Updated: 1/6/2017
Preface       Main      English Finderlist      Texts

Yapese Dictionary

 b    c    d    e    f    g    h    i    j    k    l    m    n    p    q    r    s    t    u    w    y   

sa    saa    sae    se    sea    see    si    sii    so    soe        soo    su    suu    

s

sabachbach (cf. bachbach) a. Kea qolooboch boechquw fa kea liyeeg reeb reeb ni dea geel. Somewhat tangled, coiled around, of string or rope.

Kea sabachbach fa rea laqar ko waangrach riy.

sabad {sabadiy} v.i. & n. Matanag ko maqadqaad. Ban'ean ni yi maa fanaay ni ngea matanag ko maqadqaad, ko mael fa maruweel.

sabadiy (cf. sabad) v.t. Matanagiy ko maqadqaad.

sabal {sabaliy} v.t. Paer nga but' ni ba saap beaq ngaak' beaq ni yow bea guy qawochrow. To sit facing someone.

Kea sabal fa gäl i chaaq yow bea thiin.

sabaliy (cf. sabal) v.t. Paer nga m'oon rook' beaq nga mu saap ngak'. To sit facing a person.

Ka ni sabaliy ea ggaan ni nga ni qabiich mea qaaw ea n'uw ma ni miil nga naqun ma ni paag fa pii ggaan u but'.

sabangbangeag (cf. bangbangeag) v.t. T'eet'aer ni ba qachiichiig yaang fa lufluuf ni ba qachiichiig yaang nga but'. To break into small pieces, to crumble.

Kea paer fa rea tiir ko fa rea gi faloowaa bea sabangbangeag ma daa raa kaay.

sabaabayagiy (cf. baygiy) (dial: sababaagiy) v.t. Puug ea paan fa liiq ea paan ni ngea daab kii tuguul u baang i ban'ean ma ngea kiliin. To weed, pull weeds, cut grass.

Ka guub ni daawor muub ma qeree ka gu paer qaraay gu bea sabaabayagiy boech charean ea naqun roodow.

sabaabaaqudeeg (cf. baabaaquud) v.t. Nga ni toomaaleag ban'ean nga ni naang toomaalngin, qaraa nga ni ngoongoliy ngea baaqud boech. To weight or feel the weight of.

Qa mu sabaabaaqudeeg ea rea cheal ney nga moeg toomaalngin ngoog ko ba man dalip ea pawon fa daangaay.

sabaabaaquud (cf. baaquud) a. Ban'ean ni gaethii ri ba toomaal. To be rather light in weight.

Kea sababaequud boech fa pi mareaw ea daqir ko foowaap.

sabaak'uw n. Ba miit ea niig ni baay noechi qaach u doewngin ni ba talimar ma ri ba gaaq langaan. Raa gaaq ma yi maa yoeg ni maa ngael' ni k'uw. Type of fish, small grouper.

Kea k'aed ba niig ea gaaf roog kea feek nga taan ea malaang ni sanaa ba sabaak'uw.

sabaalbaalyaang (cf. baalyaang) a. Qaliiliy boechquw fa ching ko raruw boechquw fa yib ea lumar nga qawochean boechquw. Become a little bit crazy, drunk, or dizzy.

Kea sabaalbaalyaang fa rea moqon ko fa rea qachif ni kea qunum.

sabaat'baat' (cf. baat') v.i. Faafael ko baat'. To play ball.

Bea sabaat'baat' fa pii bitiir ma kea madaq lamraed nga laang.

sabärbäriy (cf. sabärbaer) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea sabärbaer ni boed ea baer ni ka ni qaruy. To make muddy.

Kea sabärbäriy fa rea baabiy tafean ka ri geel ea songor riy.

sabärbaer (cf. baer) a. Ba yoqor ea raen u fadik' kea taparpar. Somewhat runny, watery.

Kea qaaw ea n'uw kea sabärbaer ea kanaawoq.

sabaenbaen (cf. baen) v.i. Baen ni gaethii ri ba gaaq ea baen ni taay, qaraa yoeg ea maelfith ku beaq fa palyow ku beaq. To lie, trick, mislead, fool, deceive.

Gu bea fiith fa rea pagäl ma kea paer bea sabaenbaen ni daar yoeg ea ti ni riyul'.

sabaethiin (cf. thiin) n. Paer ni yi bea weeliy thiin fa marungaqagean ban'ean fa yi bea thiin. Talk, conversation., chit-chat.

Kea siy ea sabaethiin nga ni mool boech yaa raa gabuul ma baay ea sukuul ma ri daab ni qod.

sabeebeqech (cf. biqech) a. Gaethii ri ba kadaay fa qaliit. Somewhat new or clean.

Baay gu chuw ko bi ney ea maad yaa ka ba sabeebeqech.

sabeebeqeg (cf. biqeg) v.t. Biqeg ban'ean ni boechquw ma boechquw. To read, recite.

Gu bea sabeebeqeg boech ea baabyor room.

sabeebeegiy (cf. baygiy) (dial: sabaabayagiy) v.t. Mu guy ea sabaabayagiy. To weed, pull qwwsa, cut grass.

sabeechbeech (cf. beech) a. Kea dakea ngea beech boechquw. Somewhat bruised.

Fa rea gi n'ean ni paqag ni k'aed ea garik ea kea sabeechbeech.

sabow n. Ba miit ea m'aar ni maa yib nga doewëy ko yalach ni boed ea gachaal ma ba mak'adk'aad, ma maa faathyaath ea yalach u doewëy riy. Yi maa yoeg ni maa sum ko raen. A skin disease (probably Tinea, cf. m'aar ko raen, lawaaat). [root: m'aar ko raen]

Kea yib ba miit i ban'ean nga doewaag ni sanaa sabow.

saböqbuqöy (cf. buqöy₁) v.t. Giringiy ban'ean ngea chuw ko gi ni baay riy ni kea miit u fadik' ban'ean, qaraa teel ban'ean nga laang. To pull, to jerk.

Mu saböqbuqöy ea rea qiig niir ni ba soowaath yaa ri m'ing.

sabthar (dial: sifthar) v.i. Yaen reeb ea ban'ean ngea yaen i bit' nga reeb ea ban'ean ni dea geel marin fa qaaw ngaay nga thaey nga kii yaen i qaaw nga ba yaang. To graze against, to richochet.

Kea paag fa rea pagäl fa rea malaang kea sabthar u loelugean fa

sabthareag (cf. sabthar) v.t. Mu guy ea sabthar. To graze against, to richochet.

sabthariy (cf. sabthar) v.t. Mu guy ea sabthar. To graze against, to richochet.

sabugbug (cf. bug) Ba bug boechquw. Somewhat crooked, bent, curved.

Ba qaraay ba lëy ea rean ni sanaa daab i feal' yaa ba sabugbug.

sabugbuguy (cf. säbugbug) v.t. Ngoongoliy ngea bug boechquw fa bugbug boechquw. To bend, make crooked.

Ga raa sabugbuguy ea rea yaaw niir ni ba soowaath ma daab i m'ing ma raa yaen i paer ni ba feal' rogon.

sabut'buut' (cf. but'buut') a. Ba dakea ngea boed ramaqën ea buut' fa m'araaniiw. Somewhat brown colored; dirty.

Fa rea pilis roog ni ba sabut'buut' ea kea liiq beaq.

sach v.i. Yoeg fa riin' ban'ean ni daa ni leam naag ni nga ni riin' fa nga noeg ma ni riin' fa noeg nga fin ni naang ma kea m'aay i riin' fa yoeg. To accidentally say or do something; to chance. [syn: chey ]

Kea sach langaag ka ni minmin ngoog ka gu taamaraq.

sadaqdaaq (cf. daadaaq) (dial: sadaadaaq) v.i. Mu guy ea sadaadaaq. To shake or vibrate somewhat.

sadaadaaq (cf. daadaaq) (dial: sadaqdaaq) v.i. Ba daadaaq boechquw ni dea geel ea daadaaq riy. To shake or vibrate somewhat.

Bea sadaadaaq fa rea tiir ko qulum, mu piiq reeb ea maad ngaak' ngea chuw ngaay.

sadaadaaraaw [root: cf. deeraew]

safal'feal' (cf. feal') a. Ba maengiil boechquw, ma chanea gaethii ri ba maengiil. Somewhat good.

Ba qaraay ba yael' ea buw ni ba safal'feal' boech ko yael' niir.

safang n. Ba miit ea ban'ean ni boed yaqan ea p'aaw ni gamanmaan, fa thalruus. Ku yi maa kaay ea rea miit i n'ean ney. Type of pumpkin.

Ba qaraay ea safang ni ka ni chimchimiy, mu qunum boech.

safath {safathiy} n. Buthuug mabaan ea naqun ni nga ni yaen nga laanggin. The breaking into a house.

Ka ni kaalbuus naag fa rea tiir ko safath naqun.

safathiy (cf. safath) v.t. Buthuug mabaan ea naqun ni nga ni yaen nga laanggin. To break into a house.

