qachaffin. Its coals, embers, of a fire.

qachiichiig (cf. qachiig) a. Ban'ean ni ba ngochngooch ea fool riy ni gubin yaang. Ban'ean ni dea gaaq. Small, little. [root: sapaqachiichiig]

Ba qaraay ea buw roog ni ba qachiichiig.

qachiig [Cf. Ulithian pë:chigchig 'small' ] a. Ban'ean ni ba ngochngooch ea fool riy ni gubin yaang. Ban'ean ni dea gaaq. Small, little. [root: qachiichiig, sapaqchiigchiig]

Ka ba qachiig boech ea bi ney ea naqun, daab i taaw beaq ngaay.

qachiilchiil (dial: chiich) n. Ba lëy i ban'ean ni baay faran, ni woed ea puw, ni yi maa taay nga fadik' ban'ean ni ba raenraen nga ni filfil ngea yib nga langëy nga ni qunum. Drinking straw.

Mu t'aer ba gaaf ea yuwaan ea baabaay ngea maang qachiilchiil roog.

qachngal n. Mareaw ni daawor i buul ni ka baay ea lingir riy. Copra with no buul yet.

Mu maen mu feang reeb ea mareaw ni ka ba qachngal nga mu piiq ngoog.

qachonggil adv. time Ngiyaal' ni raa moqulung ea girdiiq nga ra damunmuun gaed nga ra madnam gaed. A Yapese ceremony.

Chiiney ea ngiil'aan ea qachonggil ko bi roog ea binaew.

qachqachuy v.t. To ripple, as water. [root: maqachqëch, qachuy]

qachqaach (cf. qaach) a. Ban'ean ni boed yaqan ba qaach, machaanea gaethii ba qaach. Like a birthmark.

Fa rea tiir roog ea ba qachqaach dakeän keeruq.

qachqël Small tides.

qachrangreang (cf. reang) (dial: rangreang) a. Reeb ea raqën ni ri ba geel ea roowroow riy fa ba dakea ngea but'buut' ea roowroow riy. The color orange, deep orange, orange brown, reddish brown.

Fa rea pilis roog ni ba qachrangreang ea kea yaen nga baang.

qachtham {qachthamiy} v.i. Madaq l'agruw i n'ean nga taqa baang kea maath.

Kea qachtham fa rea kaahool nga qaay fa rea tiir bea yoer.

qachthamiy (cf. qachtham) v.t. Madaq l'agruw i n'ean nga taqa baang ngea maath.

Daab u mu taay bugul i paqam nga langaan ea faasiiw yaa raa qachatamiy l'ugun mea muul bugul i paqan nga laan l'ugun.

qachthiliy v.t. To clamp; cause to get jammed in. [root: maqachthal]

qachthul n. Ba miit ea niig ni ba galgael ramaqën doewngin. Nigaan ea qey ni gaethii ri maa gaagang'. Ku yi maa yoeg ko gaal' ni kafor ni ba weachweach ni daa ni k'aed ko ngeal. Type of silvery fish; undyed gaal'.

Kea yaen ba raan' i qachthul nga laan fa rea nuug ni ri ba gaaq chuwoq.

qachubileq a. Baang u laan qeay ni kea pil bea qamiith. Cracked, of the sole of the foot.

Daab kii yog ea yaen roog yaa kea qachubileq laan qeag.

qachubutheeg (cf. qachubuuth) v.t. Liqeg ban'ean ni raa beaq ma bea guy rogon ni qiir ea ngea yoqor ea ti ni ngea yog ngaak' ngea feek. To fight over something, each trying to get it.

Kea qachubutheeg fa pii bitiir fa pii faloowaa daakuriy.

qachubuuth {qachubuutheeg} v.i. Liqeg ban'ean ni raa beaq ma bea guy rogon ni qiir ea ngea yoqor ea ti ni ngea yog ngaak' ngea feek. "Go to it", said to a group of people to permit them to start grabbing things from a pile set in from of them.

Ka ni qachubuuth ko fa pii quchub daakuriy.

qachuy₁ v.t. Ruuruug ban'ean ni ngea maqathuk ea n'ean ni baay u laanggin. To shake, mix.

Daab ku mu qachuy ea rea magael niir yaa raa qaliiliy.

qachuy₂ v.t. To ripple, as water. [root: maqachqëch, qachqachuy]

qachuumaaree [Japanese (??) ] n. Ba miit ea gosgoos ni maa riin' ea bitiir ni ka ni f'ooth ea girdiiq ni l'agruw rabaaq ni yaed bea guy rogon ni nga ni yaen ni koel beaq u ba rabaaq ma daab yog ni nga ni koel-eey. Kind of game like capture the flag bun run around the port.

Bea qachuumaaree fa pi bitiir kea madaq lamaraed nga laang.

qachwoq n. Ba miit ea niig ni ba pulpuloeq ma ba pardeq dakeän p'eeriq. Ba dakea ngea boed yaqan ea galaed, machaanea baay ea maeguchoel u matharngean pachan ngea rachanglean. Type of fish.

Ka ni langbiy ea nuug ko fa rea raan' i qachwoq ma yaed bea qog u dakeän ea nuug.

qadabëy v.t. Fanaay nga ban'ean ni gaethii ri ba gaaq faan ngea maqadaab. To waste.

Rea pagäl neam ea bea qadabëy ea salpiy rook' ko rarum ngea biyaa.

qadaldal v.i. Gachgeach ni ba geel marin ma daeriy ba ngiyaal' ni bea faan ni daar wagaagëy ni boed ba niig ni ka ni koel u madaay ka ni taay nga taalaang. To flop around, as a fish.

Ka gu koel ba niig ka gu taay nga dakeän ea faafat roog kea qadaldal kea muul nga madaay.

qadaag v.t. M'aag ea tafinaay ngaay ni nga ni riin' ban'ean. To like, love, want.

Gu ba qadaag ni nga gu fagear gow ea rea piin neam, ma daabuun dakeänaag.

qadaaw a. & v.i. Qubchiyaq baang i malaed fa maqadqad ngea moqmaaw' ni ngea fas. Yoeg ea n'ean ni ba kireeb ni kea riin' beaq ni faan ea nga ri geel ea kireeb rook' u qawchey. Infected, bad, poisonous, allergenic; to criticize someone, to "bad mouth".

Kea qadaaw fa rea gi n'ean ni qeag ni kaen ea maloer ngaay.

qadburruq₁ n. Ba miit ea gamanmaan ni boed yaqan ea qatraaw ngea galuuf machaanea ba qachiichiig ma ba but'buut' doewngin. Ba gaaq ni maa paer u laan ea p'aataayuw ko naqun. Type of lizard, gecko.

Bea noon ea qadburruq, sanaa baay i yib beaq ngoodaed.

qadburruq₂ n. Ba miit ea gaak'iy ni ba dakea ngea boed yaqan yuwaan ea keal, ma baay waqamngin ni raa qël ma yib boeg i n'ean nga doew ni boed ea guy ni ba gabaelbael. Type of tree.

Kea paag fa rea tiir ba qamgnin ea qadburruq nga loelgeeg kea cheagcheaq piyaan loelugeeg.

qadburruq₃ (dial: =puluut)

qadeedngey (dial: qadiidngey, qaleelngey) v.t. Taay ban'ean nga thilii paqëy nga ni baybaayliy ngea madawdaew ni boed ea nuunuw fa yuwaan ea gaak'iy ni nga ni fanaay ko falaay. To crush by twisting in the hands, as leaves for medicine or nuunuw, to roll in the hands.

Mu qadeedngey ea rea gaaf i guuchoel ney nga gu faakaay.

Qadgil n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Qadgileeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

qadiid n. Ba miit ea gaak'iy ni baay waqamngin ni ba feal' boen ni ba dakea ngea boed yaqan ba yael' i buqöy ma ba but'buut' ramaqën. Ku yi maa fanaay waqamngin nga ni thiithiy ko qaaw ni ka ni m'aag ko piiskaa ngea moqmaaw' i wod. Type of plant.

Mu piiq ea rea qadiid niir nga gu faraay boen boech yaa ri gu ba qadaag boen.

qadiidngey (dial: qadeedngey, qaleelngey) v.t. Mu guy ea qadeedngey. To crush by twisting in the hands, as leaves for medicine or nuunuw, to roll in the hands.

qadiin qaay n. psd. Baang i qufin ni baay u buguy ngea yaen i mus ko rifrif u wuruq i qaay. The calf of his leg.

Kea k'aed ea pilis qaay fa rea pagäl kea qaaw nga but'.

qadmaamaay (dial: qadmeemeey) n. Ba miit ea m'aar fa gachaal ni maa yib nga doewngiy ni baay n'ean mea thuuthuw nga laang ni boed boech loet ma chanea ba qachiig. Wort.

Kea puw ba yaay ea qadmaamaay nga doewaeg ni ba piireq.

qadmeemeey (dial: qadmaamaay) n. Mu guy ea qadmaamaay. Wort.

qadqadaag (cf. qadaag) v.t. Mu guy ea qadaag. To like, love, want somewhat.

Qadrangël n. p.n. topon. Reeb ea burey ni baay ko falaak nu Rumung. A mountain in Rumung.

Qadraqal n. p.n.p topon. Fithingaan reeb ea burey ni baay ko falaak nu Rumung. A mountain in Rumung.

Qadubweq n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Weeloey. Village in Weeloey.

qaduuduw v.i. Riin' ban'ean ni ba paapëy fa ba machreg. To hurry, be hurried, rushed, pressed.

Yi bea qaduuduw i ngoongoliy fa rea naqun yaa nga ni paer ngaay.

qafaat n. Ba miit ea m'aar ni maa yib ko kamuur ngea tagaan naag ni daab ki yog ni ngea feal' nga ni kaay. Potato disease.

Fa rea gi laqar roog ea kea yib ea qafaat ngaay.

qaffin (dial: k'arfin) n. Chabungean ea leq ni ka ni qurufiy kea muuq, ma ka baay ea nifiy riy ni kea chuguur ni ngea maath. Charcoal or ashes form coconut shells.

Bea doeweeg fa rea piin ea buuth nga qaffin ea leq.

qafiräq [Cf. Ulithian gafërë 'type of crab' ] n. Ba miit ea galip ni ba dakea nga galunglung doewngin ni daa niir maa languy. Maa paer u ban'ean ni bea maath ko daay. Type of crab.

Ba sug ea qafiräq u dakeän fa rea lëy i qael ni kea yib u reegur.

qafireq (dial: qafiräq) n. Mu guy ea qafiräq. Type of crab.

qafqaf₁ (cf. qaaf₁) v.i. Paer ni daab i madugil u ba yaang fu ban'ean ma ki yaen nga ba yaang fa nga reeb ea ban'ean. To be unstable, go from one thing to another.

Daab yog ni nga guup' fa rea maagil'aew yaa bea qafqaf u ba paaq ea gaak'iy nga ba paaq ni ba paapëy.

qafqaf₂ n. Ba miit ea m'aar ni maa yib ko girdiiq ni choochool ni maa ngochngooch ea faan riy. Asthma.

Fa rea tiitaew roog ea kea yib ea qafqaf ngaay bea chuguur ni ngea yim'.

qafruur (dial: qabruur) [Cf. Palauan churur 'type of mangrove', Ulithian yëfru:r 'type of mangrove' ] n. Mu guy ea qabruur. Type of mangrove tree.

qafuweeg₁ (cf. qaaf₁) v.t. Feek qaraa thapeag u ba yaang nga ba yaang. Fa thilyeeg u reeb ea thiin nga reeb. To transfer, transport, carry across, translate.

Ka ni qafuweeg fa pii chugum ko bi neam ea naqun ni ba biqech.

qafuweeg₂ (cf. qaaf₂) (dial: qabweeg) v.t. Taay ea nifiy nga ban'ean ngea yik' ngea yaen ea qaath riy ma kea gawael. To ignite, kindle, light a fire.

Mu piiq ea maasis ngoog nga gu qafuweeg ea tamaagow roog ngaay.

Qagun n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

qagur (dial: qeegur) n. Ba miit ea garaaraaw ni ri ba qachiichiig ni ba dakea ngea boed yaqan ea qawol, ma ba qachiig ko qawol, ma ku ba yoqor qaay. Ba gaaq ni maa paer u baang ni ba tagarbeab ni kea cheanchean naag qiir nga taqa baang. Millipede.

Ba sug ea qagur u fadik' fa rea lëy i l'uud ni ba qaraay ni kea wod.

qalach n. Fitiiyuruq ea gaak'iy. Bark of tree.

Kea faethiy beaq ea qalach ko fa rea kea gaak'iy ni qaraay ea ngea yim'.

qalal-aen' (cf. waen' (qël + waen')) {qalalaen'uug} a. psd. Kireeb ea leam rook' nga ban'ean ni ka ni riin' ni dea qadaag. Angry, mad. [root: qallaen'] qël + waen'

Kea qalal-aen' fa rea piin ni ka ni yaen ma daa ni noon ngaak' ngea qun.

qalaabal n. Nimeen ni ba bpiin ni maa diyean naag ea taamaangoo ngea yib ea porok riy. Hen.

Ragaag ngea l'agruw faak fa rea qalaabal ni kea qog naag.

qalaaw n. Ba miit ea chachngëg ni ba gaaq poen ni maa filaeth nga dakeän keeruq u nap'an ni daa ri changëg. Ba but'buut' doewngin ma baay matharngean qawchean ni ba n'uw. Ba gaaq ni maa paer u laan ea naqun u baang ni dea moenur. Cockroach.

Bea changëg ea qalaaw, sanaa ngea yib ea n'uw.

qalaech n. Baang ko gaak'iy ni qiir ea maa qilal ngea gaaq ni ba weachweach ramaqën, ma ba munguuy ni ba magid ngea taan fitiiyuruq ea gaak'iy. Soft, white, growing outer wood.

Ri ba paapëy ni bea gaaq ea qalaech ko rea kea gaak'iy ney.

qalbeyngir (dial: qalbiingir, qalbeengir, qalbiyngir) n. Mu guy ea qalbeengir. Meteor, shooting star.

qalbeengir (dial: qalbiingir, qalbiyngir, qalbeyngir) n. T'uuf ni bea muul u laan ea laang ni yi raa guy ma ni naang ni kea muul yaa kea n'uw ramaqën u laan ea laang. Daar maa n'uw nap'an mea maath ramaqën. Meteor, shooting star.

Baay boech ea qalbeengir ni maa taaw nga dakeän ea buut' ma daawor i yik' ngea m'aay.

qalbiyngir (dial: qalbiingir, qalbeengir, qalbeyngir) n. Mu guy ea qalbeengir. Meteor, shooting star.

qalbiingir (dial: albeengir, qalbiyngir, qalbeyngir) n. Mu guy ea qalbeengir. Meteor, shooting star.

qalburbur n. Chabungean ea nifiy ni bea changëg u laeng ni bea feek ea nifeeng, ni boech ea ka baay ea nifiy riy ma boech ea kea maath ea nifiy riy. Flying ashes or sparks.

Bea changëg ea qalburbur, sanaa bea waldug beaq nga baang ni bea quruuf.

qaleelngey (dial: qadeedngey, qaddidngey) v.t. Mu guy ea qadeedngey fa qaddidngey. To crush by twisting in the hands, as leaves for medicine or nuunuw, to roll in the hands.

qalib (dial: qalif) clsfr. Ba bug i thiin ni yi maa yoeg nga boeg i n'ean ni ka ni taay nga taqa baang ka ni m'aag. Bundle, sheaf.

Dalip qalib ea gaal' ni ka gu toey-eew.

qalibey (cf. qalib) [Cf. Palauan chalbil 'to carry under the arm' ] v.t. Feek ban'ean nga taan paqëy ni ka ni yigey ngooyiy ma ka ni taay paqëy nga dakeän ngea koel. To carry under the arm.