Kea safathiy beaq fa rea kaantiin kea qiring ea salpiy riy.

sagangan a. Ba saqaliiliy beaq, ba dakea dea llow-aen'. Somewhat crazy, stupid. [root: chunpath, malchoer]

Rea pagäl neam ea ba sagangan, yi bea baen naag ma daa raa naang ni yi bea baen naag.

sagoonopan n. psd. Ba dakea ngea boed rogon fa qorngin, ma chanea gaethii ri ba madugil ni boed rogon fa qorngin. Approximately.

Gu koel ba niig ni sagoonopan ea laal ea qiinch n'umngin.

sagup n. Ba miit ea niig ni ba dakea ngea boed yaqan ea buuy, ma ba geel ea thilpaer u keenggin, ma dea sey l'ugun ni boed l'ugun ea buuy, chaanea ku ba n'uw ma taban ea baay langaan riy. Ba gaaq ni yugu maa yaen ni daar paer u taan ea lugoch. Type of fish.

Ka guup' ba sagup ni ri ba gaaq kea chuguur ni ngea t'aer ea piiskaa roog.

salpiy n. Machaaf ni Ngabchëy ni yi maa chuwaqiy ban'ean ngaay u kaantiin. Boech ea yuu yaang i baabiyor ma boech ea ba waasëy. Money, currency.

Chiiney ea gu bea soen ni nga ni piiq paluwoog, yaa ri daakuriy ea salpiy roog ni gu raa chuwaey' ngaay.

salthag a. M'aar ni bachaan ea ka yigii yoqor ea ggaan ni ka ni kaay fa ka yigii yoqor ba miit ea ggaan ni ka ni kaay. Sick from eatng too much of a certain food.

Kea salthag fa rea tiir ko p'aaw ni loel.

salthaaw [<? Spanish soldado ] n. Ba rabaaq ea girdiiq ni ka ni feang ni nga i matanagiy reeb ea naam ni ngea yib ea chaam ngaay ma yaed ea nga raanoed ko chaam ni faan ea naam rooraed. Yaed ea yaed maa yaen ko mael u thiliin ea bi rooraed ea naam ngea ku reeb ea naam ni yaed bea chaam. Soldier.

Booqor ni booqor ea salthaaw ni maa yim' ko mael ni yi maa taay u faeyleng.

salufluf (cf. luf) v.i. Luuf ni boechquw ma boechquw ni daab i yoqor ni nga ni luuf taqa ba yaay. To remove.

Baay beaq ni bea salufluf ea quchub ko fa rae kea niiw roog.

sal'aal'angagiy (cf. sal'aal'angaag) v.t. Feek ea paan ni boechquw ma boechquw. To weed, pull weeds, cut grass.

Bea sal'aal'angagiy fa rea piin ea kanaawoq ko piiluung.

sal'aal'angaag (cf. l'angaag) v.i. Feek ea paan ni boechquw ma boechquw. To weed, pull weeds, cut grass.

Kea paer fa rea piin ni daariy ea n'ean ni bea riin', ma qeree bea sal'aal'angaag u kanaawoq.

sal'ool'ooboch (cf. l'ooboch) a. Kea l'ooboch boechquw, ni boed ea gaaf, fa kea maqalfath boechquw ni dea geel. Tangled a little bit, coiled loosely, make mistakes somewhat.

Kea sal'ool'ooboch fa rea gaaf roog ni daab kii yog ea fitaeq ngaay.

samachoel v.i. Yin' ea baat' nga laang nga qu ni choeweeg ma ku niin' ba yaay nga laang nga qu ni choeweeg, ma yi bea thiqëg. To juggle.

Bea samachoel fa pii buulyal ma kea yib ea pagäl nga fadik' ni yaed bea buuchaen'.

samath'aath'aag a. Ba dakea ngea sa kirkireeb loelugean fa ba dakea ngea saqaliiliy. Silly, like girls.

Rea rugood neam ea ri ba samath'aath'aag.

samaak'uw (dial: sabaak'uw) n. Mu guy ea sabaak'uw. Type of fish, small grouper.

samaeth'iib (cf. th'iib) n. Ba miit ea girdaan' nu madaay ni ba yoqor paqpaangin, ma baay leemun ni yi maa languy. Tiger-cowry shell.

Ba qaraay boeg i samaeth'iib ni ka gu feang ni nga gu feek nga qarow nga gu qurfiy nga gu thum'aag ngaay.

samn'ing n. Ba miit ea chaangangëg ni baay qaay ni ba n'uw ni maa oqg ngaay. Ba dakea ngea boed yaqan ba qasaangoel, ma chanea raa taal ma kea duguy poen nga dakeän keeruq. Grasshopper.

Kea koel fa rea nimeen ba samn'ing kea languy.

Samoel [Cf. Woleaian tamoliu ] Kaan ni qiir ea gaaq roodaed ni piiq rachaqën ni faan ko deeneen rook' ea girdiiq nu faeyleng ni gubiin. Savior.

samoermoer v.i. Bugbug nga m'oon ni yi ba saak'iy nga ni piiq chigiyey nga toomur. To stoop.

Kea puwaen' fa rea piin ko fa pii pagäl kea samoermoer ngooraed.

sanagör n. Dabuun ban'ean ni ri dabuun. Disgust.

Taer ea reeb ea ban'ean ni ba sanagör yaqan.

sanaa adv. Ban'ean ni daawor i madugil ko ri qaram rogon fa yugu daangaay. Ba maeruuwaer, ni ka daawor i madugil. Maybe, perhaps.

Sanaa daab guub gabuul ko maruweel.

sanöngnoeng (cf. noeng) v.i. Noeng ni ba gaagaafugow yaqan fa daa ni naang rogon ni fi ni yi bea fil rogon. To swim slightly.

Kea mul fa rea boroq nga madaay bea sanöngnoeng ni baay lumach.

sangan₁ n. psd. Kanaawoq ko ban'ean. N'ean ni kea buuch riy. [root: rogon]

sangan₂ (dial: =rogon)

sapanpaan n. Ba miit ea thow ni baay ea bugil riy ni yi maa kaay. Type of breadfruit with seeds.

Gu ba qadaag lamean ea bugil ko sapanpaan ni gu maa th'aag ko mareaw.

sapaagungun v.i. Qaaw ea n'uw ni ba qachiichiig boeng ma ba maqalaf boeng ni yi raa yaen u fidik' ma daab ri geel ea moenur ni yi raa taay. To drip, of rain.

Sanaa nga kii yib ea n'uw ba yaay yaa bea sapaagungun ea chiiney.

Sapaeniis [<English spanish ] n. p.n. topon. Reeb ea naam u Yuurooppaa ni qiir ea yib nga Waqab u m'oon ko ngabchëy ngea maang qiir ea paer yuu Waqab nga taan paaq. Ku yaed ea ra feek-eed ea Kiriistiyaanoo nga raay. Ku yi maa yoeg ko girdiiq ko rea naam neam ngea thiin riy. Country of Spain, Spanish.

sapuun [<English spoon ] n. Reeb ea taliin ea qabiich ko Ngabchëy ni ba dakea ngea boed yaqan ba seebel, ma chanea ba qachiichiig ni yi maa l'ing ea suup ngaay fa ban'ean ni daab yog i feek ko fook. Spoon.

Ba qaraay ba sapuun ni nga gu seesey ngea mang goey roog.

saqadqadaag (cf. qadaag) v.t. Qadaag boechquw ni gaethii ri ba geel. To like, love, want somewhat.

Gu ba saqadqadaag ea rea piin neam ni ngea feal' ea thiin roomow.

saqakul (dial: saqaluk) a. Dea paapëy fa machreg. Slowly. [syn: soowaath ]

Ka ga ba saqakul boech ko yaen, ga raa taaw ko gi ni ga bea yaen ngaay ma kea neap'.

saqaliiliy (cf. qaliiliy) a. Qaliiliy boechquw. Somewhat crazy, drunk, or dizzy.

Gu maa tamaadaag ko rea moqon neam yaa ba saqaliiliy.

saqaluk (dial: saqakul) a. Mu guy ea saqakul. Slowly.

saqamithmiith (cf. qamiith) v.i. Qamiith boechquw. To hurt somewhat.

Bea saqamithmiith loelugeeg ea chiiney.

saqangqang n. Ba madnam ni goqo girdiiq ni ba muchugbil ea yaed baay riy. Bachelor party, stag party.

Ka ni noon ngoog ni nga gu waen gu qun ko fa rea saqangqang ni baay ko saabaadoo nga Taraang.

saqaaqamiith (cf. qamiith) v.i. Qamiith boechquw. To hurt somewhat.

Bea saqaaqamiith ea yal roog ea chiiney.

saqäl a. Ba dakea ngea qaliiliy ma gaethii ri ba gaaq ea qaliiliy rook'. Somewhat crazy, stupid. [root: saqaliiliy]

Ba saqäl ea rea pagäl neam, yaa ka ni baen naag ma dea naang.

sarang [<? German ] n. Ba miit ea taliin maruweel ni ba waasëy ni ba m'uuth ni ba dakea ngea boed yaqan ba maaysal ma chanea yi maa fanaay ko maruweel ko rean, gaethii wasëy. Chisel.