Mu qalibey ea rea waay niir yaa daeriy toogfaan.

qalibiy (cf. qalib) v.t. Qulunguy nga taqa baang ni ba yaram nga ni m'aag, ni faan ea ngea moem i feek. To bundle, make into a bundle, as gabuuy.

Mu qalibiy ea chii rean niir nga da feek-eew ni kea moem.

qalif (dial: qalib) clsfr. Mu guy ea qalib. Bundle, sheaf.

qaliw' n. Ba miit ea girdaan' nu madaay. Type of shell.

Kea n'uw nap'an ni daawor ku gu feang reeb ea qaliw'.

qaliich n. Chugum, fa ggaan, ni kea piiq ea pumoqon ko ba bpiin ni ba miith, ni faan ko qiling. Daab ni piiq ea rea chugum neam ko bitiir. Ba gaaq ni maa piiq ea pumoqon ko bpiin, ma ku boech ngiyaal' ea maa piiq ea bpiin ko pumoqon.

Ka ni koel fa rea moqon ni bea piiq ea qaliich ko fa rea piin.

qaliiliy a. Beaq ni ba m'aar nga loelugean ni ba moqmaaw' ni ba miit ban'ean ngaak', ni faan ea rea m'aar rook' neam. Crazy, stupid.

Fa rea tiir roog ea ri ba qaliiliy u sukuul, dalip yaay ni kea paer u luwaan.

qaliilngiy (dial: qadiidengey) v.t. Mu guy ea qadiidengey. To rub in hand.

qaliit {qaliit naag} a. Ba sug ea buut' fa ban'ean ni dea biqech u doewngin ban'ean, qeree fa rea n'ean ea dea biqech. Dirty, unclean, soiled.

Bi ney ea maad ea ka ri qaliit ni daab ki yog ni nga ni chuw ngaay.

qaliit naag (cf. qaliit) v.t. Ngoongoliy ngea sug ea qaliit riy. To make dirty, to soil.

Daab ku mu paer nga dakeän ea buut' yaa baay qaliit ea maad room.

qalkar v.i. Kaay ban'ean mea n'uw nap'an boech mea yib boen u langëy nga but'. To burp, belch. [root: lakoq]

Gu bea qalkar ni ba boen i niig ni mismis.

qall-aen' (cf. waen' (qël + waen')) {qall-aen'uug} a. psd. Kireeb ea leam nga ban'ean ni ka ni riin' fa kea buuch ni dea m'aag ko leam, ma ni puwaen' ko fa rea n'ean. Angry, mad. [root: qalaalaen'] qël + waen'

Ka ni qall-aen' ko fa pii bitiir ni kea madaq lamraed nga laang.

qalngeang n. Qamiith u loelugëy ni faan ea m'aar. Headache.

Bea yib ea qalngeang nga loelugeeg ea chiiney ni ba geel.

qalngeeng (dial: qalngoong, qalngeang) n. Mu guy ea qalngeang. Headache.

qalngithngith n. Ba miit ea qarcheaq ni ba qachiig ko qumeal ma ba qawatwaat ramaqën, maa kaay waqamngin ea gaak'iy. Type of small bird.

Ba qaram ba qalngithngith, mu paechiingkoo naag.

qalngoong (dial: qalngeang) n. Mu guy ea qalngeang. Headache.

qaloelaey n. Ba miit ea gamanmaan ni ba qachiichiig ma boed yaqan ea parchooyog, ma ba m'urm'uur doewngin ni maa paer u fadik' ea buut', maa kaay ea buut' ngea boech ban'ean u fadik' ea buut'. Earthworm.

Kea paat fa rea nimeen nga ba qaloelaey ka ri fal'aen'.

qalooboch v.i. & n. Maqalfath u ban'ean ni bea leam naag ni ri qaram rogon, ma daangaay yaa dea paluw. Yaen reeb nga fadik' reeb ngea moqmaaw' ni ngea puuf ma kea maen-aen'uy riy. Ban'ean ni kea riin' beaq ni ba tagopaluw nga reeb ea matoochiyal ni baay. To err, be wrong, sin, be mistaken, get tangled up or confused; error, crime, sin, mistake, tangle, entanglement, confusion.

Kea qalooboch fa rea pagäl bea gaqar ka gu feek ea waay rook'.

qaloobochiy (cf. qalooboch) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea qalooboch. To be wrong about, to mistake, to tangle, entangle.

Kea qaloobochiy fa pii chaaq ea baabyor ko fa rea salpiy roog.

qaloog (dial: qalwog) n. L'agruw ea bitiir ni ka ni gargealeag ni taqa ba yaay. Twin.

Fa gäl qaloog ni faak ea rea piin neam ea daa gu raa naang ko miniiq ba gayow ma miniiq ba gayow.

Qaloog n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Weeloey. Village in Weeloey.

qalooyol n. Yoech lëy i puw fa moor fa rean ni ba ngochngooch ni yi maa yip' nga fadik' ea bal'bul' ngea qëlrawoq u dakeän ea naqun ni ngea koel ni daab i thaay u dakeän ea naqun; richib ko dal'bul' ngea qëlrawoq.

Muun' ea qalooyol ngoog nga laang nga guup' ko qalraawoq yaa kea m'aay.

qalqath (dial: yälqath) n. Ba miit ea niiw ni yi maa kaay ea dagur ko quchub riy yaa dea marat lamean, yaa ba qathibthib. Type of coconut with juicy, chewable husk.

Moey nga daarow nga gu fil ea qalqath nga da qunum-eew.

qalublub {lublub} n. Raen ni maa sum u fadik' ea buut' mea yib nga laang nga laan reeb ea luul'. Spring.

Faqän raa ni liiq ea gaak'iy u dabiibiyean ea burey, ma raa maam' ea raen u fadik' ea buut' ngea maath ea miit ea raen gnea qalublub.

qalwog (dial: qaloog) n. Mu guy ea qaloog. Twins.

qamaang (dial: qumaang) [<Palauan chamang ] n. Ba miit ea galip ni maa paer u fadik' ea maliil fu madaay ni gaagang' kaen ni ba but'buut' ramaqën doewngin. Baay bugul i paaq ni ba gaaq bugul. Yi maa languy ea qufin riy. Mangrove crab.

Dalip kaen ea qamaang ni yaen nga laan fa rea soonom roog.

qamaech (dial: qämaech) n. Bi ni th'aeb i gaaq ea rean u laan ea naqun u laeng ni maa giif ea yoew ngea wul nga dakeän. Ridgepole of a house.

Ba k'ik'iy ea rea rean ni beqer ni ni fanaay ko qamaech ko rea naqun ney.

qamchuy n Ba miit ea gaak'iy ni baay waqamngin ni ba gaaq boen ni yi maa kaay. Miit i gaak'iy ney ea ba miit ea qabyuch. Type of tree with edible fruit; type of qabyuch.

Ba qaraay ea qamchuy, mu kaay reeb.

qameeryaq n. Ba miit ea niiw ni ri ba roowroow ea quchub riy. Type of coconut tree with red coconuts.

Fa rea kea qameeryaq roog ea ba sug l'ugun ko quchub ea chiiney.

Qamin n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Maap'. Village in Maap'.

Qaminmaap' n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Maap'. Village in Maap'.

qamireq a. Yuwaan ea gaak'iy ni ri ba galunglung ni faan ea qimmoey u taan raan' ea gaak'iy ni daa i maat ea yaal' ngaay. Leaves that are green due to lack of sunshine.

Ba qaraay ea gabuuy ma chanea ba qamireq.

qamiith {qamithuug, qamithuun} n. psble. Rii geel ea gaamiig u baang u doewëy ni bea chuguur ni nga ni yoer riy, yaa yi bea yip'yip' ni ba geel marin. Pain.

Bea qamiith ea yal roog ea chiiney ni ka gu gaafgow riy.

qamngin n. psd. Waqamngin ba kaen ea gaak'iy ni kea yib ni raa paer ngea qël ma ku yi raa yuung ma ku raa tuguul ni ba kaen fa rea miit i gaak'iy ni ni feek fa rea waqamngin riy. Its fruit, seed.

Maang gaak'iy ea qamngin ea raay ni ka mu piiq ngoog?

qamqam n. Ba miit ea gamanmaan ni boed yaqan ea galuuf ma ba qachiichiig ma ba talimar ramaqën doewngin. Type of small, black lizard.

Ba qaram ba qamqam ko rea bulbulean ea niiw ni ba qaram.

qamrook n. Ba miit ea gaak'iy ni maa garaaraaw nga raan' ban'ean nga i tuguul ma bea yaen u laeng i yaen. Yi maa fanaay nga boech ea falaay. Type of climbing vine.

Qaraay ea ngea liiq ea qamrook fa rea kea buw roog ni kea yaen nga l'ugun.

Qamun n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Gagil. Village in Gagil.

qan clsfr. Maathiqeg ko ragaag ea thow, fa ragaag yael' ea buqöy. A count of ten breadfruits or ten Tahitian chestnuts.

Dalip qan ea thow ni kea piiq fa pii chaaq ni nga da feek-eed.

qanag (dial: qanog) v.i. Bea chuguur i yib ni daab ki n'uw nap'an mea taaw fa ka fi ni yigii taaw. To approach.

Kea qanag fa rea n'uw ngoodaed ma daawor da muuq gaed.

qanif n. Maaq ggaan; ban'ean ni yi maa pardeqiy ea ggaan ngaay. A thing for pounding food.

Bi ney ea qanif ea daab i taaw rook' beaq yaa ka maa gaaq boech.

qaningeeg det. quant. num. Reeb ea maathqëg ni baay u thiliin ea dalip ngea laal, ni taqareeb ni ba yoqor ko dalip ma taqareeb ni ba liich ko laal. Four.

Kea mus ni qaningeeg yael' ea buw ni ba qaraay u laan ea waay roog.

Qanngaay n. p.n. topon. Reeb ea doonguch nu roey u Waqab ni baay nga laan ea ngeak. The island of Woleai.

qannguy v.t. & n. Taay ea qiim nga dakeän ea ggaan ni ka ni taay nga laan ea th'iib ni faan ea ngea miit ea gawael ko fa pii ggaan ngea paapëy ngea n'ag. Ku yi maa yoeg ko pii qiim neam ni yi maa taay ko th'iib. To cover, as a pot; a pot cover.

Kea feek ea pilis ea qannguy ko fa rea th'iib nga baang.

qanog (dial: qanag) v.i. Mu guy ea qanag. To approach, arrive.

Qanooth n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Gilmaan'. Village in Gilmaan'.

qanugumaang (cf. Qanugumaang) n. Ba miit ea gaaw fa marufaaw' ni feek Qanugumaang nga raay nga Waqab ni chuur naag u m'uw. Highest type of necklace money.

Meereeb i ragaag ea marfaaw' ni qanugumaang ni baay u roey u Waqab.

Qanugumaang n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Qiir ea raay ea chaaq ni boqor miit ea machaaf ni feek nga Waqab ni goqo ka ni tunguy fithingaan ngaay. Masculine name, the person who first brought Qanugumaang money to Yap.

Qangumaang ea thapeag ea gaaw nga raay nga Waqab.

qangean n. psd. Bulbulean ba kea gaak'iy fa ban'ean ni ka ni reag nga but'. Ku yi maa yoeg ngaak' beaq ni kea qilal kea naang rogon ban'ean ni kea saalap riy. Its trunk; slang term for an old person.

Kea fiiq ea pilis nga qangean ea rea kea niiw niir.

qangin n. psd. Geelngin ban'ean fa fean i feal' ban'ean, ba gaaq ni yi maa yoeg ko falaay ni faqän raa ba paapëy ni maa chuweeg ea m'aar ma ba feal'. Its effect, strength, effectiveness.

Ri ba gaaq qangin fa rea falaay ni ka gu qunum yaa kea m'aay ea m'aar roog.

qangis (dial: waqngis, waqngich, qasing) n. Ban'ean ni ba dakea ngea woed ea choochol machaanea p'eethunguy ea bea yib ea nifeeng riy nga buut' ni ba gaaq ni yi maa riin' ni faqän raa kea mak'adk'aad laan p'eethnguy. Sneeze.

Daabuug lingaan ea qangis room yaa daab yog ni nga gu mool.

qangqaang₁ n. Ban'ean ni kea buuch ni kea rus ea girdiiq ngaay ma ka ni gin ngaay yaa yi bea leam naag ni daeriy ea n'ean ni raa riin' mea buuch ban'ean ni qaram rogon ni faan ea ba moqmaaw' ma ba gilbuguwaan. Miracle, marvel.

Reeb ea qangqaang ni gu ba qadaag ni nga gu guy ea girdiiq ni ngea changëg

qangqaang₂ n. Ba miit ea laek' ni ma gaaq i gaaq. Type of huge taro.

Kea puw-aen' fa rea piin kea yaen i gaay ea qangqaang u maqut rook' kea feek nga qarow.

qapin v.i. Chaafin ea girdiiq, fa gamanmaan, nga taqa baang ni yi bea chaam.

Kea thilthilyeeg fa gäl ching naag ea thiin kea muuq ka ra qapin gow.

qapinpin (cf. qapin) v.i. & a. Qapin ea girdiiq ni ba piireq yaay, fa ba n'uw nap'an, fa ba piireq yaang. Suug baang ea ban'ean ko girdiiq, ni boeddkeka yaed bea chaafin ngooraed.

Kea yoqor i yoqor ea girdiiq u laan fa rea kaantiin yi bea qapinpin ni daab kii naang beaq ko maang ea ngea riin'.

qapraetuul (dial: qapriitul, qapriimeen, seal'seal') n. Ba miit ea niig ni ba paqachiichiig, ni maa paer u peqechabag fo maliil ni raa qey, mea chuw ea daay riy. Maa tiitiimqog u dakeän ea baer, ni daeriy ea daay riy. Type of fish, mud skipper.

Nga gu waen gu koel reeb ea qaraetuul ngea languy ea roothaal roog.

qaprigog n. Ba miit ea garaaraaw ni boed yaqan ea gan'ing ni ku ba talimar doewngin, machaanea ba qachiichiig boechquw ko gan'ing, ma gaethii ri maa k'aed ea girdiiq ni boed ea gan'ing. Type of ant.

Gi ney ea ka ba yoqor boech ea qaprigog riy ni daab yog ea paer.

Qapriil [<English april ] n. p.n. time Bi ni qaningeeg ea puul ko duw ni Mariikeen. The month of April.

qapriimeen (dial: qapraatuul, qapriituul) n. Mu guy ea qapraatuul. Type of fish, mud skipper.

qapriituul (dial: qapriimeen, qaratuul) n. Mu guy ea qapraatuul. Type of fish, mud skipper.

qapyow v.i. Dawul naag ban'ean ni ka fin ni guy; toeluul ni bachaan ea ka ni guy ban'ean ni ba gaaq faan ngooyiy, ma daa qa ni leam naag ni yi raa guy.

Kea qapyow fa pii bitiir yaa daawor ra guy-eed reeb ea baarkoow ni boed fean i gaaq fa bi ni kea yib ea chiiney.

qaram adv. loc. Gi neam nga raam fa nga qoreel ni gu bea weeliy marungaqagean. There, yonder.

Kea soor fa chaaq qaram ma daawor i suul.

qaraangooy n. Ba miit ea galip fa gamanmaan nu madaay ni boed yaqan ea ganeaf nu maraen machaanea maa gaaq, ma ba yoqor ea ramaqën ni baay u doewngin ma ku baay matharngean miit ni ba n'uw. Yi maa languy ea qufin riy. Lobster.

Chiiney ea ka ri moqmaaw' ea qaraangooy ba yaay.

qaraay₁ adv. loc. Gi ney ni ba chuuchuguur ngoog fa gu ba qaraay riy. Here.

Moey qaraay nga gu noon ngoom ma fi ni mu maen.

qaraay₂ n. Ba miit ea dinaey ni daar ma siroeq ea p'aaw riy yaa ma yaen i mael'ugun fa rea kea dinaey nga laang ma daab i bugbug nga but' mea paer ni qaram rogon ngea qël fa rea p'aaw. Ba gaagan' yael' ea p'aaw riy ma ba dakea ngea tuluulubuuy yael'. Type of banana.

Gu ba qadaag ea p'aaw ni qaraay ni nga ni languy.

Qaraen'uug n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

qarcheaq₁ n. Gu biin miit ea chaachngëg ni baay ea wuul rook' ngea poen ni maa changëg ngaay ma maa paer u raan' ea gaak'iy ni ku ba maqun ea nimeen ngaay ngea maegil'aew ngaay. Bird (including bats).

Kea languy ea qarcheaq fa rea p'aaw ni kea loel.

qarcheaq₂ n. Ba miit ea niig nu madaay ni nigaan ea lugoch. Type of fish.

Kea chuw ba qarcheaq nga laan ea rea ruuq ney.

qarëy v.t. Yoeg ban'ean ni ba yabaq ngaak' beaq ni faan ea ka ni puwaen' ngaak', fa ka ni faaneenikaay. To insult.

Kea qarëy fa rea piin fa rea pagäl ni bea waagëy ngaak'.

qarfaath [Cf. Ulithian garfath 'apple' ] n. Ba miit ea gaak'iy ni baay waqamngin ni yi maa qunum, ma ba yoqor miit ni raa ba miit ma rogon yaqan yuwaan ngea waqamgnin. Apple, star-apple, mountain apple.

Kea k'uuf ba yaay ea qarfaath ni ri boqor.

qarfaath ni ngabchëy (cf. ngabchëy (qarfaath + ngabchëy)) n.p. Ba miit ea qarfaath ni fi ni yib ea ngabchëy nga Waqab ma yaed feek. Apple, star-apple, mountain apple. qarfaath + ngabchëy

Kea thig fa rea kea qarfaath ni ngabchëy ni fiqig.

qarfiiläng a. Beaq ni ba dakea ngea saqaliiliy qaraa ba m'aar nga loelugean. Crazy.

Rea fagear roog neam ea ba qarfiiläng, ma chanea gu ba qadaag dakeän ni gamow maa thiin.

Qaringeel n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Dalipeebinaew. Village in Dalipeebinaew.

qarow₁ adv. loc. Baang ea binaew ni ba kan boech nga taalaang u l'aay, fa yi baay u madaay ma qaram ea yi bea yoeg ko binaew. Land, as opposed to sea, landward, country, as opposed to in the village.

Kea miil ea girdiiq nu l'aey nga qarow u nap'an ni kea yib ea daay nga qarow.

qarow₂ v.i. N'igin beaq fa ban'ean ngea tabgul ngea daa kii taqay. Ku yi maa yoeg ko bpiin ni ngea n'ey ngea chuw u dapael ngea suul nga tabinaew ba yaay. To make something tagul or to come back from the dapael.

Kea qarow fa rea piin kea chuw u dapael.

qarow naag (cf. qarow₂) v.t. Ngoongoliy qaraa n'igin beaq fa ban'ean ngea tabgul ngea daa kii taqay. To make qarow.

Ka ni qarow naag fa rea piin ngea fa rea tiir rook' ka raa chuw gow u dapael.

qarooluul n. Ba miit ea qarcheaq ni ba dakea ngea boed yaqan ea buloogol, machaanea ba qachiichiig boechquw ko buloogol. Ti ni pumoqon ea baay ba yaang i weach u taan l'ugun ma ti ni bpiin ea kea mus ni ba paloq i but'buut' doewngin. Type of bird.

Ka gu guy fa rea qarooluul ma kea lunguug ea ba buloogol.

qarqar {qarqar naag} v.i. Yib lamean ban'ean fa qadaag ni nga ni kaay ban'ean, ni ban'ean ni yu ngiyaal' ea gaethii ri yi ba qadaag, ba gaaq ni yi maa yoeg ea bi ney ngaak' beaq ni kea diyean ma bea qadaag ni ngea kaay boeg i ban'ean. To crave, as a pregnant woman.

Kea yib ea qarqar ko fa rea piin ni kea diyean.

qarqar naag (cf. qarqar) v.t. Yib lamean ban'ean fa qadaag ni nga ni kaay ban'ean, ni ban'ean ni yu ngiyaal' ea gaethii ri yi ba qadaag, ba gaaq ni yi maa yoeg ea bi ney ngaak' beaq ni kea diyean ma bea qadaag ni ngea kaay boeg i ban'ean. To crave for, as a pregnant woman.

Kea qarqar naag fa rea piin roog ea faasiiw.

qarukuy (dial: qathukuy, qaruy) v.t. N'igin ban'ean fa l'agruw i ban'ean ngea maqathuk ngea paer ni kea taqareeb. Boed ea raen ngea suugaa ni nga ni n'iginngea maqathuk ngea pil ea suugaa ngea maqathuk ko raen. To mix, as water and sugar.

Mu fal'eag i qarukuy ea rea raen niir yaa daawor i pil ea suugaa riy.

qarul n. Ban'ean ni ka ni ngoongoliy u ba lëy i moor ni yi maa koel ea galip ngaay. Yi maa yaen ni taay nga tafean ea galip ngea yib i chuw ea galip nga laanggin ma daab kii yog ni raa chuw u laanggin. Crab trap made of bamboo.

Nga qa gu waen gu guy fa rea qarul roog ko kea qaaw ea galip ngaay fa daawor.

qaruy (cf. qaer) {qärqäruy} v.t. N'eanigin ban'ean ngea maqathuuk ngea thiil ko soomm'oon ni qimmoey. To stir up.

Mu feal'eag i qaruy ea rea raen niir ngea pil ea suugaa riy.

qasarap (cf. särap) a. Yaen ni yi bea thig ni boed ni kea kun ban'ean nga laan qaay. Limp, slack.

Bea qasarap fa rea tiir yaa kea maqadqad nga qaay.

qasaakar n. Ba miit ea dinaey ni baay ea p'aaw riy ni ba qachiichiig yael' ni yi maa kaay. Ku ba miit ea gabuuy ni maa tuguul u fadik' ea paan i yaen ni daa niir langadiy ya dea mak'adk'aad. Type of banana; type of wild gabuuy.

Kea baen naag-eeg fa rea pagäl kea piiq ba gaaf i qasaakar gu langadiy.

qasaangoel (dial: qasngool) n. Ba miit ea chaachangëg ni qaningeeg gaaf i poen ma baay pachan ni ba n'uw ma ba qachiichiig, ma ba gaaq ni ba gaaq loelugean ni baay laanmiit riy ni ku ba gaaq. Dragon fly.

Kea koel fa rea qarcheaq ba qasaangoel ni ngea languy.

qasing (dial: qangis, waqngis, waqngich) v.i. & n. N Mu guy ea qangis. To sneeze, sneeze.

qasngool (dial: qasaangoel) n. Mu guy ea qasaangoel. Dragon fly.

qaspanpaan n. Ba miit ea thow ni bay ea bugil riy. Type of breadfruit.

Fi ni daqir ea ka gu waay boech ea qaspanpaan.

qaspiitaal [<English hospital ] n. Baang ni baay ea toogtaa riy ngea falaay ni yi maa yaen ngaay ko tafalaay Hospital.

Gu ba qadaag ni nga gu qun ko maruweel u qaspiitaal.

qasthul (dial: qaangar) n. Mu guy ea qaangar. Kind of fish.

qatalapëy (dial: qatarapëy) v.t. Yoen' ban'ean nga baang ni ba qël marin, ni ba woed rogon ni yugu daeriy faan. To throw away with great force, or as if it is garbage.

Kea qatalapëy fa rea pagäl fa rea tiir nga mayluq kea n'ean ni ngea lumach.

qatalramaq (dial: qatalrawëy) n. Ba miit ea qarcheaq ni ba qachiichiig ma ba gaaq radaan pachan. Ba but'buut' ramaqën doewngin ni baay noechi yaang i weach riy. Type of bird.

Ba qaraay ba waay ni sanaa waay ko qatalramaq.

qatalrawëy (dial: qatalramaq) n. Mu guy ea qatalramaq. Type of bird.

qatangiy (cf. qatang) v.t. Weereeg ea raen fa daay fa ku ban'ean ni ba raenraen nga laang ngea qaaw nga dakeän beaq fa ban'ean. To sprinkle. [root: maqtang]

Daab mu qatangiy ea raen nga dakeän ea maad roog yaa raa muunur.

qatarapëy (dial: qatalapëy) v.t. Yoen' ban'ean nga baang ni ba qël marin, ni ba woed rogon ni yugu daeriy faan. To throw away with great force, or as if it is garbage.

Mu qatarapëy ea ti niir ea doow nga madoq.

qataraapëy v.t. To cast aside carelessly or roughly.

qatbariiriy v.i. Maeluk ni dea feal' rogon ngea paer ni daab i chuw ea qalit u doewëy ni boed ni yi bea maeluk ni yi bea guurguur qaraa ba liich ea raen. To wash sloppily and not being properly cleaned.

Kea siy ea faafeäl nga mu gichgichiy ea qalit u doewaam mea siy ea qatbariiriy.

qatfiifiy (dial: garbaalog, faak ea nifeeng) n. Ba miit ea tagosgoos ni maa lifith ea bitiir ko yuwaan ea niiw ni yaed maa fael ko nifeeng nga i chealcheal. A pinwheel made from coconut leaf.

Bea faafael fa pii bitiir ko qatfiifiy yaa ba geel ea nifeeng.

qatilgog n. Ba miit ea gamanmaan ni boed yaqan ea qataraaw fa galuuf machaanea ri ba qachiichiig ma ba but'but' doewngin. Type of brown lizard.

Kea chuw ba qatilgog nga laan fa rea quchub yaa daa mu qupunguy.

qatiniy v.t. Qasthiliy bugul i paqëy nga ban'ean ma ni geel naag. To pinch.

Mu qatiniy ea rea rachngal ni ba qaraay ni kea kun nga laan qeag nga mu luf.

qatmanmaan n. Ba miit ea gamanmaan ni daeriy poen ma ba runguduq ramaqën ma pachan ni ba patangras. Earwig.

Kea muul tam ba qatmanmaan nga fidik' ea suup roog.

qatmael n. Ba miit ea parfiy ni raa neap' ma bea yaen ramaqën. Type of phosphorescent mushroom; white scar.

Daa niir maa feek ea qatmael ni neap' yaa raa yib ea kaan.

qatoobaay (dial: qotoobaay) [<Japanese ootobai ] n. Ba miit ea maqaf nu qarow ni boed yaqan ea raat ma ba gaaq ko raat ma baay ea masiin riy ni qiir ea maa yaen naag. Motor scooter, motor cycle.

Kea doel' fa gäl pagäl u qatoobaay ka ra maqadqad gow.

qatraaw₁ n. Ba miit ea gamanmaan ni boed yaqan ea galuf ma ba galunglung ramaqën doew. Maa garaaraaw u keenggin ea gaak'iy i yaen. Type of green lizard.

Moey nga da dumoolaang gow ko qatraaw.

qatraaw₂ n. Ba miit ea paan ni baay gek'eengiin ni ba n'uw ni ma yaen u but' i yaen ma baay yuwaan ni ba dakea ngea boed yuwaan ea mak'il ma ba qachiichiig ngaay. Type of grass.

Fa rea gi maqut roog ea kea sug ko qatraaw.

qaturuf {qaturufiy} n. Ban'ean ni yi maa furuy u fadik' ea nifeeng ngea yib nifengin ngea qaaw nga ban'ean. Fan.

Miniiq ea kea feek fa rea gi qaturuf roog nga baang?

qaturufiy (cf. qaturuf) v.t. Furuy ban'ean ngea yaen nifengin i qaaw nga ban'ean, fa roepoey ban'ean ngea qaaw ea nifeeng riy nga reeb ea ban'ean. To fan.

Mu qaturufiy ea rea nifiy niir ngea daramran.

qatuul v.i. Qaaw ban'ean nga maraen fa nga madaay ngea chob lingaan mea wagey ea raen fa daay riy nga laang. To splash, shake, of liquid.

Daab ku mu qatuul yaa baay miil ea niig ni daawor ni langobiy ea nuug ngaak'.

qatuultuul (cf. qatuul) v.i. Qatuul ni ba piireq yaay, fa ba n'uw nap'an, fa ba piireq yaang. To splash, shake, of liquid.

Bea qatuultuul ban'ean nga ba yaang ni sanaa ba niig ni ba gaaq.

qathalabiy (cf. qathalaab) v.t. Kaay beaq ni ba qilal waqamngin ba kea qathalaab yaa ngea yog ni ngea kaay ea bitiir boech waqamgnin. To eat the first-fruits (qathalaab) of a betel nut or coconut tree.

Tamaag ea ngea qathalabiy ea rea kea buw ney.

qathalaab {qathalabiy} n. Ba nguun i buw fa ba nguun i quchub u ba kea buw fa ba kea niiw ni ka fin i k'uuf ni soomm'oon. The first-fruits of a betel nut or coconut tree that has just bloomed for the first time.

Daar maa kaay ea bitiir ea qathalaab, yaa ba machmaach.

qathaloog (dial: qaloog, qalwog) n. L'agruw ea bitiir ni ka ni diyean naag row u taqa ba yaay ea diyean. Twin.

Ri taqareeb rogon yaqan fa gäl qathaloog.

qathalwoq (dial: qathluwöq) n. Ba miit ea ban'ean ni bed yaqan ea qataraaw, ma ba rungduq doewngin ma ku boed gaqangin ea qataraaw. Gaethii ri maa garaaraaw nga laang, ba gaaq ni maa yaen u dakeän ea buut' i yaen. Type of brown lizard.

qathap {qathpeag} [cf. Ulithian diip, dapal 'mind of, feeling of' ] n. Ban'ean ni yi bea leam naag ni da yigii buuch ma daawor ni naang ko raa buuch fa daangaay. Hope.

Kea siy ea qathap, mu maen nga mu riin', ma qaram ea raa yog ngoom.

qathapeag (cf. qathap) v.t. Maybil fa qadaag u laan i n'uy ni ngea buuch ban'ean, ma daeriy ea n'ean ni nga ni riin' ngaay, yaa kea mus ni qiir ea baay ni raa buuch ma baay ni daab i buuch. To hope for.

Gu bea qathapeag ni da yigii piiq beaq ba niig gu waay.

qathaang n. Ba miit ea niig ni maa paer u fadik' ea maliil ni maa yaen u dakeän ea daay. Ba dakea ngea weachweach doewngin ma baay boeg i qaath ni ba rungduq u doewngin i yaen. Maa kaay ea manaaw ngea boech ea n'ean ni maa yaen u madaay i yaen. Type of fish, archer fish.

Kea yaen fa pii bitiir nga maliil ko mal'ag qathaang.

qathean n. psd. Her clitoris. sexual

qathib₁ {qathboog, qathboon} [Cf. Ulithian yath 'gall bladder' ] n. psble. Baang u fadik' ea doew ea gamanmaan fa niig fa girdiiq ni baay boeg i ban'ean u laanggin ni ba moqoy, ma ba dakea ngea galunglung ramaqën. Gall bladder.

Kea pil ea qathib ko fa rea baabiy nga fadik'.

qathib₂ a. Ban'ean ni ba feal' lamean ni boed ea suugaa. Sweet.

Ri ba qathib lamean ea rea yael' i buw.

qathib₃ n. Ban'ean ni ka ni ngoongoliy ni ba waqamngin ea gaak'iy ni ka ni yip' boechi lëy i gaak'iy ngaay ni yi maa filfil u paqëy ma ni paag ngea chealcheal u dakeän ban'ean ni ba pach. Spinning top.

Ri ba maqäth ea rea qathib neam ni kea ngoongoliy ea chii pagäl neam.

qathib₄ n. Bochiquw i ban'ean ni ri ba feal' lamean ni baay ko falooraas ni ka fi ni puuf ni ba raenraen. Nectar.