Mu piiq ea sarang room ngoog nga gu maruweel ngaay.

sarap (dial: gasrap) v.i. Yaen ni daar qayaal qayiy nga dakeän ea buut' ni faan ea ka ni maqadqad ngaay ma yi raa taay nga buut' mea qamiith. To limp, to tiptoe.

Kea kun ea meeloer nga qaay fa rea tiir bea yaen ni bea sarap.

saraangak [<German schrank ] n. Ba teebel ni baay ba yaang riy ni yi maa giringiy nga wean nga ni taay ea chugum nga laanggin ma ku ni niing mea yaen nga laan fa rea teebel ni daab kii m'uug. Ban'ean ni yi maa giringiy baang riy nga wean nga ni qaaf ea chugum ngaay ma ku ni thuruy nga laanggin. Desk, drawer, cabinet.

Ka gu mithaeg ea langad nga laan ea saraangak roog.

sarbuch a. Kireeb yaqan beaq. Ugly.

Bi ney ea bitiir ea ka ba sarbuch boech yaqan.

sarbul (dial: sorbul) n. Nifeeng ni maa yib u laan ea ngeak ni boqor ea n'uw ni maa feek ngea qaaw nga dakeän ea naam. West wind, opposed to the tradewind.

Chiiney ea ba feal' ni ngea yib ea sarbul yaa ka ni gaafgow ko raen.

sarëy n. Ba lëy i ban'ean ni ka ni quthum ni ba m'uuth taban u ba lëy ni fean ea chaam ni yi maa yin' ngea qaaw ngaak' beaq ngea kur ngea yim'. Battle spear.

Kea paag beaq ea sarëy ko fa rea baabiy roog ni baay yim'.

sarow n. Ban'ean ni yi maa qachey nga qawochean fa linglingin ea girdiiq ni ngea churuq. Ba gaaq ni reang fa beenii ea yi maa fanaay. Face make-up, as for a dance.

Ka yi gaaq ea sarow u qawochean ea bi neam ea buulyal ni ka ni taay.

Sarow n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

sarpagäl (cf. pagäl) [cf. Ulithian tar 'child' ] n. Reeb ea pagäl ni ka ba bitiir ni daawor rii qilal. A young boy.

Fa rea sarpagäl roog ea kea yaen nga madaay ko fitaeq.

satagofgoof (cf. gaaf) n. Raen ni bea muul nga but' ni yuu waqangchal ni boed ni bea yib u ban'ean ni kea kur ni ba qachiichiig ea makur riy. A drop, drip.

Beqer ba satagofgoof ko raen ni baay muul nga dakeän loelugeem.

sataltal (cf. teal) v.i. Taal boechquw ni daab i n'uw nap'an ma ku ni tabab ngaay ba yaay. To stop every now and then.

Mu maen ma daab u mu sataltal u kanaawoq ma ga yaen nga sukuul.

sataraaf [<German strafe ] n. Geechig ni yi maa piiq ngaak' beaq ni faan ea kea riin' ban'ean ni ba kireeb, qaraa ba tagopaluw ko matochiyal. Punishment.

Ka ni piiq ea sataraaf rook' fa rea moqon ni dalip ea puul ni ngea paer u kaalbuus.

sataambaay [<English stand by ] a. Paer ni ba feal' rogoy ni nga ni riin' ban'ean. To be ready.

Yaed maa paer ni matanag ni yaed ba sataambaay ni nga ra chaam gaed.

sawëy₁ n. Chugum ni maa piiq yuu Ngeek ngea yuu Nguluw ni ba walbuw nga boech ea binaew nu Waqab. Ba miit ea waay ni maa lifith ea ea girdiiq nu Ngeek; ku maa lifith ea girdiiq nu Waqab ni waay ko pumoqon.

Kea yib ba yaay ea sawëy nu Gagil u Ngeak ni boqor ea chugum riy ni ka ni piiq.

sawëy₂ n. Ba miit ea waay ni yi maa lifith ni yi maa taay ban'ean ni chugum nga laanggin ni ba gaaq ni pumoqon ea maa feek. Type of basket for carrying betel nut.

Gu ba qadaag yaqan ea rea sawëy room niir.

Saweeyoeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

sawon n. Waasëy ni ka ni qurfeeg kea geel i geel. Wrought iron.

sawur n. Ba miit ea gaak'iy ni boed yaqan ea riyaq ni baay ea guy riy ni ba weachweach ma ku baay ea guy u yuwaan. Baay ea falooraas riy ni yi maa faakaay ko nuunuw yaa ba feal' yaqan ma ku ba feal' boen. Plumeria tree.

Nga gu th'aeb ba paaq ea rea kea sawur room ney nga gu fiqiy.

sayänyaen (cf. yaen) v.i. Yaen ni daab i n'uw yaang ea gi ni nga ni yaen riy ma ni taal. To take a walk, to promenade.

Kea siy ea sayänyaen u kanaawoq i yaen, moey nga tabinaew nga mu riin' reeb ea ban'ean ni ba gaaq faan.

Saabaadoo [<Spanish Sabado ] n. p.n. time Reeb ea rraan ni baay u thiliin ea Biyaarniis ngea Madnam ko wiik ni Ngabchëy. Saturday.

Bi ney ea Saabaadoo ea gamaed raa yaen boech ea girdiiq nga madaay.

saaf [<German schaf ] n. Ba miit ea gamanmaan ni ba weachweach doewngin ma ba dubqag ea piiy u doewngin ni yi maa fanaay ni nga qu ni ngoongoliy ea maad riy. Yi maa th'aeb bunqën nga ni feek ma kii sum ba yaay. Daariy ea miit ney ea gamanmaan u reoy u Waqab. Sheep.

Nap'an ni faqän gu qun ko chuur nga Mariikeen, ma gu guy boech ea saaf.

saafriit n. Ba miit ea m'aar ni maa yib nga fidik' i doewngin ea girdiiq ni maa yib ko worrum ni maa languy ea worrum, ni raa geel maa raa ni yim' riy. Tuberculosis.

Kea yib ea saafriit ko fa rea fagear roog ka niin' nga naqun yi bea taafalaay naag ni baay gool.

saaf'oog a. Yaen qaraa buuch ni dea paapëy. Slow.

Ba saaf'oog ea bi ney ea booch. Daab i yog ni ngea qun ko saagireeng.

saagël n. Ba miit ea ban'ean ni yi maa ngoongoliy u madaay ni boed ea qaech ni yi maa ngoongoliy u yuu yaang i puw ni ka ni l'aeng ni boed ea rungrung fa waayaa. Yi maa toey u madaay ni ngea yaen ea niig nga laanggin ma daab kii yog ni ngea suul nga wuruq, ma ni yaen ni koel. Bamboo fish trap.

Bea koel fa rea moqon ea niig ko saagël rook' ni boqor.

saagireeng n. Ba miit ea gosgoos ni yi maa guy ko miniiq fa maang ea ea ba machreg. Race (contest).

Ri ba paapëy ea rea booch neam, raa qun ko saagireeng ma raa m'oon.

saakaleag v.t. Feek ban'ean ni nga ni toey ngaak' beaq ma ni suulweeg ni daab ni toey. To almost slap; to take a slap at someone but to hold back at at the last instant. [root: mear, tamarmeer]

Kea puw-aen fa rea pagäl bea saakaleag paaq ngaak' fa rea tiir.

saakaadaech v.i. Yaen nga paqëy ma ka ni k'iyeeg qayiy nga laang ni daa kii raa maath nga buut'. To do a somersault.

Ba cheag fa rea pagäl ko saakaadaech.

saakuuraa [<Japanese ] n. Ba miit ea gaak'iy ni ba feal' yaqan ea falooraas riy, yaa ba roowroow ma boech ea ba yaam' ramaqën ea roow riy. Baay yuwaan ni ba dakea ngea boed yaqan yuwaan ea ganit'nit' yuwaan. Type of flowering tree; pink plumeria.

Kea fal'aen fa pi buulyal, yaa yaed bea t'aer ea falooraas ko saakuuraa ni ngea mang nuunuw.

saak'aaw a. Qawaat beaq fa tinnaq ni faan ea kea taamaraq fa kea taamadaag ni ba geel marin. To be ashamed, or turn pale. [syn: matngeang ]

Ka ni puw-aen' ko fa rea tiir u fidik' ea girdiiq kea saak'aaw.

saak'iy a. Ba suwon nga laang ni ba k'iik'iy ni dea bugbug u but'. Standing, erect.

Daab ku mu saak'iy yaa yi raa guy-eem, mu paer nga but'.

saalap a. & n. Ba cheag i riin' fa ngoongoliy ban'ean ni ri ba qaath naag riy. Craftsman, skillful, expert.

Rea pumoqon neam ea ri ba saalap ko dumow m'uw.

saalaa [<English sailor ] n. Girdiiq ni maa maruweel u dakeän reeb ea baarkoow, ni maa qun ko gi ni bea yaen ea baarkoow riy i yaen. Sailor.