Bea qunum ea qarcheaq ea qathib ko fa rea tiitirean ea p'aaw.

qathibthib (cf. qathib₂) a. Ri ba feal' lamean ni boed ea suugaa. Sweet.

Ka yigii geel ea qathibthib ko ti ney ea raen, daab yog ni gu raa qunum.

qathilwoq n. Ba miit ea gamanmaan ni boed yaqan ea qataraaw ma chanea ba runguduq ramaqën doewngin ma gaethii ri maa garaaraaw nga laang, ba gaaq ni maa garaaraaw u buut' i yaen. Type of lizard.

Kea cheag naag fa chii gaetuw roog yaa kea koel ba qathilwoq.

qathing n. Ba miit ea galip nu qarow ni ba gaaq ni maa paer ni ba kan nga qarow. Baay noechi yaang i weach u dakeän keeruq ma ba chuguur ni ngea taqareeb rogon gaqngin bugul i paaq ni gaaq ni l'agruw bugul. Ku ba miit ea fitaeq ni baay ea nuug riy ni ba gaaq ngea ruwol ni yi maa paag nga qu ni koel ea niig riy ni ba gaaq u baang ni ba toeqaer. Type of sand crab; type of fishing.

Yaay ni soomm'oon ni gu qun ko qathing ea gu guy ea gamaygul ni boqor.

qathiithiy (cf. qathuw) v.i. Yib ea gawael nga dakeänëy mea yib ea qathuw u doew^y ma ni qadaag ni nga ni paer nga baang ni ba garbeab. To sweat.

Mu luuk naag ea rea tiir niir yaa sanaa kea qathiithiy.

qathlëy v.t. M'aag ban'ean ni gaethii nga ri machëqchëq ni faan ea daab ni fanaay fa rea m'aag, kea mus ni faan ea ngea koel fa rea n'ean nga ni ngoongoliy ngea muuq ma ni chuweeg fa rea m'aag. To tie up something shaky for temporary use, to jury rig.

Mu qathlëy ea rea rean niir ngea miit.

qathmagil {qathmagiliy} [Cf. Ulithian yathma:gil 'to perservere' ] a. Ba m'uthm'uuth ea leam rook' ni daab i yog ni nga yigii paag ban'ean ni faan ea kea moqmaaw', rii raa paer riy ni dea maturug rogon fean i moqmaaw'. Perseverent, patient.

Ri ba qathmagil laanyaen' ea rea tiir neam.

Qathmagil n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

qathmagil [cf. Ulithian yadmagiliy (same meaning) ]

qathmagiliy (cf. qathmagil) v.t. Musmus rogon beaq u ban'ean ni bea riin' ni ba moqmaaw fa ba geel ea gaafgow riy. To strive for.

Mu qathmagiliy ea rea quchub niir nga mu qunum ngea m'aay.

qathngol a. Daabuuy ban'ean ni faan ea kea n'uw nap'an ni ka ni riin' fa ka ni guy. Chuw-aen'uy u ban'ean ma ni faaneanikaay. To be bored with, tired of; to be sweaty.

Ba qathngol u waen ea girdiiq ea bi ney ea churuq.

qathoon (cf. qaath₁) n. psd. Nifengin l'ugunëy, ni raa yog ni nga mu thaamiy, fa guy, fa faraay boen. Kea piiq ea kaan qathoon l'ugun ko rea churuq ney ni ngea maengiil.

qathqaath (cf. qaath₁) {qathqaath naag} a. Ba sug ea qaath riy. Smoky.

Kea qathqaath ea theerek ko rea magael niir.

qathqaath naag (cf. qathqaath) v.t. Qurufeeg ban'ean ko qaath ngea gawael ko nifiy. To smoke something, as fish.

Baay boechii mareaw roog u faang ni gu bea qathqaath naag.

qathreq n. Gamaygul ni ka ri gaaq kea mus gaqngin ma kea qël ea l'aaw nga nguwaalean ngea p'eeriq. Big parrot fish.

Kea koel fa pi chaaq ea qathreq ni ba piireq ko fa rea fitaeq ni raanoed ngaay fowngaen.

qathuk n. Boeg i ban'ean ni maa yib u fadik' i doewëy nga wuruq ni ka ni magaer fa ka ni gawael. Sweat, perspiration.

Kea sug ea qathuk u p'eeriqim.

qathukuy (cf. qathuk) v.t. N'eanigin boech ea ban'ean ngea yaen boech nga fadik' boech ni daab ku ni naang faan ma kea moqmaaw' ni nga ni pithig. To mix, to shuffle, deal cards.

Miniiq ea kea qathukuy ea suus ko fa rea gi n'ean ni ba qaraay ni daab ku gu poey ea bi roog ea suus?

qathuw {qathuwog}

Ga bea niin qathuwog.

qathuuthukuy (cf. qathukuy) v.t. N'eanigin ban'ean fa boech ban'ean ngea yaen reeb nga fadik' reeb mea paer ni kea qoloolooboch ni kea moqmaaw' ni nga ku ni naang faan fa ni naang ea gi ni baay reeb riy. To mix, to shrffle, deal cards.

Kea qathuuthukuy beaq fa chii baabyor roog ni ri daab ku gu naang faan.

qawatwaat₁ (cf. qawaat) a. Reeb ea ramaqën ni baay ea wech riy ni ba maath ramaqën ngea rungduq ni ri ba waer ramaqën. The color gray.

Fa rea nimeen roog ni ba qawatwaat ea kea yaen nga baang.

qawatwaat₂ (cf. qawatwaat₁) n. Ba miit ea dinaey ni baay ea p'aaw riy ni ba gaagang' yael' ni ba dakea ngea boed yaqan ea gumoey. Type of banana.

Kea qël fa rea qawatwaat ni baay u milaey' roog.

qawaat n. N'ean ni kea magey ko nifiy ni kea maath ni ba talimar ramaqën. Ashes.

Kea thiy fa rea tiir ko qawaat u baang.

qawaeluch n. Ba miit ea gaak'iy ni yi maa fanaay paqngin ni gaan ea gathum yaa ba k'iy ma ba mootal. Kind of tree whose branches are used as blowgun gaan.

Fa rea kea qawaeluch roog ni gu yuung qaraay ea kea yim'.

qawoch n. Ban'ean ni baay u fadik' i waqamgnin ea gaak'iy ni ba qëlqël ni qiir ea yi raa feek nga ni yuung mea tuguul. Seed.

Yi raa piiq ea qawoch ko roowael i kaay ea nimeen mea yim'.

qawochean (cf. qawoch) n. psd. Miit beaq ni gi ni baay p'eethnguun riy ngea langaan ngea laan miit riy, fa m'oon u ban'ean ni gi ni raa yaen ma ba magid nga m'oon. His face, its front.

Kea m'ing qawochean fa rea m'uw roog ni ka ri kireeb-aen'uug ngaay.

qawochngin (cf. qawoch) n. psd. Qawoch u ban'ean. Its seed.

Kea n'aeg beaq qawochngin ea baabaay qaraay u but' ma kea yaen.

qawol n. Ba miit ea garaaraaw ni ba yoqor qaay ma ga raa guy mea lunguum ea yu lëy ni ka ni qulquluy yaa baay ea thum'thuum' u keeruq. Baay ea qadaaw u nguwaalean ni raa k'aad ma ri ba qamiith. Ku ba miit ea nuunuw ni yi maa ngoongoliy ko buuth ni ba dakea boed yaqan ea miit i gamanmaan ney ni yi maa fakaay ko churuq. Centipede; type of coconut leaf headband.

Foongaen ni gu mool mea k'aed-eeg ba qawol ni ka bea qamiith ea chiiney.

qawur (dial: qoer) [Cf. Palauan chur 'coconut leaf midrib' ] n. Ban'ean ni baay ko yuwaan ea niiw fa buw ni qiir ea maa piiq geelngin fa rea gaaf i yuw fa l'eebwoq ni gaethii paäy riy. Yi maa fanaay nga ni ngoongoliy ea walguw riy. Coconut leaf midrib.

Mu piiq reeb ea qawur ngoog nga gu lik'iy nguweeleeg ngaay.

qay (dial: beaq) pron. Reeb ea girdiiq ni dea maturug. Someone.

Mu piiq ea rea gi yaer niir ngaak' qay ngea th'aeb t'eenguun ngaay.

qayal₁ n. Baang ni ka ni kuruuf ko booch fa m'uw ni nga ni giringiy nga laang ma ni biing ngea maap' ea daay riy nga wuruq. Drain hole, as in boat.

Kea bit' ban'ean ko qayal kea muul bea yib ea daay nga m'uw.

qayal₂ {qayaliy} a. Feal' rogon ni kea paer nga but' ni dea maal'giil' nga ban'ean. To be properly set in place.

Kea qayal fa rea malaang ko dayif ni daab kii muul.

qayaliy v.t. Ngoongoliy ngea qayal nga luwaan. To fit, to place, to join something to something.

Mu qayaliy ea rea pileet niir nga but' yaa raa thig ngea maap'.

qayang

qaybeab {qaybean} n. psble. Gawael ni bea yib u ban'ean ni ba gawael ni boed ea raen ni yi bea dulnguy. Ba dakea ngea boed yaqan ea qaath, ma chaanea boeg i raen ni kea gawael bea yaen nga fadik' ea nifeeng. Steam

Kea yib ea qaybeab ko fa rea th'iib nga ni firik yaa kea n'ag.

Qayin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

qaying (dial: qayung, qeang) n. Ba miit ea gaak'iy ni ba gaagang' gaaf i yuwaan ni maa tuguul u baang ni ba maqathuk ea daay ngea raen riy. Baay yuwaan ni ba dakea ngea boed yaqan yu gaaf i yuw ni ka ni reeg ni reeg nga but'. Yi maa yip' yuwaan nga ni chigiy ko naqun ni boed ea yuw. Nipa palm; nipa palm thatch.

Nga gu waen ko dumow qaying yaa kea maath' ea naqun roog.

qayis [<English ice ] n. Raen ni ka ni garbeab ni garbeaq naag ea... kea qëlqël. Ice.

Mu piiq boech ea qayis nga gu taay ko raen roog ngea garbeab.

qayit' n. Ba miit ea niig ni ba dakea ngea boed yaqan ea garmiy ma ba geel ea talimar u doewngin. Ba gaaq ni maa paer u fadik' ea lugoch. Ba feal' ni yi maa languy ma ku yi maa liith. Type of fish.

Ri ba yoqor ea qayit' ni ba qaraay u fadik' ea rea gi langith ney.

qayong n. Ba miit ea niig nu madaay ni ba qëlqël keeruq ma ba matharthaar ni maa liiq boech ea niig nga qi kaay. Ku maa k'aed ea girdiiq ngea maqadqad ngaak'. Shark, type of fish.

Gu raa yaen ko deengkii ni neap' ma gu maa magar ko qayong ni ri yib ngoog.

qayow n. Yuwaan ea chooy' ni kea marooroy ni yi maa fanaay ni nga qu ni chig ngaay ni boed ea qayung. Pandanus leaves used for roofing.

Gu ba qadaag ea qayow ni yi maa chigiy ko naqun ko qayung.

Qayrëch n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Fanif. Village in Fanif.

qayung (dial: qaying, qeang) n. Mu guy ea qaying. Nipa palm; nipa palm thatch.

qayuw {qayuweeg} v.i. Qun ngaak' beaq i riin' ban'ean ni bea gaafgow riy, fa piiq ban'ean ngaak' beaq ni ba t'uuf rook' ma daeriy rook'. To help.

Ka mu magaer ma ri gu bea niing ea qayuw i feek ea rea kaahool ney ni ri ba toomaal.

qayuweeg (cf. qayuw) v.t. Piiq ea qayuw ngaak' beaq ni ba t'uuf roog. To help.

Bitiir ea ba feal' ni nga i qayuweeg ea labthir rook'.

qayuuy n. Ba miit ea galip nu qarow ni boed yaqan ea liil' machaanea ba gaaq. Maa paer u laan ea qabruwoq ko gaak'iy. Maa kaay ea mareaw, ni qiir maa giiq. Coconut crab.

Ba qaraay qabaan ban'ean qaraay ni ka qi giiq ea mareaw ni sanaa qayuuy.

qaab₁ {qabweeg2} (dial: qaaf2) v.i. Taay ea nifiy nga ban'ean ngea yik' ngea yaen ramaqën ea nifiy riy ngea qaath. To ignite, kindle, light a fire.

Kea qaab fa rea nifiy ni ri ba gaaq ramaqën.

qaab₂ [<Palauan chab 'dust' (or possibly borrowed the other direction?) ] n. Buut' ni kea bangbaang ni raa thoey ea nifeeng mea changëg nga laang. Dust.

Chiiney ko yaal' ea ka ri yoqor ea qaab u kanaawoq.

qaabaas n. Ba miit ea gaak'iy ni ba pachpach doewngin i keenggin ma baay yuwaan ni ba saagaqgaaq gaaf. Baay waqamngin ni ba tuluulubuuy ni yi maa qunum. Guava tree and its fruit.

Bea yaen boen ea qaabaas ni kea loel.

Qaabaay n. p.n. topon. Fa rea gi binaew ni maa paer ea Coast Guard riy u dakeän ea tead u Gagil ngu Tamil. Name of the place where the Coast Guard station is.

qaach n. Ban'ean ni baay u doewëy ni ba talimar ni yi raa gargeal naag beaq ma baay u doewngin u ba yaang riy ni daab i chuw u doewngin. Birthmark.

Fa rea rugood ea baay ba qaach ko thuuth rook'.

qaad n. Ba miit ea paan ni gaethii ri maa gaagang' kaen ni baay waqamngin ni ba gaaq boen ngea lamean. Baay reeb i waqamngin ni maa miit ea raen u laanggin ni maa muul ban'ean ngaay mea kaay. Type of plant, pitcher plant.

Daabug ea qaad ni yi maa th'aag ko langad.

qaaf₁ {qabweeg1} (dial: qaab1) v.t. Feek u baang nga ni taay nga baang fu ba rabaaq nga ba rabaaq. Qaraa ni thilyeeg ea thiin u reeb nga reeb ea thiin. To transfer, transport, carry across, translate.

Kea qaaf fa rea boroq ko fa rea kea buw nga raan' ea niiw.

qaaf₂ {qabweeg} (dial: qab) v.i. Taay ea nifiy nga ban'ean ngea yik'. To ignite, kindle, light a fire.

Kea qaaf ea nifiy ko fa rea thiib bea ligil nga but'.

Qaaf n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Tamil. Village in Tamil.

qaaf thiliin (cf. thiliin (qaaf + thiliin)) v.t. Yoeg fa riin' ea n'ean ni bea yoeg fa bea riin' beaq, ba gaaq ni faan ea yi bea k'aring lungun beaq. To imitate. qaaf + thiliin

Kea puwaen' fa rea buulyal ni yi bea qaaf thiliin.

qaam [<German amt 'office, post' ] n. p.n. Girdiiq fa ba rabaaq ea maruweel ni qiir ea maa guy ea n'ean ni maa riin' reeb ea naam ma qiir ea ba gaaq ko fa rea naam. The government, administration.

Maa qun fa rea pagäl ni walaag-eeg ko maruweel ko qaam.

qaamaa [<?German, <?English hammer ] n. Reeb ea taliin ea maruweel ni ba yaang i waasëy ni baay koelngin ni yi maa pirdiqiy nga ban'ean, ni boed ea richib ma ku yi maa luf ea richib ngaay. Hammer.

Dea kaen fa rea richib ma ka gu toey ea qaamaa nga bugul i paqag.

qaamman [<German amtmann 'magistrate' ] n. Girdiiq fa ba rabaaq ea maruweel ni qiir ea maa guy ea n'ean ni maa riin' reeb ea naam ma qiir ea ba gaq ko fa rea naam. Government.

Bi ney ea qaam ni biqech ea daar feal' ea maruweel rook'.

qaang n. Ban'ean ni kea buuch fa kea m'uug ni bea yoeg fa qiir ea pow u ban'ean ni ngea yib. Omen, sign.