Kea qun fa rea fagear roog ko saalaa kea yoqor yaang ea kea guy boech.

saalbooy n. Ba miit ea chaachangëg ni qaningeeg poen, maa neel' qaay. Ba feal' yaqan yaa boqor ea kaalar riy. Butterfly. [root: taloolbëy, buraeg]

Ba qaram ba saalbooy ni gu ba qadaag ni nga gu saasiing naag nga gu faakaay.

Saamar n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

saamow [Cf. Palauan tjiamong 'type of thick-combed rooster' ] n. Bi miit ea nimeen ni dirraq ni ba gaaq ea rawey rook', qaraa ba yupunug. Type of rooster with thick comb.

Fa rea nimeen roog ni ba saamow ea ri ba geel ko chaam.

saant'ing n. Pacheq ngea liyog ni yi maa gaed ea nifiy ngaay. Flint and steel.

Ba qaraay ea saant'ing rook' beaq ni kea paag u but'.

saap {saap naag} v.i. Paer ni ba changar nga ban'ean ni yow ba sabal. To face towards. [root: saapeag, soopeag]

Mu saap ngoog nga da noonow, yaa gu bea guur ni nga gu waen.

saap naag (cf. saap) v.t. Ngoongoliy ban'ean ni ngea saap nga baang. To turn something towards, cause to face towards.

Gu bea saap naag ea gi ni kea yaen fa gäl i chaaq ngaay, ma daa gu raa guy row.

saapar {saapariy} v.i. Girengiy ban'ean ni ba n'uw nga ba rabaaq i paqëy ngea ku ba rabaaq. Gireng ni ruw rabaaq i paqëy. To pull something with both hands.

saapariy (cf. saapar) v.t. Girengiy ban'ean ni ba n'uw nga ba rabaaq i paqëy ngea ku ba rabaaq. Gireng ni ruw rabaaq i paqëy. To pull something with both hands. [root: baabaliy]

Faqän ni k'aed fa rea niig ni ri ba gaaq ea gaaf rook' fa rea pagäl ma dea yog ni ngea saapariy fa rea kea gaaf.

Saapaan [<English Japan ] n. p.n. topon. Reeb ea naam ni ku ba doonguch ni baay nga laan ea leqelquch u roey u Waqab. Rea naam neam ea qimmoey ea girdiiq riy u roey u Waqab ma yow chaam ea Mariikeen nga ra waer gaed ma qaram ma yaed chuw ngea yib ea Mariikeen nga raay nga Waqab ngea gaaq u roey. Japan.

Qu noeg ni Saapaan ea qu ra gaafgow naag-eed ea Waqab kaakroom.

saapeag (cf. saap) v.t. Ngoongoliy ban'ean ni ngea saap nga baang. To turn something towards, cause to face towards.

Weeniig ngoom mu saapeag ea rea tiir niir nga raay nga gu fangiichiy yaa nga gu waen.

saapil n. Ba miit ea tiqëy nu madaay ni ba feal' yaqan ma gawaa ba rabaaq u ban'ean ni ba luulubuuy ni ka ni luf ba rabaaq riy ka ni chuweeg ma kea magey ba rabaaq. Type of shell, kind of cowrie.

Kea feang fa rea tiir ba saapil ni ri ba gaaq ma ri ba feal' yaqan, ni bea gaqar ngea piiq ni chuwaey'.

saapp'iy v.t. Yaen ni yi bea leak baang i ban'ean ni ka noeg ni nga ni yaen ngaay. To go to a designated destination. [root: nameag]

Gu bea yaen qaraay ni gu bea saapp'iy ea qaspiital yaa kea yib ea m'aar ngoog.

saarmaataa [<Japanese saru 'monkey' + mata 'crotch', sarumata 'a kind of loincloth' ] n. Maad ni boed yaqan ea qaay ea maad ni yi maa yin' nga taan ea maad, ma fin ni yin' ea maad nga dakeän. Underpants.

Kea magochoth ea maad rook' fa rea pagäl ma daariy ea saarmaataa rook'.

saasagqal (cf. sagqal) a. Dea paapëy ko yaen fa riin' ban'ean. Slow.

Gu ba qadaag ni gu maa qun u kaarroo ni ba saasagqal.

saasaaf'oog a. Dea paapëy qaraa machreg. Slowly.

Bi ney ea booch ea ri ba saasaaf'oog.

saasaalap (cf. saalap) a. Ba taa ngoongoliy ban'ean ni ba maelfith ni dea ruyul' ni faan ea ngea yog ni geel fa maengiil ea rook'. Riin' ban'ean ni ba tagoopaluw ko yalean ni ba maengiil ni faan ea ngea yog ni feal' ea rook'. Cheat, glib.

Kea saasaalap ea girdiiq ko fa baqa neam ea kumii ka ra geel gaed.

saasaalapiy (cf. saalapiy) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea feal' nga ban'ean ni gaethii fean ni ba ba chaan ea daeriy ea n'ean ni ri qiir ea fean. To jury rig.

Kea kireeb ea booyoch roog ka gu saasaalapiy ka qu gu fitaeq ngaay.

saasmiq [<Japanese ] n. Niig fa ku ba miit ea qufin ni ka ba k'aak'ling ni yi maa kaay ni qaram rogon ni ka ba k'aak'ling. Raw fish, sashimi.

Mu puuy ba rabaaq ea rea niig niir nga ni ngoongoliy ea saasmiq riy nga ni kaay.

saath v.i. & n. Yaen ni yugu daeriy faan fa yugu daeriy baang ni nga ni yaen ngaay fa ban'ean ni nga ni riin'. Ku yi maa yoeg nga luwaan ea pil ni kea yaen u baang i theerek fa ba maaloer. To wander about aimlessly; a crack in glass.

Kea yaen ea saeth ko fa rea weach roog.

saawsaaw' [Cf. Palauan sausap 'soursop' ] n. Ba miit ea gaak'iy ni ba qachiig gaaf i yuwaan ni boed yaqan yuwaan ea qaabaas, ma baay waqamngin ni ba sug boeg i ban'ean u doewngin ni boed yaqan ea rachngal, ma gaethii rachngal yaa daab ni kun ngaay. Yi maa qunum waqamngin ea rea miit i gaak'iy ney. Type of tree, soursop.

Gaeg ea ri gu ba qadaag ea saawsaaw' ma daa kii raa yog ni nga gu qunum yaa kea taa m'urm'uur nguweeleeg ngaay.

saay n. Gathoon ba rabaaq ea chuur ni kea yaen nga ba yaang fa kea yib u ba yaang. Fleet.

Kea suul fa rea saay ni yaen nga Ngeak.

Saay n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

saaydan [<? Japanese ] n. Baang i yaer ni ba n'uw ea yaer riy ni fean ea chaam ni yi maa toey fa reag ko girdiiq. Sword.

Gu ba qadaag yaqan ea kaachiidoo ni yaqan ea chaam ko saaydan.

saayfuu [Japanese ] n. Ban'ean ni yi maa taay ea salpiy nga laanggin ma ni duguy ngea qachiichiig ma ni taay nga laan ea paakittoo. Wallet, billfold.

Kea muul ea saayfuu roog u baang ni baay ea salpiy riy ni ba piireq.

Saaypaan [<English Saipan ] n. p.n. topon. Reeb ea doonguch ni qimmoey ni toomm'oon ni baang u laan ea rea thael i fachfach ney, ma ka raa chuw gaed ka ra mang gaed reeb ea commonwealth nu Mariikeen. Baay ea rea naam ney nga laan ea ngeak u Guwaam. The island of Saipan.

saediin [<English sardine ] n. Ba miit ea niig ni ba dakea ngea boed yaqan ea pathuuy, ma ba n'uw boechquw. Yi maa koel u Ngabchëy nga ni th'aeb loelugean nga ni taay nga koebreq nga qu ni piiq ni waey'. Canned sardines.

Ba qaraay ea ggaan ni saediin ea thum'aag riy.

saek [Japanese ] n. Reeb ea fool ni yi maa fil n'umngin ban'ean ni taqareeb rogon nga ragaag ngea l'agruw ea qiinch fa reeb ea fuut. A unit of measurement, foot.

Da yigii yib ea n'uw yaa daa kii man reeb ea saek ea raen ni ka baay u laan ea daroomkaang roog.

saeliipow (dial: saesaeliipow) n. Ban'ean ni yi maa yoeg marungaqagean, ma daab noeg ko maang, fi ni chaaq ni yi bea yoeg ngaak' ea ngea leam naag ko maang ea yi bea weeliy marungaqagean. Riddle.

Kea yoeg fa rea tiir ni ba qaram reeb ea saeliipow ngoog ni kea qolooboch loelugeeg riy ma daa gu naang.

saeripow v.i. Yaen u fidik' ea nifeeng ni bea qun ko nifeeng i yaen ni gaethii fa rea n'ean ea bea yaen naag qiir. Boed ea maloob ni baay n'ean mea paag qiir nga qii qun ko nifeeng. Glide, as a bird.

Ri ba feal' yaqan fa rea malaab ni bea saeripow u laan ea laang.

saeruukaang [<Japanese ] n. Ba waasëy ni maa chealcheal ni yi maa m'aag ko qayaaw ma ni m'aag ko gaaf ni faan ea ngea qaaw ea niig ngaay ni ba gaaq ma daab i k'aed ea gaaf ngea th'aeb, ma reeb ea faan ea ngea daab kii qi t'eechaeng ea gaaf. Swivel used to connect leader to fishline and to fishhook.

Mu piiq reeb ea saeruukaang nga gu taay ko gaaf roog.

saesaeliipow (dial: saeliipow) n. Mu guy ea saeliipow. Riddle.

saesiing [<Japanese ] n. Yaqan ban'ean ni ka ni yoeloey nga paqëy fa ka ni feek ko kaameeraa, ni yaqan beaq fa yaqan ban'ean. Photograph, picture.

Mu daag ea saesiing room nga gu guy boech, tooq.

saesyow [Borrowed? source unknown. ] n. Ba miit ea m'aar ni maa yib nga paaqëy fa qayiy ni ba malaed. Elephantasis of arms or legs.

Kea yib ea saesyow nga paaq ea tiitaew roog.

saethiiw (dial: =soethuw, saethuw) Sage, all-knowing magic person.

saethuw₁ n. Beaq ni maa yoeg ea ti ni baay buuch ku beaq nga m'oon. A fortune-teller.

Daab u mu saap ngoog ni qer rogon yaa gaethii gu ba saethuw.

saethuw₂ (dial: =saethiiw, soethuw) Sage, all-knowing magic person.

saeydae [<English cider via Japanese saidaa ] n. Ba miit ea ban'ean ni yi maa qunum ni yi maa chuwaqiy u kaantiin, ni baay u laan ea meeloer fa koebreq, ni maa m'aay naag ea baleal, ma daa niir ching ngaay. Soda, soft drink.

Mu piiq boech ea saeydae room nga gu qunum, yaa ka gu baleal.

sereg n. Nuug ko buuy, ni ba qachiig qawochean. Type of fishing net.

Yi bea ngoongoliy ea sereg ba yaay yaa qaraay ea ngea yib ea buuy ba yaay.

sey v.t. Th'aeb u ba lëy nga ba lëy ngea yaen ba rabaaq mea yaen ba rabaaq. To split.

Mu sey ea rea yael' i buw niir nga da kaay-eew.

seal v.i. Yaen ea thaam ko m'uw nga laang. Yaen ba rabaaq ban'ean ni suusun ea booch fa kaarroo nga laang.

Kea seal fa rea m'uw kea muul ea waay roog nga madaay.

seal'seal' n. Ba miit ea niig ni ba qachiichiig, ni maa paer u peqechabag fo maliil ni raa qey, mea chuw ea daay riy. Maa tiitiimqog u dakeän ea baer, ni daeriy ea daay riy. Kind of fish, mud skipper. [syn: qapraatul, qapriimen, qapriitul ]

Nga gu waen gu koel reeb ea seal'seal' ngea languy ea rea roothaal ney ni faakaag.

sear [cf. Ulithian ser 'to go aground, of boat' ] v.i. Chaafin t'aay ea booch fa m'uw ko lugoch fa qey u but' ni faan ea daa kii gaaq ea daay fa kea qey. To scrape bottom, of a boat.

Nga ni yaen nga madaay nga ni madagiliy ea rea m'uw ney yaa bea sear.

searsear (cf. sear) v.i. Sear ni ba yoqor yaay, fa ba n'uw nap'an fa ba yoqor yaang. To scrape bottom, of a boat.

Bea searsear ea rea booch ney, qeree mu soowaath naag.

seath a. Paer ni daar matooyil ko n'ean ni yi bea yoeg fa yi bea riin'. Inattentive.

seebael v.i. Yaen ni yi bea guy ba yaang ngea ba yaang ni gaethii yi bea maruweel, kea mus ni yi bea yaaliy baang ngea baang. Sightseeing.

Kea yib ea waasool nga Waqab ni gaethii ba liich ni yi bea seebael.

seebaeliy (cf. seebael) v.t. Paer nga qu ni yaeliy ban'ean ni ba feal' yaqan ma yi ba qadaag ni yi bea yaeliy. To look at and admire.

Kea moqulung ea girdiiq yi bea seebaeliy fa rea niig ni gaethii ba qachiig ni gu l'eeg u reegur.

seebel [<English shovel ] n. Ba yaang i waasëy ni boed yaqan ba sapuun, ma chanea ba gaaq ni yi maa kerkeer ea buut' ngaay. Shovel, spade.

Mu piiq ea seebel room ngoog nga gu th'aeb gaabin ea maqut roog ngaay.

seebeliy (cf. seebel) v.t. Maruweel ko seebel ni boed ni yi bea yip' ea buut' ngaay. To shovel.

Bea seebeliy fa chaaq ea yaan' nga kaarroo rook'.

Seeläp n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

seeleeg (cf. seal) v.t. Yaen naag ea thaam ko m'uw nga laang.

Kea yib ea marus ko fa rea piin ni yi bea seeleeg fa rea m'uw.

Seeliilog n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Seeluus n. p.n. topon. Reeb ea doonguch ni baay u laan ea district nu Maasal. The island Jaluit in the Marshalls.

seemeengkii [<Japanese semmenki <sen 'to wash' + men 'face' + ki 'instrument' ] n. Ba rabaaq ea pileet ni ba gaaq ni yi maa taay ea ggaan ngaay fa raen ni nga qu ni luukuy qawchey ngaay. Small wash basin.

Baay ea raen u laan ea seemeengkii mu riipaaq ngaay.

seenis (dial: siinis) [<English cents ] n. Reeb ea salpiy ni waasëy ni taqareeb rogon nga ragaag ea roowroow. Dime, ten-cent-piece.

seenseey {seenseey naag} [<Japanese sensei ] n. & v.i. Beaq ni maa fil ban'ean ko bitiir u sukuul. Fil ban'ean ko bitiir u sukuul. Teacher; to teach.

Gaeg ea dabug ea seenseey roog ko maathqëg.

seenseey naag (cf. seenseey) v.t. Fil ban'ean ngaak' beaq ni yi bea sukuul. To teach.

Fa rea moqon ni maa seenseey naag ea maathqëg ea ri ba cheag.

seentaak [<Japanese sentaku 'laundry' <sen 'to wash' + taku 'to launder' ] n. & v.i. Luukuy ea maad ngea chuw ea qaliit riy mea biqech ba yaay. Laundry; to do laundry.

Kea yaen ea bpiin roog ko seentaak nga lawaay ni daawor i suul.

seentaakseekkeen [<Japanese sentaku 'laundry' + sekken 'soap' ] n. Soep ni yi maa lukuuy ea maad ngaay, ma daa niir maeluk ngaay. Laundry soap.

Mu piiq boech ea seentaakseekkeen room ngoog nga gu lukuy ea thuw roog ngaay.

seeng [<Japanese sen ] n. Waayaa ni maa yaen ea gaamig u fadik'. Wire, line.

Kea thig fa rea kea niiw nga dakeän fa rea seeng kea th'aeb.

seenggil n. Baang u laan ea naqun ni ka ni taay ea rungrung riy ma baay ea maab riy, ma ku yu ngiyaal' ea maa moey ea wiindaa riy. Room.

Nga gu toey reeb ea naqun ni dalip ea seenggil riy.

seengkoo n. Ba miit ea ban'ean ni maa yib ngoodaed u keän Ngabachëy ni yi maa gael' ngea yaen ea qaath riy ngea miil ea neegng yaa daabuun boen ea qaath riy. Mosquito coil.

Chiiney ea kea neap' ma daeriy ea seengkoo roog ma daab i yog ea mool yaa ba piireq ea neeng.

Seepteember [<English September ] n. p.n. time Bi ni meereeb ea puul ko duw ni Mariikeen. The month of September.

seesey (cf. sey) v.t. Th'aeb ban'ean u ba lëy nga ba lëy ngea yoqor yaang. To split into many pieces.

Miniiq ea kea seesey ea buw kea yin' nga waay roog?

seeydaay [Japanese ] n. Ba galooyoch ni ba gaaq ni yi maa sey ea rayen riy ni gaagang' fa ka yuu kea gaak'iy ngea yib ea palaang riy. Sawmiil.

Ba qaraay ba lëy i qael ni ka gu feang u madaay ni nga gu feek ko seeydaay nga ni sey ngea yib ea palaang riy nga gu fanaay.

sibichbichiy (cf. bichbichiy) v.t. Liyeeg ban'ean nga ban'ean ni ba piireq yaay, qaraa bichiy ban'ean. To roll up, to coil up.

Mu sibichbichiy boech ea rea gaaf room niir yaa ri miit ko lugoch u qaer.

sibilbil (cf. bilbil) v.i. Biliig ban'ean ngea pilpil ni boqor yaang. To grind, to crack, to smash.