Qaang n. p.n. topon. Baang ea binaew ni baay ko binaew nu Okaw. Place in Okaw.

qaangar (dial: qasthul) n. Ba miit ea niig ni ba dakea ngea weachweach doewngin ma ba dakea ngea boed yaqan boechii ngolngolëy. Nigaan ea qey ni baang ni baay ea leam riy ngea yaan' ea ba qadaag. Kind of fish.

Kea yaen ba raan' i qaangar nga laan fa rea nuug ni ri ba gaaq chuwoq.

qaangeel [Cf. Palauan ngel 'type of medical plant' ] n. Ba miit ea gaak'iy ni gaethii ri maa gaagang' kaen ni yi maa fanaay ko falaay. Type of plant.

Moeg ea gi ni ka mu guy ba kaen ea qaangeel riy ngoog nga gu won u t'aer boech i yuwaan nga gu fanaay ko falaay roog.

qaangkar [<English anchor ] n. Ban'ean ni ba malaang fa baang i waasëy nii yi maa taay ko booch, fa m'uw ni yi maa yuluuy ngaay. Anchor.

Muun' ea qaangkar ko rea m'uw ney nga madaay yaa nga da fitaeq gaed ko gi ney.

qaaqayuweeg (cf. qayuweeg) v.t. Qun i riin' ea n'ean ni bea riin' beaq ni bea gaafgow riy fa piiq ea n'ean ni bea niing beaq ngaak' ngea feal' rogon riy. To help.

Rea tiir neam ea ba qadaag i qaaqayuweeg ea labthir ni gubiin.

qaar [Cf. Ulithian ya:r 'type of tree' ] n. Ba miit ea gaak'iy ni ba gaagang' boech yuwaan ma ba geel ea rean riy ni ku yi maa fanaay ni rean ea naqun. Type of tree.

Kea th'aeb beaq fa rea kea qaar ni ka gu leak i yib ni nga gu toey.

qaath₁ [Cf. Palauan chat 'smoke' ] n. Ba miit i ban'ean ni faqän yi raa k'ooreeg ea nifiy mea yib riy ni gawo maeniileng ni raa qaaw nga qawchey mea qamiith, chaanea gaethii nifiy. Smoke.

Mu roepoy ea rea nifiy niir ngea daramram yaa kea sug ea qaath u qawachdow.

qaath₂ n. Ba miit ea niig ni ba palpaloq doewngin ma ba rungduq ni maa paer u fadik' ea rungduq ngu fadik' ea maliil. Ba dakea ngea boed yaqan ba gabchag machaanea daeriy ea rachngal rook' ni ba qadaaw. Type of fish.

Kea yib fa pii bitiir u maliil ma ka ra koel-eed ba qaath.

qaath naag v.t. Cheag beaq i riin' ban'ean nga ri saalaap riy. (slang) To be "hot for" something.

Ka ri mu qaath naag ko baseball.

qaaw₁ v.i. Muul u baang ni ba toelaeng nga ni pum nga baang ni ba soobut'. Fa buuch ban'ean. To fall, descend; to happen.

Kea qaaw fa rea tiir u l'ugun ea niiw kea m'ing paaq.

qaaw₂ n. Gaaf ni ka ni l'aeng ko dagur ko quchub ni ka ni k'eeyaag kea n'ag. Yi maa fanaay ni nga ni m'aag ban'ean ngaay ni boed ea naqun, fa yanup. String made from coconut fiber.

Bea fil ea tuutuw roog rogon i l'aeng ea qaaw ngoog.

qaaw₃ n. Ba miit ea gaak'iy ni ma gaagang' kaen ma ba n'uun'uw lik'ngin. Baay waqamngin ni maa kaay ea qarcheaq. Type of banyan tree.

Ba sug ea maegil'aew u raan fa rea kea qaaw ni bea kaay waqamngin.

qaaw gärean id. voc. Toobfaan ni kea gamän.

Kea qaaw taal fa pii bitiir ko waagëy yaa kea qaaw gärean ko tooluul.

qaawaa [<English hour ] n. time Tayim ni taqareeb rogon nap'an nga neel' i ragaag ea minit. Hour.

Nga gu soen ni l'agruw ea qaawaa ma daawor i yib ea chaaq ney ma gu paag nga gu waen.

qaaw-aen' (cf. waen' (qaaw₁ + waen')) {qawaen'uug} a. psd. Guy ban'ean ni fean beaq fa kea riin' beaq mea yib laan yaen' ngaay ni bea leam naag ni da yigii kireeb yaa daeriy boech rook'. Envious, resentful, jealous. qaaw1 + waen'

Kea qaaw-aen' fa rea pagäl ko fa rea n'ean ni ka ni piiq ngaak' walaagean.

Qaawguust [<English august ] n. p.n. time Bi ni meeruuk ea puul ko duw ni Mariikeen. The month of august.

qaawqaaw v.i. Paag ni daab ni riin' ban'ean ni ba n'uw nap'an ni yugu yi bea yin' yaraan. To delay, procrastinate.

Ri ba qaawqaaw ea maruweel ni ma tuqög ea rea moqon neam.

qaay {qayiig, qeeg} n. psd. Gi ni yi maa yaen ngaay u doewëy ni mus u taan chigiyey mea yaen i madaq nga but'. His leg, foot.

Kea kun ea koebreq nga qaay fa rea tiir yaa bea yaen u madooq.

qäch (dial: qëch) n. Ba miit ea taliin ea fitaeq ni ka ni ngoongoliy ko malaang ni ka ni qufung ni ma yaen i miit ea niig nga laanggin ma ni koel. Fish trap made of stones.

Kea koel fa chaaq ea niig ko qäch rook' ni ba piireq.

qächqachuy (cf. qachuy) v.t. Qachuy ban'ean ngea maqathuk ni boed ban'ean ni ba raenraen. To shake or mix, as liquid.

Mu qächqachuy ea rea raen niir ngea pil ea suugaa riy.

qän v.t. Chaafin naag reeb ea ban'ean nga ban'ean. Ku yi maa yoeg ni nga ni liiq beaq ni ba geel marin ngea gaafgow riy. Ku yi maa yoeg ni ba qaraay ni nga ni yoeloey yaqan ban'ean nga doewngin beaq ni daab ki chuw. To hit against, pound, beat a person up (slang); to tattoo. [root: maqän]

Gu ba qadaag ni nga ni qän yaqan beaq ni bpiin nga paqag.

qänqän (cf. qän) v.t. Pirdiqiy ban'ean ni ba piireq yaay, fa ba n'uw nap'an, fa ba yoqor yaang. To pound repeatedly.

Daab ku mu qänqän ea ti niir ea ggaan yaa baay daab kii yog i kaay.

qärqaruy (cf. qäruy) v.t. N'eanigin ban'ean ngea maqathuk mea sug ea buut' u fadik' ni ngea moqmaaw' ni nga ni guy ban'ean u fadik'. To stir up, to muddy (water).

Bea qärqaruy fa pii bitiir fa rea gi raen ni daab ki yog ni nga ni maaluuk riy.

qärqaer (cf. qaer) [Cf. Palauan cherechar 'muddy, of water' ] a. Kireeb ramaqën ea daay fa rean ni faan ea kea sug ea buut' u fadik' ni kea moqmaaw' ni nga ni guy ban'ean u fadik'. Cloudy, murky, muddy, of water.

Ka ri qärqaer ea daay ea chiiney ni faan ea n'uw ni ba gaaq ni kea qaaw.

Qätliw n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Fanif. Village in Fanif.

Qätliiw (dial: Qätliw) n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Fanif. Village in Fanif.

qaed₁ {qadiig, qadiin} [Cf. Palauan chad 'liver' ] n. psble. Baang u fadik' i doew ea girdiiq fa gamanmaan ni ba roowroow ramaqën, ni ga raa guy mea lungum ea kea sug ko rachaq. Liver.

Kea yoeg ea toogtaa ni kea kireeb ea qaed rook' fa rea moqon qaram faan ni kea yib ea m'aar ngaak'.

qaed₂ n. Ba miit ea gaak'iy ni ba gaaq boen da falooraas riy ni baay boech ea girdiiq ni maa taay ko langad rook' yaa ba qadaag lamean ko langad. Rea miit i paan ney fa gaak'iy ea maa yoeg boech ea girdiiq ea tafean ea fiiq ko boroq ngaay. Flowers of a type of plant.

Ba qaraay ea qaed, mu taay boech ko langad room.

qael n. Yu lëy i rean ni maa maen' u madaay i yaen ngea yaen i madab nga reeb ea naam. Log which drifts in from the ocean.

Kea qaaw fa rea booch nga ba lëy i qael ni daa gu raa guy.

qaen clsfr. quant. Reeb ea maathqëg ni ragaag ea thow fa ragaag yael' ea buqöy. Ten buqöy (Tahitian chestnuts) or thow (breadfruit).

Kea piiq fa rea piin ba qaen ea thow ni nga da kaay-eed.

qaer {qäruy} n. & a. Fadik' ea daay u but' ni kea chugur ni ngea taaw ko yaan' fa pireew u but' ni kea kan nga but'. Ku yi maa yoeg ko daay fa rean ni ba qaraay ni kea sug ea n'ean u fadik' ni kea moqmaaw' ni nga ni guy ban'ean u fadik'. Depth, bottom (of water); cloudy, murky, muddy, of water.

Daab yog ea fitaeq yaa yugu ba qaer ea daay ea daqir.

qegur (dial: qagur) n. Mu guy ea qagur. Millipede.

qelbad n. Ba miit ea niig ni ba dakea ngea boed yaqan ea galunglung ni maa paer u fidik' ea lugoch. Type of parrot fish.

Kea suul fa rea tiir u madaay ni ri dalip ea qelbad ni kea koel.

qelqel v.i. Riin' fa puruuy' naag ban'ean ni nga ni riin' ni ba miith. To conspire, to plan secretly.

Bea qelqel ea pagäl ko bi ney ea binaew ko maang ea ngea riin' ma ni liiq ea pagäl ko bi neam ea binaew.

qer (dial: qër) adv. loc. Gi ni beqer u toqobeam ni ga ba chuguur ngaay. There near you; then.

Mu paer i qer nga da puruuy' gow.

qerngal n. Ba miit ea niig ni ba talimar doewngin ma baay boechi yaang i roow u pachan u dabap' i l'ugun. Ku baay ea dumow u pachan. Nigaan ea lugoch. Type of fish, unicorn fish.

Kea maqadaab ea gu th'aag ea rea gi laek' ney nga ba qerngal ni ka ni qurufiy.

qeryaq₁ n. Diyean qaraa faak ea galip ni baay u laan ea yal rook' ni ba roowroow raqën. Eggs, of crab.

Chiiney ea kea malagow ea galip ma baay ea qeryaq rook'.

qeryaq₂ n. Ba miit ea buut' ni ba roowroow ni qii fanaay ea girdiiq nu Waqab kaakaroom ni yaed maa maqachaaw ngaay. Type of red soil used for paint.

Ka gu paat nga baang i ban'ean ni baay ea qeryaq riy ni ri ba piireq.

qey₁ [cf. Palauan ched 'low tide' ] n. Ngiyaal ni ba qaraay ni kea qachiig ea daay ngea m'uug yu yaang u madaay. Fa gi ni ba qaraay ea daay ni ba chuguur ko binaew ni raa qachiig ea daay mea m'uug ea binaew riy. Low tide; shallow sandy section of sea bottom.

Yi raa muuq ko maruweel ma ri ba gaaq ea qey, kea maqadaab ea fitaeq.

qey₂ clsfr. Ba bug ea thiin ni yi maa yoeg nga boechi paaq ea yil' ko gabuuy ni baay qiin gaaf ea gabuuy riy. Small branch of gabuuy.

Mu piiq ba qey ea rea gabuuy niir nga gu woy.

qey₃ [cf. Palauan ched = Yapese qey; chei = 'ocean' ]

qeang (dial: qaying, qayung) n. Ba miit ea gaak'iy ni ga raa guy ma boed yaqan yu gaaf u yuw ni ka ni reeg ni reeg nga but'. Ma tuguul u baang ni ba maqathuk ea daay ngea raen riy. Yi maa yip' nga ni fanaay ko chig ko naqun. Nipa palm; nipa thatch.

Kea yaen ea paapaq roog ko dumow qeang.

qeangel n. Ba miit ea girdiiq fa kaan ni baay ko machib ko Kiriistiyaanoo ni baay poen ni maa changëg ma yaed ba thoothup. Angel.

Yi maa yoeg ni bitiir ni maa yim' ni ka ba madwaay ea yaed ma mang qeangel.

Qear n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

qëch n. Ban'ean ni ka ni ngoongoliy ko malaang ni ka ni qufung ni nga i yaen ea niig nga laanggin ma daab ki yog ni ngea suul nga wuruq ma ni koel. Fish weir made of stone; council, especially for war.

Kea puug beaq ea kuuy fa rea qëch kea sear fa rea booch ngaay.

qëchqëch v.i. Yaen nga m'oon mea suul nga toomur ni boqor yaay ni boed ban'ean ni yi bea qachuy. To stop back and forth, as water in bottle.

Bea qëchqëch ea rean u laan ea yal rook' ea bi ney ea bitiir.

qëchqël n. Baangiyaal' ni raa taaw ngaay ma kea qachiichiig ea yuluq ngea qey. Quarter moon, small tides.

Chiiney ea ka ri kireeb ea fitaeq yaa qëchqël.

qëchthil {qëchthiliy} v.i. K'aed nga taqa baang ngea paer u taqa baang ni ba peeth ma ba geel ni daab i wagaagëy. To fit together securely.

Kea qëchthil fa rea rabaaq i malaang nga qaay fa rea tiir kea kur.

qëchthiliy (cf. qëchthiliy) v.t. K'aed nga taqa baang ngea paer u taqa baang ni ba peeth ma ba geel ni daab i wagaagëy. To fit together securely.

Mu qëchthiliy ea gäl rabaaq i mareaw niir nga taqa baang ngea daab i kaay ea nimeen.

qël a. & n. Motal doewngin ma ba geel ni boed ea malaang fa waasëy. Qayung ni ka ni chig ngaay ba yaay ma ka ba geel ni ku raa yog ni nga ni chig ngaay ba yaay. Hard, strong, forceful, stiff; short-tempered; bad sport; left over and reuseable thatch on a roof when you're going to thatch again; ripe, as fruit.

Ka ba qël boech ea gi ney ea laek', bea chuguur ni ngea t'aer nguweeleeg.

qël miit (cf. miit (qël + miit)) a. Beaq ni ba geel fean ma yugu yi raa yoeg ban'ean ngaak' ni ba thiil nga rogon ni bea leam naag ma daab i t'aer laeniyaen' yaa ri tin bea leam naag ea qaram rogon fa rea n'ean. Stubborn. qël + miit

Yi bea yoeg ngaak' fa rea pagäl ni qiir ea ba kireeb ea rook' ma ri ka bea qël miit ni qiir ea ba feal' ea rook'.

qël wochëqën (cf. wochëqen (qël + wochëqen)) Ba bug i thiin ni yi maa yoeg ko buw ni yi raa langadiy ma ni m'aar qaraa baleal nga wochëqen ni faan ea ba balael. Strong, of betel nut. qël + wochëqen

Ba qaraay ea buw ma chanea ba qël wochëqën.

qëlqël (cf. qël) a. Motal doewngin ma ba geel ni boed ea malaang fa waasëy. Hard, strong, forceful, stiff.

Ri ba qëlqël ea rea gi bad ney.

qëlrawoq {qëlrawoqiy} n. Baang ea k'iniy ni ka ni lifith ko yuw, ma ni taay nga dakeän ea dal'bul' ko naqun ni ngea daab i luul'. Yi maa yip' ea looyol nga fadik' ngea daab i thaay ko naqun.