Bea sibilbil malaang fa rea moqon ni ngea fanaay ko dayif.

sibilbiliig (cf. sibilbil) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea pilpil ni boqor yaang. To grind, to crack, to smash.

Mu sibilbiliig ea malaang nga dakeän ea rea buut' niir ma ni simeen naag.

sibingbiing (cf. biing) v.t. Biing boechquw ni daab ri gaaq ea maab riy. To open somewhat.

Daab ku mu sibingbiing ea rea maab niir yaa raa yib ea neeng nga laang ea naqun ma daab yog ni nga ni mool.

sibiriir a. Beaq ni yugu raa qu ni noon ngaak' ma ri ti ni bea leam naag ea ngea riin' ni daab i fool ko ti ni yi bea yoeg ngaak' ni ngea riin'. Stubborn.

Chii piin neam ea ri ba sibiriir.

sibiibiyagiy (cf. sibiibiyaag) v.t. Chuweeg ea paan u baang i n'ean, fa th'aeb ea paan u baang ngea kiliin. To weed, pull weeds, cut grass.

Mu sibiibiyagiy charean ea taqang room ngea kiliin.

sibiibiyaag (cf. biyaag) {sibiibiyagiy} v.i. Chuweeg ea paan u baang i n'ean, fa th'aeb ea paan u baang ngea kiliin. To weed, pull weeds, cut grass.

Gu bea sibiibiyaag boech yaa baay yib ea paan ngoog nga naqun.

siboeyaes (dial: suboeyaes, subuuyaes, siboeyes) [<? Spanish ] n. Ba miit ea waldug ni baay boechi mak'adk'aad riy ni yi maa taay ko suup ngea fal'eag lamean ngea boen. Onion.

Mu piiq reeb ea siboeyaes nga gu taay ko suup roog.

siboeyes (dial: siboeyaes, suboeyaes, subuuyaes) [<? Spanish ] n. Mu guy ea siboeyaes. Onion.

sifithfithiy v.t. Redup. of sifithiy [root: cf. faethiy]

sifithiy v.t. Break into, like a building. [root: sifithfithiy, and cf. faethiy]

sigireq (cf. gireq) a. Ba thig nga ba rabaaq ni dea susuwon nga laang. To tilt, slant.

Mu guy ea rea kaap niir yaa ba sigireq ma raa maap'.

sigoebiing [<Japanese shi 'four' + ghoo '1/10 shoo, .18 l.' + bin 'bottle' ] n. Ba lagar ea maaloer ni ba gaaq ni boed reeb fa ti neam ea sooyuuq ni ba gaaq. Bottle about the size of a fifth gallon, , the size of a shoyu bottle.

Raa m'aay ea sooyuuq ko rea sigoebiing niir ma ga piiq gu fanaay nga qu gu taay ea qachif ngaay.

sik' v.i. Yip u laanggin baang i ban'ean ni ba kur nga wuruq ni ba tomagin. To suddenly go in or out of an opening. [root: suk']

Kea sik' ea quchub nga laan qawcheeg.

sikaatoo [<English skirt via Japanese sakaato ] n. Ba miit ea maad ko bpiin ni mus u keenggiy u dakeän chigiyey mea yaen nga dakeän qaay ma daariy ea keenggin riy. Skirt.

Ba qaraay ea sikaatoo rook' beaq ma dea moey.

sikeebee [<Japanese? ] Lascivious.

sikeeng [<Japanese shiken ] n. Ban'ean ni yi maa piiq ngaak' beaq nga ni guy ko kea miit ban'ean ni ka qi fil ngaak' fa daawor. Fa yi maa guy rogon fean i saalap beaq u ban'ean. Test, examination.

Ka gu feek ba sikeeng ko maathqëg ni ri ba moqmaaw'.

sikiidaes (dial: hikiidaes) [<Japanese hikidashi ] n. Ban'ean ni gawaa ba kaahool ni daariy qupoengean ni baay u doewngin reeb ea ban'ean ni yi maa giringiy nga wean nga ni feek ea chugum riy ma ku ni piiq ngea yaen u paer nga fadik' fa rea n'ean ni baay riy. Drawer.

Baay ea buw u laan ea sikiidaes roog ni ri boqor.

sikiif n. Maad ni ba gaagang' yaang ni yi maa taay nga dakeän ea beet fa yi maa gulgul ngaay. Bed sheet.

Foowngaen ea ri ba geel ea garbeab yaa daa ku gu feal' u taan taqa baang ea sikiif.

sikoejoe (dial: hikoejoe) [<Japanese hikoojoo ] n. Baang i ban'ean ni ba gaaq yaang ma ba n'uw ni ka ni paaseag ni maa yib i qaaw ea sikoekii ngaay fa changëg riy. Airport.

Nga gu qun nga sikoejoe nga gu guy boech ea sikoekii.

sikoekiy (dial: hikoekii, sikoekii) [<Japanese hikooki ] n. Mu guy ea sikoekii. Air plane.

sikoekii (dial: hikoekii, sikoekiy) [<Japanese hikooki ] n. Ba miit ea maqaf ni maa changëg u laan ea laang ni boech ea baay ea paraapalaa riy ma boech ea gaas ea maa yaen naag. Air plane.

Gaeg ea gu maa tamadaag ni nga gu qun u sikoekii.

sikoo n. Noechii ban'ean ni ka ni ngoongoliy ni yaqan boech ea ban'ea ma chanea ka ni ngoongoliy ni ba qachiichiig ni nga qu ni piiq ni chuwaey'. Souvenirs, handicrafts.

Kea yool fa rea fagear roog ni baay u Mariikeen ma bea ni nga gu piiq boech ea sikoo i fanaay.

sileek'leek' a. Beaq ni dea sugsug ma dea gaaq ma ba qachiichiig lukngun. Slender.

Ka ba sileek'leek' boech ea rea pagäl neam, gu raa guy ma wun'uug ea ngea m'ing lukngun.

siluul'luul' (cf. luul'luul') v.i. Muul i yib nga but' u doewngin reeb ea ban'ean ni ba soowaath ni boechquw ma boechquw. To slip down a little bit; leak a little bit.

Bea siluul'luul' fa rea m'aag roog u keenggin fa rea kea buw i yib nga but'.

simariiw n. Ba qulung ea malaang ni ka ni filaeth u baqa ni tabugul u ba tabinaew, ni raa yog ni nga ni taay gaan ea pumoqon nga dakeän. Boechi thael i wunbey ni baay u dakeän reeb ea wunbey, ni bea kiqeg ea baqa ni tabugul ngea baqa ni taqor.

Mu taay ea rea niig niir nga dakeän ea simariiw ma ga yaen moeg ko fa rea pumoqon ngea yib i guy.

simeen [<English cement ] n. Ba miit ea ban'ean ni yi maa ngoongoliy u ba miit ea malaang ni yi raa qathukuy ea rean ngaay ngea yaan' mea qël. Yi maa ngoongoliy nga ni paacheag ngea maang dayif ko naqun. Cement, contrete, mortar.

Kea doel' fa rea tiir kea toey loelugean nga dakeän ea simeen kea pil.

simeeng (dial: jimeeng) [<Japanese jimen 'ground, plot of ground', Cf. shimen 'space, surrounding' ] v.i. Ngoongoliy ea gi ni nga ni toey reeb ea naqun ngaay ni ka ni kiliin naag ea buut' riy ma ka ni yoeloey yaqan ea gi ni nga ni toey ngaay. To lay out the ground for a house foundation.

Moey nga da simeeng naag-eew ba yaang nga gu toey ea taqang roog ngaay.

siminmin (cf. minmin) v.i. Minmin ni ka ni falfalaen' nga ban'ean fa kea maak'aak'aer ea leam. To smile.

Mu siminmin nga gu feek yaqam.

simiq [<Japanese sumi 'charcoal' ] n. Qawaat u ban'ean ni ka ni qurufiy kea maath ea nifiy riy. Charcoal.

Kea thiy fa rea tiir ko simiq ko th'iib.

simireerey a. Gaak'iy ni yuwaan fa mael'ugun ni ka ba bitiir ka ba manguuy ni daawor i qëlqël. Very thin and smooth.

Dabuug ea gabuuy ni simireerey, yaa maa k'aed-eeg ea weach riy.

simoermoer (cf. moermoer) (dial: sumoermoer) v.i. Saak'iy ma ni bugbug ma ka ni piiq chigiyey nga toomur ni gawaa nga ni l'iif. To stoop.

Rea tiir neam ea bea simoermoer ngoodaed.

sin' {sin'eeg} v.i. Muul ban'ean u fadik' ban'ean ni ka qa rii ching ngaay.

Rea qiig ney ea daab i sin' u fadik' ea baer.

sinep' a. Kireeb ba rabaaq i ban'ean ni ka ba fas.

Bi ney ea quchub ea ba sinep'.

sin'eeg (cf. sin') v.t. Mithmitheeg ban'ean ni ka rii ching nga fadik' ban'ean ni ngea lof, qaraa ngea muul u tagiil'.