Moey nga mu fil rogon i lifith ea qëlrawoq ngoog.

qëlrawoqiy (cf. qëlrawoq) v.t. Taay ea qëlrawoq nga dakeän ea naqun.

Mu taan'uum nga ni qëlrawoqiy ea rea naqun ney yaa baay yib ea n'uw.

qëpqëp n. Baang ko m'uw ni gaagang' ni baang i faang ni ka ni ngoongoliy u dakeän ea daawoch ko m'uw ni ba magid nga thaam ni maa paer ea chaaq ni tamarong fa paluw u dakeän. Part of canoe.

M'uw ko chuur ea ri yi maa ngoongoliy ea qëpqëp riy.

qër (dial: qer) adv. loc. Gi ni beqer u toqobeam ni ga ba chuguur ngaay. There near you; then.

Mu paer i qër nga da puruuy' gow.

qërqër a. Yugu bea suul u dakeän ban'ean ni daa raa paag taliin fa ri bea guy rogon ni nga ni riin' fa rea n'ean, ni daar taal i weeliy marungaqagean yaa yugu bea suul u dakeän. Persistent.

Ri ba qërqër ea rea moqon neam u rogon paluwon ko maruweel.

qëy n. Lamean ea thum'aag. Ni qadaag ni nga ni kaay ea thum'aag.

Kea yib ea qëy ni thum'aag ngoog.

qeeb₁ (dial: qeer2) n. Baang u madaay ni maa tuguul ea gaak'iy ni madaay riy, ku ba miit i gaak'iy nu madaay ni maa tuguul riy. Place in sea where seaweed grows; type so soil which is found there.

Kea miit ea qeeb ko parpaalaa ko rea masiin roog ney daa kii raa cheal.

qeeb₂ n. Baang i rean ni ka ni toey ni boed yaqan ba baywoq ni yi maa maaman ngaay. Paddle, oar.

Kea thaey fa rea qeeb nga madaay, da suuloed nga ni feek.

qeechaaw n. Ramaqën laan ea laang ko ngael foo ngeek, ni ba roowroow ma ba maaguchoel ni kadbuul fa baleayaal'. Yaal' ni kea qaaw ngaak' beaq ko churuq ni kea qaaw ko reang u doew kea gälgael.

Baay ea girdiiq ni raa guy ea qeechaaw mea naang ko raa qaaw ea n'uw fa raa maat ea yaal'.

qeeg (dial: qiyig) n. & v.i. Ba lëy ni moor ni ba qachiichiig fa ku ba lëy ea ban'ean ni yi maa yaen naag ea m'uw fa booch ngaay ni yi bea taay madaay ma ni thuruy ea booch nga m'oon. Yaen naag ea m'uw fa booch nga ba lëy ea pii n'ean neam. Pole for poling a raft or canoe, punt pole; to pole a raft or canoe.

Mu cheeleeg ea masiin yaa ka gu magaaf ko qeeg.

Qeen n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Qeeng n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Rumung. Village in Rumung.

qeengeel n. Ba miit ea gaak'iy ni ba qachiichiig gaaf i yuwaan ma ba qachiichiig keenggin ni maa garaaraaw nga raan' boech ea gaak'iy. Yi maa fanaay nga boech ea falaay. Type of tree.

Gu bea magow qeengeel ni ngea mang falaay roog.

qeenggin n. psd. Gi ni ba magid u ban'ean ni boed ba kea gaak'iy nga but'. Its stump, as of a tree.

Kea keer ban'ean qeenggin fa rea kea gaak'iy ni baay thig.

qeer₁ n. Ba miit ea niig ni ba gaaq radan ma ba yoqor ea kaalar u doew. Nigaan ea lugoch. Type of fish.

Kea gup' ba qeer ni ri ba gaaq kea miil naag gaan ea boyooch roog.

qeer₂ (dial: qeeb1) n. Mu guy ea qeeb1. Place in sea where seaweed grows; type of soil which is found there.

qeetuun n. Ba miit ea niig ni ba malmaal ni ba weach doewngin ma baay noechi yael' i talimar ni yaen u ba lëy nga ba lëy. Type of fish.

Muup' reeb ea qeetuun nga mu piiq ngoog nga gu waal ngaay.

Qeetuun n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

qeew₁ (dial: qoew, yuqöw) n. Ba lëy i ban'ean ni yi maa l'eeg nga ban'ean u qarow ngea muul nga but' ni boed ea quchub ngea langad. Ba gaaq ni puw ea yi maa fanaay. Ku yi maa yoeg nga ban'ean ni yi maa taay ea laam nga taban ma ni m'aag ea gaaf ngaay ni yi maa yaen ni they' ko weel u madaay nga ni l'eeg. Pole for harvesting fruit, catching turtle.

Mu piiq ea qeew ngoog nga gu qeeweeg ba yael' ea buw gu woy.

qeew₂ (dial: muul1) v.i. Mu guy ea muul1. To fall.

qichngiy v.i. Ngea geel ea kireeb riy ni boed ea yafaang. To increase, as in weather.

Kea qichngiy laan ea yumuch ea chiiney ni sanaa ngea yib ea n'uw.

qid (dial: qiid) v.t. Riin' ea ti ni kireeb ngaak' beaq. To have sexual intercourse with. sexual

qidan n. Ba miit ea galip nu madaay ni ba talimar doewngin. Maa paer u taan ea Ba miit ea galip nu maliil ni ba talimar doewngin. Type of black crab.

Ka guub ko makool galip ni ri dalip kaen ea qidan ni ka gu koel.

qilal a. Yoqor ea duw rook' beaq ma kea gaaq ko soomm'oon ni qimmoey. To grow old, be old, to mature, be adult. [root: piqlal]

Ba paapëy ni maa qilal ea bpiin ko pumoqon.

qiling n. Deeneen ni bea riin' ea pumoqon ngea bpiin ni ba miith ma ku ba togopuluw ko yalean ni ba maenigiil. Love affair, sectet dating, adultery, fornication. romantic

Kea feek fa rea pagäl ea niig ni ngea yaen i piiq i kaay ea qiling rook'.

qiliy (dial: quluy) n. Baang ko naqun ni baay nga baqa ni laan ea naqun u ba lëy ngu ba lëy ea naqun ko gin niip' miit fa rea naqun riy. Yi maa taay ea chugum riy ngea ku boech ban'ean ni boed ea gapat. Part of house.

Qa mu guy ko baay ea gapat u laan ea qiliy ko rea naqun ney ko baay fa daariy.

Qilyaaw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

qineap n. Ba miit ea waal ni qoloolëy u madaay ni yi maa fanaay ko nuwey. Type of sea worm used for bait.

Gaeg ea gu bea songor ko ti ney ea qineap ni nga gu maath ngaay.

qinoop a. Mareaw, fa quchub, ni daakuriy lingirean, ni bachaan ea ka yigii geel ea yaal'.

Ri ba feal' lamean ea mareaw ni qinoop.

qingqiing (cf. qiing) v.t. Qiing ban'ean ni ba piireq yaay. To wrap repeatedly.

Mu fal'eag i qingqiing ea rea gi niig niir yaa raa yib ea laal ngaay.

qiraey adv. loc. Gi ney ni gu baay riy fa gu bea yoeg. Here.

Qiraey ea gi ni qu gu paer riy kaakroom.

qiring₁ v.t. Feek ban'ean ni ba miith ni fean beaq ni daab noeg ngaak'. To steal, rob.

Kea qiring beaq ea salpiy roog u waay roog.

qiring₂ [maroqroq is probably from Palauan merechorech, etc.; relationship of qiring to the family is less certain. ]

qiriy v.t. Keer ban'ean ni baay u fidik' ea buut' ngea chuw ea buut' riy ngea yog ni nga ni feek ngea chuw u fidik' ea buut' ngea yib nga laang. To dig something from the ground like yam.

Kea qiriy fa rea piin ba duqög ni ri ba gaaq.

qirqiring (cf. qiring) v.t. Feek ban'ean ni ba miit ni fean beaq ni daab noeg ngaak'. To steal, rob.

Yugu bea qirqiring beaq ea salpiy ko fa rea kaantiin ni daawor ni naang ko miniiq.

qiyig (dial: qeeg) n. & v.i. Mu guy ea qeeg. Pole for poling a raft or canoe, punt pole; to pole a raft or canoe.

qiid (dial: qid) v.t. Mu guy ea qid. To have sexual intercourse with.

qiig {qiig naag} (dial: qeeg) v.i. Feek ba lëy i moor nga ni reag nga madaay ma ni suruy ea m'uw fa booch ngea yaen nga m'oon. To pole, as a raft.

Kea piig magaraan ea qiig ngoog yaa ka yigii maykoq.

qiig naag (dial: qeeg naag) v.t. Feek ba lëy i moor nga ni reag nga madaay ma ni suruy ea m'uw fa booch ngea yaen nga m'oon. To pole, as a raft.

Mu tay-aen'um nga mu qiig naag ea rea faafat ney nga daarow.

qiim {qimaan, qimean} n. psble. Baang u yuwaan ban'ean ni yi maa taay ea ggaan nga laanggin fa yi maa qingqing nga ban'ean. Taro leaf plate, taro leaf food wrapper.

Mu t'aer baang ea yuwaan ea dinaey ngea mang qiim roodow.

qiin det. interr. & det. quant. Ba bug ea thiin ni bea fiith qorngin ban'ean. Ku yi maa yoeg nga ban'ean ni ba lichliich ni gonopon ea l'agruw fa boqor boechquw. How many?; a few, a couple.

Qiin ea duw room ea chiiney?

Qiinfiyaarnoo [<Spanish infierno ] n. p.n. topon. Baang ea ban'ean ni baay ko machib ko Kiriistiiyaanoo ni tafean ea girdiiq ni taadeeneen ni ba sug ea nifiy riy. Hell.

qiinich [<English inch ] clsfr. quant. Reeb ea fool ni Mariikeen ni gonopon ea reeb ea qulqul u bugul i paqëy. Inch.

Laal ea fiit ngea dalip ea qiinich n'umngig.

qiing v.t. Feek reeb ea ban'ean nga ni bachiy nga reeb ea ban'ean ngea daab kii m'uug fa rea n'ean ni ka ni bachiy. To wrap.

Kea qiing ea qaath fa rea taqang ni yi bea luum riy.

qiir pron. Fa chaaq, ni ba pumoqon fa bpiin. He, she.

Qiir ea raam fa chaaq ni gu bea yoeg ni kea qiring fa rea salpiy.

qiis [English yeast ] n. Ba miit ea ban'ean ni yi maa taay nga fidik' ea faloowaa nga ni liith mea thoothow ngea gaaq fa rea faloowaa. Ku baay boech ea girdiiq ni maa qaruy ko raen nga qu ni qunum nga qu ni ching ngaay. Yeast.

Kea qaruy fa pi bitiir ea qiis ka ra qunum-eed ka ra ching gaed ka ra chaam gaed.

qiisoebiing (dial: qusuubiing) [<Japanese isshoobin 'bottle the size of one shoo (1.8 l.)' (ichi 'one' + shoo + bin 'bottle') ] n. Ba miit ea maaloer ni ba lëy ea gaaloon gathoon. Type of half-gallon-bottle.

Ka guub ni nga mu piiq reeb ea qisoebiing ea qachif ngoog.

Qiisoengaech (dial: qosoongaach) [<Japanese oshoogatsu 'new year's, first month of the new year, lit. "honorable starting month"' ] n. p.n. time Reeb ea rraan ni maa madnam naag ea Kiriistiiyaanoo ni qaram ea ngiyaal' ni ni gargealeag Yeesuus riy. Baay ko bi ni ragaag ngea l'agruw ea puul ko riliiw' ngea laal fean ea puul. Christmas.

Baay boech fagear roog ni gubiin ea Qisoengaech ni gamow ma geefit.

qiiw₁ n. Ba miit ea lugoch u madaay ni boed yaqan ea langith machaanea ba chiichiir nga taqa baang, ba gaaq ni baay u toqobean ea maak'eef. Brain coral.

Kea chuw ba nguuf qaraay nga taan ea qiiw ni ri ba gaaq.

qiiw₂ exclamation. Ba bug i thiin ni yi maa yoeg ni ka ni taamadaag fa ka ni gin nga ban'ean. Exclamation of surprise or fear.

qochqoch {qochqochiy} n. Paalëy ko laek' fa maal fa dinaey. Taro leaf stem; new leaves of banana tree.

Kea maqut beaq u roey kea muuq ma kea weereeg ea qochqoch u but'.

qochqochiy (cf. qochqoch) v.t. Buqöy yuwaan ban'ean ngea muul. To pluck leaves.

Kea qochqochiy ea baabiy fa rea kea laek' roog ni ngea yim'.

qod v.i. Mool ma ni gin nga ban'ean fa ni suwon ni kea m'aay ea chuuchuw. To wake up, awake, arise, get up.

Mu puug fa rea tiir yaa kea masiiw' ma daawor i qod ma baay ea sukuul.

qod qaraan a. Ba paapëy ni raa qod ni faqän raa bea mool ma ni puug ni ngea qod. Easily awoke from sleep.

Kea mool fa chaaq ma chanea mu puug yaa raa qod yaa ba qod qaraan.

qodabeag (cf. qod) v.t. Paer ni yi bea qod ni baay faan ni yi bea qod. To stay up for a particular purpose; to keep a night vigil.

qodabëy (dial: qadabëy, qodabaay) a. Mu guy ea qadabiy.

qodabiy (dial: qodabëy, qodabaay) a. Ba bug i thiin ni yi maa yog ni faan ea kea riin' beaq ban'ean ni suusun ea daab i riin' ma kea riin' ni suusun ea nga ni puw-aen' ngaak' fa nga ni liiq. Ku yi maa yoeg nga ban'ean ni ka ni magaen naag nga reeb ea ban'ean ni daariy faan.

Ka mu qadabiy ea gu paag ba baat ngoom ngea muul loelug-eem.

qodqod (cf. qod) v.i. Qod ni ba piireq yaay, fa ba n'uw nap'an. To wake up, awake, arise, get up.

Dea yog ni gu mool ni bea feal' rogon fowngaen, yu qu gu qodqod.

qog₁ v.i. Buguy qayiy ma ni k'iyeeg ma ka ni yaen nga laang ni ba toelaeng, fa paer u baang ni ba toelaeng ma ni pagey nga niib ni pum nga baang ni ba soobut' ni ka yi ba saak'iy. To jump. [root: qog naag]

Kea qog fa rea pagäl ko fa rea kaarroo nga but' ni ka bea yaen.

qog₂

qog nga thuw

qog naag (cf. qog) v.t. Piiq ban'ean ni daawor ni niing ni nga ni piiq. N'eanigin ban'ean ngea qog. To offer; to jump.

Mu feek yaa ba kireeb ni ngea qog naag beaq ban'ean ngoom ma daab mu feek.

qog nga l'ugun v.i. M'aag ea yabachbach nga k'angngaan beaq ni faan ea qadaag fa ka ni falfal-aen' ko fa chaaq. To embrace.

Kea yaen fa rea tiir kea qog nga l'ugun ea paqpaaq rook' yaa ka ri taawreeng naag.

qoglaang [Cf. Palauan chokelang 'type of taro' ] n. Ba miit ea laek' ni ba dakea ngea ramaqën maak'eef ramaqën ni ku yi maa kaay. Type of blue taro.

Gaeg ea daabuug ea laek' ni qoglaang.

qogqog (cf. qog) v.i. Yaen u luwaan nga laang ngea suul nga buut' ni ba piireq yaay. To jump up and down.

Bea qogqog fa rea kaayruu i yaen ko fa rea buulyal.

Qokaaw n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Weeloey ni qiir ea piiluung. A village, the capital of Weeloey.

Qokiinaawaa n. p.n. topon. Reeb ea naam ni ba doonguch ni baay u charean yu Saapaan nga lëy ni yimuch. Ku fithingaan ba miit ea kamuut ni yi maa kaay. Type of potato; Okinawa.

Mu piiq ba paaq ea laqar ni Qokiinaawaa nga gu fiqiy.

Qoktoobër [<English october ] n. p.n. time Bi ni ragaag ea puul ko duw ni Mariikeen. The month of October.

qolean {qolean} [Cf. Palauan chelewel 'its scale' ] n. psble. Noechii ban'ean ni baay u doewngin ea niig ni baay u dakeän ea yalach rook' ni faqän ba dakea ngea tamiilaeng ramaqën. Scale of a fish.

Kea thaey fa rea niig ma kea magach ba qolean ko piiskaa roog.

qolëy₁ v.t. Chuweeg keeruq ban'ean ngea m'uug fithik' ni boed ea p'aaw fa gurguur qaraa ku ba miit ea ban'ean. To peel, pare or take off the covering.

Mu qolëy ea rea yael' i p'aaw niir ngea languy ea rea tiir niir.

qolëy₂ n. Noechii ban'ean ni baay u doewngin ea niig ni baay u dakeän ea yalach rook' ni baang u doewngin. Scale of a fish.

Taqareeb ea qolëy ni kea magëy ko fa rea piiskaa roog ma kea miil fa rea niig.

qoleelaey n. Ba miit ea gamanmaan ni daeriy piyaan doewngin ma ba qachiichiig ni ba dakea ngea boed yaqan ea looth fa parchooyog ni maa paer u fadik' ea buut' u qarow u madaay, ma ku baay boech ni maa paer fadik' i doewngin ea girdiiq. Worm.

Kea pat fa rea nimeen nga ba qoleelaey ni ri ba gaaq kea kaay.

qolqol n. Noechi yael' i tireet ni ri ba qachiichiig ni ba dakea ngea woed fa ti ni maa toey ea k'aay ngea goenoew ni tafean. Fine thread, as in a spider web.

Ka gu chaafin naag ea qolqol ni tafean fa rea goenoew ni daa gu guy.

qoreel (dial: qureel) a. Ba kan nga paalog ni dea chuguur ea nga raay ko gi ni yi baay riy. Far away, distant.

Ba qoreel ea naqun roog nga qarow.

qorngol n. Baqa ni geethiith ko keenggin ea qeach ni i yib i mus nga langaan ea reag. Part of qeach.

Ba sug ea niig u laan ea qorngol ko fa rea qeach.

qoroeluul n. Ba miit ea qarcheaq ni ba chuuchuguur yaqan ko buloegol, ma ba qachiig boech. Type of bird.

Ka guup' ba qoroeluul ko paachiingkoo ma dea kaen.

Qosoongaech (dial: Qisoengaech) [<Japanese oshoogatsu 'new year's. first moth of the new year, lit. "honorable starting month"' ] n. p.n. time Mu guy ea Qiisoengaech. Christmas.

qotoobaay (dial: qatoobaay) [<Japanese ootobai ] n. Mu guy ea qatoobaay. Motor scooter, motor cycle.

qoeb₁ v.i. Qamiith ni ba geel ni gawo yi bea yip'yip' laanmiit. To throb with pain, to ache.

Bea qoeb fa rea gi malaed roog ni daab kii yog ni nga gu paer.

qoeb₂ {qoebeeg} v.i. Tabab i riin' ban'ean fa ngoongoliy ban'ean. To initiate, start.

Kea qoeb ea maruweel ko fa rea faeluw.

qoeb₃ n. psd. Qubuun. His cheeks.

Kea puw ba t'iy nga qoeb fa rea pumoqon. (??)

qoebeeg (cf. qoeb₂) v.t. Tabab i riin' ban'ean fa ngoongoliy ban'ean. To initiate, start.

Ka ni qoebeeg ea maruweel ko fa rea faeluw.

Qoechean n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Qoecheeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

qoeg (cf. qoew) v.t. Feek ea qeew nga ni luuf ban'ean ngaay. To gather with qeew.

Bea qoeg fa rea piin ea buw yaa daab yog ni ngea yaen nga laang.

qoeng {qungiig, qungiin} n. psble. Boeg i yuwaan ea gaak'iy ni ka ni l'aeng ni ba feal' yaqan ni maa m'aag ea bpiin nga ra qupunguy-eed doewraed ngaay. Ku yi maa yoeg nga boeg i ban'ean ni baay ko galip ni boed yaqan ea miit i n'ean ney. Grass skirts; legs of a crab or lobster.

Bea ngoongoliy fa rea buulyal ea qoeng rook'.

qoer (dial: qawur) [Cf. Palauan chur 'midrib of coconut leaf leaflets' ] n. Mu guy ea qawur. Coconut leaf midrib.

Qoes n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

qoeschaeng n. Ba miit ea qarcheaq ni boed gaqngin ba qumeel ma chanea ba but'buut' raqean doewngin. Type of bird.

Ba qaram ba waay ko qoeschaeng u l'ugun ea gaak'iy.

qoeseey (dial: qooseey) a. L'agruw niiq ni taqareeb rogon fithingrow. Two persons with the same name.

Kea yib fa rea qoeseey roog.

qoesroey [Japanese ] n. Ba miit ea ban'ean ni ba dakeän ngea boed yaqan ea weach ma ba feal' boen ni yi maa thiy nga doewngin ea bitiir. Baby powder.

Yi raa maeluk naag ea bitiir ngea muuq ma ba feal' ni yi maa thiy ea qoesroey nga doewngin.

qoew {qoeweeg} (dial: qeew1, yaqow, yaqew) n. Mu guy ea qeew1. Pole for harvesting fruit, catching turtle.

qoeweeg (cf. qoeg) v.t. Mu guy ea qoeg. To gather with an qeew.

qöbqoeb (cf. qoeb₁) v.t. Ngea qamiith ni ba geel ni gawo yi bea yip'yip' laanmiit. To throb with pain, to ache.

Fa rea loet roog ea bea qöbqoeb ni sanaa ngea pooq.

qörngin (cf. qurngin) n. psd. Mu guy ea qorngin. All, everything. [root: yoqor]

qörufeeg (cf. quruf) (dial: qurufeeg) v.t. Taay ban'ean nga fadik' ea nifiy ngea gaweal ngea n'ag fa ngea yik'. To burn; to cook in fire.

Ba qaraay ea niig ni ka ni qörufeeg ma ku baay ea niig ni suup, bi ni ngaan ea nga mu koy?

qörwaech (dial: qurweach) n. Ban'ean ni ka ni ngoongoliy ko maad fa palaastiik ni yi maa qupunguy nga loelugey ni ngea qayuweeg loelugey ko yaal' fa ban'ean ni ri qaaw ngaay. Hat, cap.

Gaeg ea gu bea tamaaraq ko bi ney ea qörwaech ni nga gu taay nga loelugeeg.

qookaes [<Japanese okashi 'candy' ] n. Ba miit ea ggaan ni yi maa ngoongoliy ko meeriikeengkoo fa ku boech ban'ean ma ni taay ea suugaa ngaay ni nga qu ni kaay ni faan ea ba feal' lamean, ma gaathii nga ni fas ngaay. Candy, cookies.

Mu piiq reeb ea qookaes room nga gu woy.

qool₁ n. Ba miit ea laek' ni yi maa kaay ni maa tuguul u maqut. Type of taro.

Ba sug ea qool u tafaqin fa rea piin ni gaagang' kaen.

qool₂ n. Ban'ean ni maa qiing ea dagaq ko buw ni baay u taan ea wathir, fi ni raa muul ea wathir mea puuf ma ni guy ea dagaq ko buw. Yi maa fanaay ni nga ni taay ban'ean nga laanggin fa nga ni m'aag ban'ean ngaay. Betel nut blossom bud sheath.

Mu faethiy baang ea rea qool niir nga gu m'aag ngaay.

qoos [<English horse ] n. Ba miit ea gamanmaan ni ba gaagang' ni yi maa yaen u dakeän ma ba paapëy ko miil. Ba gaaq boech ko garbaaw ma ba toeylaeng ko garbaaw. Horse.

Kaakroom ea feek ea Chiyaamen ea qoos nga raay nga Waqab.

qooseey [Japanese ] n. L'agruw niiq ni taqareeb rogon fithingrow. Namesakes.

Kea yib fa rea qooseey roog ni nga gu waarow ko fitaeq.

qooyeq n. Ba miit ea niig ni boed yaqan ea wul' ma chanea daeriy fa rea qaach u pachan ni ba runguduq. Kind of fish.

Ka gu suul u madaay ni dalip ea qooyeq ni ka gu l'eeg.

qu tns. Non-present progressive.

qubichiy (cf. qubichiyaeq) v.t. N'eanigin ban'ean ni kea maqadqad ngea qamiith ba yaay fa ngea yib ea rachaaq riy ba yaay. To hurt, cause pain.

Kea qubichiy fa rea tiir fa rea gi malaed roog.

qubichiyaq {qubichiy} [Cf. Ulithian bwichya 'someone whos has been badly beaten up' ] v.i. & a. Geel ea m'aar rook' beaq ni ba m'aar. To worsen, of health; bad, sick, worse, of health.

Kea qubichigyaq fa rea m'aar roog ni baay qu qaspiitaal ba yaay.

qubing (dial: qufung, qubung) a. Mu guy ea qufung. Neat, stacked evenly, as with ends lined up.

quboch n. Gi ni buuk' ea fitaeq ko nuug ni raa yaen ea niig nga laanggin ea nuug mea leak i yaen. Inside of net, in the middle where the fish gather.

Ga raa yaen ko fa rea fitaeq ma daab qu mu chuguur nga quboch yaa yi raa puw-aen' ngoom.

qubraaraay n. Ban'ean ni ba dakea ngea boed boen ea niig fa lugoch ni ka ni feek nga taalaang kea paer kea meal ni yi raa faray boen mea yaen ni nga ni suull'ugun. Fishy smell.

Bea yaen boen ban'ean ni ba qubraaraay.

qubraawael n. Qathuw ni kea pil nga taan qalibëy ni ba tagaan boen. Underarm odor.

Kea madaq boen ea qubraawael rook' ea rea piin neam nga laang.

qubung₁ {qubunguy} (dial: qubing, qufung) v.t. Mu guy ea qubing. To stack neatly or evenly, as with ends lined up.

qubung₂ (dial: qunguy) v.i. Mu guy ea qunguy. To close, as the eyes. [root: qunguy]

qubunguy₁ (cf. qubung₁) v.t. Taay reeb nga dakeän reeb i yaen nga laang ni ba yaram ma ba taqaffoyen ni woed ea dayif ni yi bea ngoongoliy. To stack neatly or evenly, as with ends lined up.

Kea chalibaag ko gi ney ea chabog ni gu bea qubunguy mea bea puth.

qubunguy₂ (cf. qubung₂) v.t. Moleag qawochëy ngea daad kii yog ni nga ni guy ban'ean ngaay yaa kea moqöng. To close, as the eyes.

Mu qubunguy qawocheam yaa kea luf fa rea piin ea maad rook'.

qubuun {qubuug} n. psd. Ba rabaaq i qowachean ngea ba rabaaq ni ba sathuuthuw nga laang, fa linglingin qawchean. His cheek.

Kea qachëy fa rea buulyal ea beenii nga qubuun.

qucheel n. Ba miit ea paan ni boed yaqan ba lëy i moor ni ku baay ea fith riy ma ba qachiichiig ni maa tuguul u laan ea maqut. Ku ba miit ea tiqëy ni maa paer u fadik' ea yaan' ni bea weachweach dagurean. Yi maa languy ea rea miit i tiqëy ney. A reed like bamboo; type of shell.

Ka ri sug ea qucheel ko fa rea gi maqut roog ma daar yog nga nga gu toey.

quchif n. Ban'ean ni baay ko niiw ni boed ea qool ko buw ni baay ea wanguy ko quchub u laanggin ni daawor i puuf. Fi ni raa puuf ma fi ni m'uug ea wanguy riy ngea buung riy. Yi maa fanaay nga ni luum ngaay ni l'uud. Coconut blossom bud; type of boat.

Kea yib ea boroq ko fa rea kea qachif roog kea girgiriy ea quchif riy.

quchoegil n. Ba miit ea qarcheaq ni boed gaqngin ea nimeen ni ba qachiig. Ba n'uw bileel'ugun, ngea l'ugun. Ba talimar rochalean poen. Maa kaay ea niig, ngea garooraaw. Type of bird.

Ka guup' ba quchoegil kea muul nga but' gu bea gaay ma daa gu raa pat ngaay.

quchöliy (dial: quchuliy) v.t. M'aag ea gaaf nga k'angaan beaq fa ba gamanmaan ngea daab kii yog ni ngea pagoofaan ngea yim'. To strangle.

Kea quchöliy reeb ea pagäl qiir kea yim' foowaap.

quchquchiy v.t. To cut off roughly. [root: maqochqoch]

quchtham {quchthamiy} v.i. Baay u thiliin ban'ean. [root: qëchthil]

Kea quchtham ea malaang nga qaay fa rea tiir.

quchthamiy (cf. quchtham) v.t. Yoen' nga thiliin ban'ean. [root: qëchthiliy]

Mu quchthamiy ea cheal ko rea niig niir yaa raa qog nga madaay.

quchub n. Waqamngin ea niiw ni daawor i mareaw ni yi maa qunum lingirean ma yi maa kaay ea manaaw riy. Drinking coconut.

Moey nga mu fil ea quchub nga da qunum-eew.

quchuliy (dial: quchöliy) v.t. M'aag ea gaaf nga k'angaan beaq fa ba gamanmaan ngea daab ki yog ni ngea pagoofaan ngea yim'. To strangle. [root: moqchol]

Kea quchuliy fa rea pagäl qiir kea yim'.

quchumiy {moquchum} v.t. Niing ban'ean ni qimmoey ni ba fael, ba gaaq ni ban'ean ni l'agruw rabaaq ma maa gachgeach ni boed ea faasiw. To close something that has to fold together, like the mouth, hand, giant clam, etc.

Kea quchumiy fa rea kea yaer langaan nga bugul i paaq fa rea tiir.

quchuth n. Logowean ea langad ni ka ni yengyeeng ma ni thuwaag nga buut' ni ba talimar fa ba roowroow ramaqën. Betel nut juice or spittle.

Kea sug ea quchuth ko langad room u dakeän ea thuw room.

quchwoq n. Ba miit ea niig ni ba dakea ngea boed yaqan ea choey ma chanea maa paer u fadik' ea leem. Ba tamaasirgig doewngin ma ba dakea ngea maguchoel ramaqën. Type of fish.

I yaen ea tuutuw rook' ko k'eef foowngaen ni boqor ea quchwoq ni koel.

qudiy [Cf. Ulithian wungutthu^ 'to wring out' ] v.t. Dun'uuf ban'ean ngea yib lagowean fa raen ni baay u fadik' nga but. To squeeze out, wring out.

Moey ni ba geel paqam nga mu qudiy ea cheq ko fa rea suup.

qudoong [<Japanese udon ] n. Ba miit ea ggaan ni yi maa ngoongoliy ko meeriikeengkoo ni ngoongoliy ni ba n'uun'uw yael' ni boed yaqan ea faakl'uud. Noodles.

Ka gu qathkuy ea qudoong ko fa rea suup roodaed ni ri ba feal'.

qudqud v.i. To engage in sexual play. sexual

qudulduluy (cf. cf. moquduldul) (dial: =dugduguy) v.t. To crumple up; to wrinkle.

quduluf {qudulufiy} v.i. Qulunguy nga baang ni ba wagaagëy rogon ni dea feal' rogon i qayaliy nga but'. To pile carelessly.

qudulufiy (cf. quduluf) v.t. Qulunguy nga baang ni ba wagaagëy rogon ni dea feal' rogon i qayaliy nga but'. To pile carelessly.