Kea reeg beaq fa rea piiskaa nga keenggin ea niiw ni daab yog ni nga gu sin'eeg.

sin'sin' (cf. sin') a. Sin' ni booqor yaay, fa ba n'uw nap'an, fa booqor yaang.

Daab i sin'sin' ea laeam room tooq, yaa gu raa liiq-eem.

sipal (dial: supal) n. Boechii naqun ni ba qachiichiig ma gaethii ri ba feal' rogon i toey ni tafean ea m'uw fa booch. Lean-to roof.

Gu maa taay taliin ea fitaeq roog u sipal ko booch roog.

Sipig n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

sipow (dial: siipow) n. Baang i yaer ni ba gaaq yaang ni yi maa toey ban'ean ni ba gaaq ngaay. Long knife, machete.

Mu piiq ea sipow ngoog nga gu sey ea rea mareaw ney ngaay.

siqin a. Beaq ni dabuun ni ngea piiq ban'ean yaa ba qadaag ni nga i paer ea tii rook' ni daab i piiq. Raa piiq ban'ean ma bea qamiith ea tafinaay rook' ngaay. Stingy.

Ri ba siqin ea rea pagäl neam, sanaa daab i piiq ea raen ko sarbul.

sirgig v.i. Miil qaay u but' ni daa kii miit nga ban'ean ngea qaaw nga but'. Doel' nga ni yaen u but' ni ba n'uw yaang. To slip, slide.

Kea sirgig fa rea tiir kea toey loelugean ko simeen.

sirif (dial: thirif) v.i. Qaaw ban'ean nga but' ma kii qog ba yaay fa boqor yaay nga laang fa nga ba rabaaq. Fa th'aeb ban'ean ni noechi yaang riy ea bea maath', qaraa thirthir ban'ean ni boechquw ma boechquw. To ricochet, bounce off; to chip, as with an adze; to whittle, to plane.

Bea sirif fa rea moqon ba tilgiy ni fean ea fitaeq.

siroeq (dial: siroew') v.i. Weeniig naagey ni nga ni riin' ban'ean, qaraa simoermoer nga ni yaen u fadik' ea girdiiq ni kea sug u but'. To humble oneself; excuse-me, pardon me.

Siroeq ngoomeed yaa ka mu paer-eed nga but' ma nga gu waen.

siroew' (dial: siroeq) v.i. Mu guy ea siroeq. To humble oneself; excuse-me, pardon me.

sitaengii [<Japanese shitagi ] n. Reeb ea maad ko bpiin ni yi maa yin' nga taan ea maad ni boech ea boed yaqan ba lëy i sakaetoo ma boech ea boed yaqan ba paanchuu. Woman's underclothes.

Ba qaraay ea sitaengii rook' beaq ma kea miil nga baang.

sitiniiniy v.i. Soen naag beaq fa ban'ean boechi ngiyaal' ni daab i n'uw nap'an ni nga ni soen. To wait for, to hold on.

Yugu mu sitiniiniy boechquw ma ka gu muuq ma gadow yaen.

siy {siyeeg} v.i. Paag beaq fa ban'ean ni daab ku ni leam naag ni ngea qun nga ban'ean fa nga ni piiq reeb ea ban'ean ngaak'. To skip, leave out, ignore.

Kea siy ea chaaq neam ko niig yaa daariy ea niig ni boqor.

siyeeg (cf. siy) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea siy ni daab ku ni leam naag. To skip, leave out, ignore.

Ka niib ni siyeeg fa rea maruweel ea daqir, ka niin' ko bi neam ea Saabaadoo.

Siyow n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

siyoobaay [<Japanese ] v.i. Taa piiq ea chugum ni chuwaay'. To sell something retail.

Bea siyoobaay fa rea moqon ko mareaw ngea boech ban'ean ni Waqab.

siyoodook

siib a. Beaq ni ri ba taaliyoer ko n'ean ni yi bea yoeg ngaak' ni ngea riin' ma daar ma tagopaluw ko piiluung rook'. Slavish, servile.

siif (dial: fiis) [cf. Ulithian siif 'dance skirt of buuth' Cf. Woliaian sifisifi 'grass skirt' ] n. Ban'ean ni yi maa ngoongoliy ko buuth ko niiw ni boed yaqan ba kea qoeng ni yi maa m'aag nga lukunguy ko churuq. Type of dancing skirt.

Mu ngoongoliy reeb ea siif nga gu fanaay ko churuq.

siimaaw n. Ba miit ea m'aar ni raa yib ngaak' beaq mea thow fa yigii gaaq baang u doewngin ngea thiil ko qorngin yaang. Ba gaaq ni maa yib ko yal fa paqëy. Elephantiasis of stomach, scrotum, arm, etc.

Kea yib ea siimaaw ko fa rea fagear roog ni ka ri gaafgow.

siinis (dial: seenis) [<English cents ] n. Reeb ea salpiy ni waasëy ni taqareeb rogon nga ragaag ea koebreq ni roowroow. Dime, ten-cent-piece.

Ka taqareeb ea siinis ni ga raa piiq mea maath fa rea maelfith room.

Siipin n. p.n. topon. Reeb ea doonguch ni baay ko yaat nu Waqab ni qimmoey u toqobean yu Rumung nga leelquch ma nap'an ni yib ea Ngabchëy mea ligil nga qaar. An island in stories said to have sunk near Rumung.

siipow (dial: sipow) n. Baang i yaer ni ba gaaq yaang ma ba n'uw ni fean ea maruweel. Long knife, machete.

Kea maqadqad fa rea tiir ko siipow.

siir v.i. Reeb ea deeneen ni maa riin' ea pumoqon ngooraed ni goqo qiir ni gaethii yow reeb ea bpiin. To masturbate. sexual

siirsiir (cf. siir) v.i. Mu guy ea siir. To masturbate. sexual

Sogon n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

songchol n. Beaq ni ri ba taatamaagow. Heavy smoker.

Ka yib fa rea songchol ngoodaed.

Songchol n. p.n. topon. Reeb ea doonguch ni baay u laan ea district nu Baalaaw. Sonsorol island.

sorbul (dial: sarbul) n. Nifeeng ni maa yib ko ngeak ni ba gaaq ni maa feek ea n'uw i yib ko naam ni ba yoqor fean. West wind, opposed to the tradewind.

Daay yigii yib ea sorbul ngoodaed ea chiiney yaa ka da gaafgow gaed ko raen.

soreag (cf. soor) v.t. N'ënigin ban'ean ngea saap nga baang. To direct something in a certain direction.

Daab mu soreag ea booch nga feath yaa baay ea malaang riy.

sow a. Daab i feal' ni bachaan ea ba kirkireeb fa ba qachiichiig fa ba ngochngooch, fa ku baay ban'ean ni ba riin'. Enough, satisfied.

Ba qaraay ea buw ma daab i sow yaa ri ba qachiichiig.

sowur n. Ba miit ea gaak'iy ni boed ea riyaq yaa ku baay ea guy u keenggin ngea yuwaan ngea falooraas riy. Ba yoqor miit ni raa ba miit ma ramaqën ea falooraas riy. Yi maa l'aeng nga ni fakaay ni nuunuw. Plumeria tree.

Ga raa piiq ba kiy ea sowur gu faakaay.

Soef n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

soefeeg v.t. Saapeag ban'ean nga baang. To face or oreint in a particular direction.

Mu soefeeg ea rea faafat niir kea daab i qaaw ko maliil.

soek'ling (dial: soop'ling) a. Baang ni kea qachiichiig ea daay riy, ma kea moem ni ngea sear ea booch fa m'uw riy. Shallow.

Chiiney ea nga daarow yaa kea soek'ling ma baay miit ea booch.

soek'oel (dial: soek'öl, soek'ul) v.i. Mu guy ea soek'^l. To walk tiptoe.

soek'öl (dial: soek'oel, soek'ul) v.i. Yaen ni daar qayaal qayiy nga dakeän ea buut' ni yi bea yaen nga wurulean qaay fa nga bugul i qaay ni faan ea kea maqadqad qayiy. To walk tiptoe.

Maang faan ni ga bea soek'öl?

soek'ul (dial: soek'öl, soek'oel) v.i. Mu guy ea soek'öl. To walk tiptoe.

soen {soen naag} v.i. Paer ni yi bea matangiy ban'ean ngea taaw ko ngiyaal' ni ngea buuch fa ngea yib beaq ni yi bea paer ngea taaw ko taayim ni ngea yib. To wait.

Mu paapëy yaa kea chaalbaan ea fagear room ko soen.

soen naag (cf. soen) v.t. Paer ni yi bea matangiy ban'ean ni ngea taaw ko ngiyaal' ni ngea buuch fa ngea yib beaq ni yi bea paer ngea taaw ko taayim ni ngea yib. To wait for.

Gu bea soen naag ea baas ni ngea yib ma gu qun ngaay nga Doonguch.

soenoen (dial: soonoon) v.i. Kireeb ea tuguul u ba kea gaak'iy ngea qachiichiig gaaf i yuwaan ma kea kirkireeb tamael'ugun. To wither, as of a tree.