Daab ku mu qudulufiy ea pii maad room niir nga but', mu yarmiy nga baang.

qufaan thiin (cf. thiin (quuf + thiin)) {qufaan thiig} [Cf. Ulithian ufan thin 'proud'. This must be borrowed form Yapese into Ulithian as it is clearly a compound in Yapese. ] a. psd. Beaq ni ba qadaag ni ngea paer ni ba feal' yaqan nga qu ni guy ma yi ba qadaag, fa ma ngoongoliy yaqan ngea paer ni qiir ea th'aeb i feal' yaqan u waen'. Fa riin' ban'ean ni ba feal' ma qeree yigii paer ni qiir ea bea weeliy marungaqagean. Proud, boastful. quuf + thiin

Ri ba qufaan thiin ea rea pagäl neam.

qufin n. Baang u doewëy fa doew ea gamanmaan ni gaethii maam ma gaethii yalach, ma baay ea rachaq u fadik'. Flesh, meat.

Kea maqadaab ea gu languy ba yaang i qufin ea garbaaw.

qufquuf (cf. quuf) a. Beaq ni ba taftaf nga yaqan fa ban'ean ni kea riin' ni ba moqomaaw'. Boastful, proud.

Kea puw ea qufquuf ko fa pii bitiir ni ka ra geel gaed ko baat'.

qufung (dial: qubung, qubing) v.t. Mu guy ea qubing. To pile, stack.

quliy₁ (cf. quul₂) v.i. Yaen ni yi bea qun ko nifeeng, gaethii yi bea yaen nga miit ea nifeeng. To sail with the wind; go straight without turning.

Gu waen nga qarow foowap ni ba paapëy yaa gu ba quliy ko nifeeng.

quliy₂ n. Baang u laan ea naqun u taan ea chigiy ni ka ni ngoongoliy ni yi maa taay ea chugum ngaay. Ku baang u madaay ni ba toelaeng ea malaang riy nga laang ni raa yaen dakeän ea daay mea m'uug ea malaang riy. Attic, area under roof; type of rock formation in the sea.

Kea sear fa rea booch ko quliy kea kur t'aay.

quloech n. Baang ko paalëy ko niiw ni yi maa faathiy nga ni m'aag ban'ean ngaay. Strip of coconut leaf for tying.

Mu piiq baang ea quloech ngoog ngea mang toogafaan ea duug.

qulöch n. Ba miit ea niig ni boed yaqan ea galaed. Type of fish.

Mu piiq ea piiskaa ngoog nga guup' ea rea qulöch ni ba qaraay ni ri ba gaaq.

qulqul n. Baang u ban'ean ni ka ni puthuy baang ngaay ngea cheag fa gäl yaang i n'ean nga taqa baang. Fa baang u ban'ean ni qu ni ngoongoliy ma dae m'aay ma ku ni ngoongoliy nga ni puthuy ngaay. Joint, continuation.

Bea qamiith ea qulqul u paqag.

quluch n. Ban'ean ni raa maat ngea muuq mea choeb ea dirraq, ma chanea taqa yaay ni yow ma buuch, ma ba paapëy ramaqën nga lingaan. Lightening.

Chiiney ea bea maat ea quluch, sanaa ngea yib ea n'uw ni ba gaaq.

Quluch n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

qulum n. Geel ea garbeab ni yib mea m'aay ea gawael. Cold, coolness.

Ri ba geel ea qulum ni taan i rraan foowngaen.

qulung {qulunguy} n. Boeg i ban'ean ni ka ni taay nga taqa baang kea paer ni kea moqlung nga taqa baang. Pile, stack, group, colelection, gathering, assembly.

Miniiq ea kea taay ea qulung ney ea malaang nga laan ea kanaawoq?

qulunguy (cf. qulung) v.t. Kunuy nga taqa baang ngea mookun nga taqa baang. To pile, stack, group together, collect.

Ka gu muuq i qulunguy fa chii malaang nga toqobean ea naqun.

quluw n. Ban'ean ni fenaam ni ri ba t'uuf room.

Kea pilig beaq fa rea nguun i buw ni gu bea quluw ngaay.

quluy (dial: qiliy) n. Mu guy ea qiliy. Part of house.

quluuliy v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea qulqul. To connect, join, continue, as lines. [root: qulqul]

Mu quluuliy ea rea yael' i gaaf ney yaa kea maath'.

quluun n. Reeb ea liiw ni ba piiluung ni ba toelang. High caste.

Kaakroom u roey u Waqab ea maa chaam ea baqa ni pagäl ngea baqa ni quluun.

qumaang (dial: qamaang) n. Ba miit ea galip ni maa paer u fadik' ea maliil ni ba gaagang' kaen. Boed yaqan ea qurich ma ba gaaq ko qurich ma ba gaagang' bugul i paaq. Mangrove crab.

Dalip kaen ea qumaang ni qimmoey u laan fa rea soonam roog.

qumeal (dial: gareach) n. Ba miit ea qarcheaq ni ba qachiig ko gap'luw ma ba roowroow taan l'ugun, ma ba talimar doewngin ni gaaqngin. Type of bird like a robin or thrush.

Bea yib ea qumeal i qunum ea qathib ko p'aaw.

qumeech n. Ba miit ea niig ni ba galgael doewngin ma ba qachiichiig radaan ni ba dakea ngea pulpaloq ma ku baay noechi yaang i roow u doewngin. Type of fish, unicorn fish.

Ri ba yoqor ea qumeech ni ba qaraay u fadik' fa rea gi langith.

qumman v.i. Piiq gisiy nga m'oon, ni faan ea ban'ean ni ba puwalaag. Ku yi maa riin' u boech ea churuq ni saak'iy ni barug fithingaan. [syn: k'uthyool ]

Bi ney ea churuq ea daab i yog ni raa guy ea bpiin boech yaa ba yoqor ea qumman riy ma ku ba kireeb bugaan.

qun v.i. Leak beaq beaq nga raanow nga baang fa yaen beaq mea laay beaq ngea raanow nga baang. To follow, accompany, go with.

Bea yoer fa rea tiir ni ngea qun ko yaen nga Doonguch.

qunoot n. Buw u thiliin ea l'iy ngea feal'.

Yael' ney ea buw ni ka mu piiq ngoog ea ba qunoot, ku mu piiq ba yael'.

Quntamaan n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Quntuun n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

qunum (cf. quun) v.t. Fuul' ban'ean ni ba raenraen. To drink.

Bea qunum fa pii pumoqon ea biyaa ngea rarum.

Qungiin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

qunguy v.t. Niing ban'ean ni qimmoey ni ba fael ni boed laan qawchëy. To close, as hand. [root: maqung]

Kea qunuy fa rea pagäl laan miit ma daawor i mool.

qupar n. Taer ni ba qulung.

Kea yit' fa rea piin fa rea qupar i t'aay ea pilig ni qimmoey u kanaawoq.

qupoel {qupöliy} n. Gaaf ni ka ni luulubuuy naag ni nga ni m'aag nga ban'ean. Noose.

Kea muul fa rea qupoel ko fa rea qeew kea magy ko fa rea quun i quchub.

qupöliy (cf. qupoel) v.t. M'aag fa langbiy ea gaaf nga ban'ean ma ni m'aag ngea machëqchëq. To tie a loop around.

Kea maath' gafaan ea baabiy roog ma daawor i yog ni nga gu qupöliy.

qupöng {qupönguy} (dial: qupung) n. Ban'ean ni yi maa taay nga dakeän ban'ean ngea miithaeg fa ngea niing ni daab kii yog ni ngea yaen ban'ean nga laanggin fa yib nga wuruq. Cover.

Kea yaen ea qupöng ko fa rea weach roog nga baang.

qupönguy (cf. qupöng) v.t. Taay ea qupöng nga ban'ean fa nga dakeän ban'ean. To cover.

Mu qupönguy ea rea th'iib niir yaa raa yaen ea laal nga laanggin.

qupung {qupnguy} (dial: qupöng) n. Mu guy ea qupöng. Cover.

qupunguy (dial: qupönguy) v.t. Taay ea qupung nga ban'ean fa nga dakeän ban'ean ngea maen. To cover.

Mu qupunguy ea th'iib yaa raa yaen ea laal ko ggaan.

ququy (dial: quuquy) v.t. Taay taban ban'ean nga but' ma ni thiithiy u buut ngea kireeb taban fa rea n'ean. To crush, as a cigarette.

Kea ching fa rea moqon kea ququy ea tamaagow rook' nga dakeän qaay ni daar naang ni qaay.

quraey n. Ba miit ea m'aar ni maa yib nga doewëy ni ba mak'adk'ad ma ba thiil ramaqën nga doewëy ni gi ni daariy ea rea m'aar neam riy. Fungus disease, cold water itches.

Kea yib ea quraey nga doewaag ni ri ba piireq ma daakuriy ea falaay roog.

qurbach n. Mareaw ni kea n'uw ea laar riy. Coconut with a large sprout, sprouted coconut.

Nga gu waen gu sëy boech ea mareaqw ni qurbach ngea kaay ea baabiy roog.

qureel (dial: qoreel) a. Ba kaan nga paalog ni dea chuguur ea nga raay ko gi ni yi baay riy. Far away, distant. [root: toqreel]

Kea piiq looraan ea yaen ngoog yaa ka yigii qureel ea kaantiin.

quriich₁ n. Ba miit ea galip nu madaay u dabap' ea chabog ngu maliil ni boed yaqan ea qumaang ma chanea ba qachiichiig ko qumaang. Type of small sea crab, like qumaang.

Ka gu yit' ba kea quriich u fadik' ea qaer ka ri gu gin ngaay.

quriich₂ a. Ban'ean ni ba patangras ni l'agruw paaq ni ba dakea ngea boed yaqan bugul i paaq ea galip. Having prongs.

Fa rea qeew roog ni ba quriich taban, kea yaen ngaan?

qurngin (dial: qorngin, qu^rngin) n. psd. Gubiin ban'ean ni ba yoqor fa ba liich. Quantity of, amount of, all of, as much of, every, everyone, everybody. [root: yoqor]

Ka gu piiq ea salpiy roog ni qurngiin daakuriy taqareeb roog.

qurqur n. Ba miit ea m'aar ni maa yib ko waldug ni ba gaaq ni maa yib ko kamuut. Ma kireeb naag ea kamuut ngea malaedlaed fadik' ni daab kii yog ni nga ni kaay. Potato disease.

Fa rea gi milaey' roog ea kea yib ea qurqur ngaay.

qurufeeg (dial: qörufeeg) v.t. Mu guy ea qörufeeg. To burn; to cook in fire.

quruuf {qurufeeg, qörufeeg} v.i. Taay ea nifiy nga ban'ean ngea yik'. To burn.

Kea yoeg ea poeliis ni yi raa koel beaq ni bea quruuf tayid ma yi raa yin' nga kaalbuus.

quruun a. Ba machalbag ni daariy ea deeneen rook' fa kireeb rook' yaa ri ba maengiil. Noble, holy in sense of pure; exalted.

Baay ko machib ni faqän raa paer beaq ni ba quruun ma ba feal' yaa raa feal' waqathaan u reeb ea yafas.

Quruun n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

qurwaech (dial: qörwaech) n. Mu guy ea qörwaech. Hat, cap.

qurwoch (dial: fadlap) n. Yuwaan ea niiw ni ka ba qachiichiig ni ka fin i tuguul ko mareaw ni daawor i qilal. Young coconut leaf.

Mu lifith reeb ea waay ko qurwoch nga gu fanaay.

qusaangii n. Ba miit ea gamanmaan ni ba n'uw ma ku ba geel tunguun qaay, ma ba n'uw yuwaan teel. Maa kaay ea waldug. Daariy u Waqab. Rabbit.

Gu waen nga Hawaii ma gu guy boech ea qusaangii u roem.

qusuubiing (dial: qisoebiing) [<Japanese isshoobin 'bottle the size of one shoo (1.8 l.)' (ichi 'one' + shoo '1.8 l. + bin 'bottle') ] n. Mu guy ea qisoebiing. Type of half-gallon bottle.

qutun n. Ba miit ea niig ni ba weach doewngin ma baay yuu yael' u rungduq ni yaen u ba lëy nga ba lëy. Miit i niig ney ea ri ba malmaal. Type of fish.

Muup' reeb ea qutun nga mu piiq ngoog nga gu waal ngaay.

quthum v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea m'uuth. To sharpen. [root: m'uuth]

Mu piiq ea ngadaq ngoog nga gu quthum ea yaer roog ngaay.

quthuuk'iy v.i. Paer ban'ean ni kea qëlqël fidik' kea paer ni kea moqmaaw' ni nga yalquweeg fa nga ni buguy. Stiffen up, as a carcass.

Ka gu guy fa rea pilis ni ba qaraay ni bea mool ma ka gu leam naag ni kea yim' yaa ka yigii quthuuk'iy kea paer u buut'.

quw₁ adv. interr. Ba bug i thiin ni bea fiith ea gi ni baay ban'ean riy. Where?

Qu quw ea kea yaen fa chaaq ni gamow ngaay?

quw₂ {quwaan} clsfr. psble. Ba bug ea thiin ni yi maa yoeg nga ba lamad ban'ean fa boechquw. Bit, quantity. [root: boechquw]

Ka taqa ba quw ea ggaan ni nga gu woy ma ka gu muuq ko qabiich.

quyngol n. Ba ngiyaal' ni daakuriy ea ggaan ni boqor ni bea yaen ea girdiiq ni ngea yim' ko biliig, mus ko gaak'iy ma daa kii raa k'uuf. Famine, scarcity of food.

Gadaed ba toowqaath u roey yaa gaathii ri ma yib ea quyngol ngoodaed.

quyool n. Ba miit ea gaak'iy ni ba dakea ngea boed yaqan yuwaan ea kookooris ngea keenggin ma baay waqamngin ni ban'ean ni ba sin'uun'uw ni ba sug ea balar u fidik'. Type of plant.

Kea toey fa rea tiir ba qamngin ea quyool nga dakeän keeruqug kea wagëy nga dakeän ea maad roog.

quuf {qufaan, qufaag} v.i. & n. psble. Beaq ni ri ba taf nga ban'ean fa ba taf ni faan ea ba feal' yaqan. To show off, be proud; pride. [root: qufaanthiin]

Ka ri quuf fa rea pagäl yaa kea sug ea buulyal.

quul₁ {quluun} n. psble. Yuwaan ea niiw ni kea marooroy kea muul nga but' fa ka baay u laeng. Dried coconut leaf; torch.

Mu gaay baang ea quul nga da yal'aay-eew.

quul₂ {quliy1} v.i. Qun ko nifeeng, qaraay yaen ko gi ni bea yaen ea nifeeng ngaay. To sail with the wind.

Gu raa suul nga qarow ma ba moem yaa gu ba quul.

Quul n. p.n.topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Gagil. Village in Gagil.

quum [Cf. Palauan chum, Ulithian gum 'unicorn fish' ] n. Ba miit ea niig ni ba matharthaar keeruq ma baay ea dumow u pachan ma baay ban'ean u p'eeriq ni ba m'uthm'uuth nga m'oon. Nigaan ea lugoch. Type of fish, unicorn fish.

Kea qaaw ba quum ko fa rea nuug kea gusthiy.

quun {qunum} v.i. Kaay ban'ean ni ba raenraen ni boed ea quchub. To drink.

Bea quun suup fa chaaq ni boed ni bea quun raen.

quuquy (dial: ququy) v.t. Mu guy ea ququy. To crush, as a cigarette.

quuy n. Ba miit ea maaloer ni ba luulubuuy ni fean ea nuug ni nga i pees naag. Maa feek ea girdiiq nu Waqab nga ni kuruuf nga qu ni l'ing ban'ean nga laanggin ni boed ea qachif fa ku ban'ean. Glass net float.

Gu bea fitaeq u madaay reeb ea rraan mea maen' ba quuy i yib ngoog.

qa    qaa        qae    qe    qea        qee    qi    qii    qo    qoe        qoo    qu    quu     TOP


Yapese Dictionary, web edition
revision 1/6/2017
email: John Thayer Jensen (compiler) – Stephen Trussel (web production)