Ba qaram ba kea niiw ni kea soonoen ni kea feal' yuwaan ni nga ni fanaay ko waay.

soep [<English soap ] n. Soap. Ba miit ea ban'ean ni baay ea wuthwuth riy ni faqän yi raa lithaeg ko raen. Yi maa fanaay ko maeluuk ngea chuweeg ea qaliit u doewëy. Ku baay ba miit ni yi maa luuk naag ea maad ngaay.

Mu piiq ea soep room ngoog nga gu maeluuk ngaay.

Soepluw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

soer n. Waqamngin ea gabuuy fa falooraas riy ni kea k'uuf. Boechii ban'ean ni ba sin'uun'uw ni ba dakea ngea boed yaqan ba yael' i qudoong. Pepper leaf flowers.

Soer n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Soereg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

soereeg (cf. soor) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea soor nga baang.

Mu guy yaa ga bea soereeg ea rea booch ney nga fadik' ea maliil.

soeroek' {soeroeg} n.p. Ba paluw ea n'ean ni bea yoeg fa bea riin'. Qaraa beaq ni ba gilbugwaan. He's right, famous.

Ba soeroek' ea rea pagäl neam ko n'ean ni bea yoeg.

soethuw (dial: =saethiiw, saethuw) Sage, all-knowing magic person.

soeweeg (cf. sey) v.t. Th'aeb ban'ean ngea yaen ba rabaaq mea yaen ba rabaaq. To split. [root: sey]

Mu soeweeg reeb ea mareaw ngea kaay ea baabiy roodow.

sönögor a. Dabuy ni nga ni saap fa maath nga ban'ean yaa yi raa sul'ugun. To feel nauseous. [root: sonsönögor]

Gu bea sönögor ko ti ney ea ggaan.

sönsönögor (cf. sönögor) a. Ban'ean ni yi raa guy ma raa yaen ni nga ni suul'ugun. Nauseating.

Daab ku mu yip' paqam nga fadik' ea chii ggaan niir yaa baay sönssönögor.

sörsör n. Ban'ean ni ka ni quthum ni gawaa ba yabwoq ni yi maa keer ea buut' ngaay ma ku yi maa feek nga maqut. Spade.

Kea m'ing fa rea sörsör ni fanaam ni gu feek ni nga gu maruweel ngaay.

soobuut' (cf. buut') a. Ba kan nga but' ni dea toelaeng, ni boed ea liiw fa toeylangin ban'ean. Low, of rank, class, elevation.

Mu kaneag boech ea rea lëy i rean niir nga laang yaa ka yigii soobuut' ma raa gaed beaq loelugean ngaay.

soobyaas n. Ba miit ea yaasaay ni ba mak'adk'aad ni yi maa taay ko suup ngea fal'eag boen ngea lamean. Onion.

Mu piiq reeb ea soobyaas nga gu taay ko suup roog.

soodook

soog n. Ba lëy i gaak'iy fa ku ban'ean ni yi maa feek nga u ni tooffaan ngaay yaa kea waer qayiy ni ka ni pilbithir, fa kea maqadqad qayiy. Walking stick.

Kea puwaen' ea tuutuw roog ngoog kea toey ea soog rook' ngoog.

Soog n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Soogaaw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Ku reeb ea nguchol ni yi maa tunguy ko bitiir ni ka fin ni gargealeag ni ba pumoqon, ma daawor i madugil fithingaan. Raa paer ni qaram rogon fithingaan ngea taaw ko ngiyaal' ni ka fin ni tunguy fithingaan. Masculine name, given to a boy child temporarily until a permanent name is decided on.

soogom n. Boechi yael' i gaaf ni ba qachiichiig ni ka ni l'aeng ni boed yaqan ea qaaw ma ba qachiichiig. Ba gaaq ni yi maa l'aeng ko gaal'. String.

Gu bea l'aeng ea soogom ni nga gu fanaay ko wuth nga gu koel ea nimeen ngaay.

sookoo [<Japanese ] n. Baang ni yi maa taay ea chugum riy ni nga qi paer ni daab ka qa ni fanaay nga ban'ean, ma baay fi ni taaw ko ngiyaal' ni nga ni fanaay ma ni yaen ni feek. Storeroom, supply room.

Daakuriy ea baabyor u roey, ma chanea sanaa ka baay u sookoo.

sool [<English salt ] n. Ban'ean ni boed yaqan ea suugaa ma chanea ba budaay, yaa ni ngoongoliy ko daay. Yi maa taay ko ggaan ni ngea budaay naag mea qachiig ea garbeab riy. Salt.

Daariy lamean ea sool ko bi ney ea suup.

soomm'oon (cf. m'oon) a. Yaay ni th'aeb i m'oon ni buuch ban'ean ni daawor i buuch ba yaay. Qaraa raa boeg i n'ean ni bea yaen ma bi ni ba magid nga miit fa rea qulung i n'ean neam ko gi ni yi bea soor ngaay. First, ahead, in front of, before; the front.

Gu raa muuq ko qabiich ma n'ean ni gu maa riin' ni soomm'oon ea nga gu langad ngea muuq fa ni ku gu riin' boech ea ban'ean.

soonom n. Yanup ko qamaang ni yi maa ngoongoliy ko garaang, ma ni feek nga ni k'eeyaag nga fadik' ea rungduq u maliil ni ka bea m'uug baang riy nga laang mea yaen ea qumaang i chuw nga laanggin ma daab kii yog ni ngea yib nga wuruq, ma ni koel. Trap for catching mangrove crabs.

Ka gu waen gu guy fa rea soonom ma dalip kaen ea qumaang ni baay u laanggin.

soonoon (dial: soenoen) v.i. Mu guy ea soenoen. To wither, as of a tree.

soong n. Ba miit ea niig ni boed yaqan ea manguch, ma ba dakea ngea weachweach doewngin, ma baay ba qaach ni ba talimar u pachan. Ku baay soorbean ni l'agruw. Type of fish, goat fish.

Fa rea yanup ea ri ba sug ko soong.

soopeag (cf. saap) v.t. Ngoongoliy ban'ean ni ngea saap nga baang. To make something look one way.

Mu soopeag miit ea rea booch ney ko rea m'uuth neam, ma daab i sear nga ba malaang ma ni taaw.

soop'ling a. Baang ni kea qachiichiig ea daay riy, kea moem ni ngea sear ea booch fa m'uw riy. Shallow.

Chiiney ea kea soop'ling, ma baay qey ni ba paapëy yaa ba gaaq ea qey ea daqir.

soor v.i. Yaen ni bea soop'ey baang ni ngea yaen ngaay ni ba madugil. To be headed, pointed, directed.

Moeg ga bea soor ngaan ko rea kaadbuul ney?

soor faan (cf. faan (soor + faan)) v.i. Rea gi n'ean ni yi baay tapgin ban'ean ngaay. To have its meaning oriented towards. soor + faan

Baay gu liiq ea rea pagäl neam yaa bea noon ni ba soor faan ea thiin rook' ngoog.

sooroob (cf. roob) {soorbeeg, soorbean} n. psble. Piy ni maa sum u taan yacharqën ea pumoqon ni kea qilal. Beard.

Ka ba dubqag boech ea sooroob ko bi neam ea pumoqon.

soosoowaath (cf. soowaath) a. Dea paapëy ni maa yaen. Slow.

Bi ney ea booch ea ka ba soosoowaath boech, yaa raa noeng beaq ma raa m'oon riy.

soowaath a. Dea paapëy ni maa yaen. Slow.

Gu ba qadaag ni gu maa qun u kaarroo ni ba soowaath.

suboeyaes (dial: siboeyaes, subuuyaes, siboeyes) [<?Spanish ] n. Mu guy ea siboeyaes. Onion.

subuuyaes (dial: siboeyes, suboyaes, siboeyaes) [<? Spanish ] n. Mu guy ea siboeyaes. Onion.

sug {suguy} a. Taay nga ban'ean ngea mus gathoon. Full.

Ri ba sug ea waay roog ko langad.

sugsug (cf. sug) a. Taay nga ban'ean ngea mus gathoon. Beaq ni ri ba gaaq ni ba gaaq ni daar m'uug ea yil u doewngin. Full, fat, chubby.

Ka ba sugsug boech ea rea tiir room niir.

suguy (cf. sug) v.t. Taay ban'ean nga laan reeb ea ban'ean ngea mus rogon ea ti ni raa yog ni nga ni taay ngaay. Qaraa ngoongoliy ban'ean ngea sug. To fill.

Mu suguy ea rea tuutuw niir ko mareaw nga gu feek.

suk' v.i. Yaen mea yaen i gin nga ban'ean ni dea leam naag ni raa yaen i pirqeg qaraa guy. To find or meet by accident suddenly.

Ka gu waen gu suk' ngaak' boeg i bitiir ni yaed bea qiring ea buw roog.

sukuul [<English school ] n. & v.i. Ba naqun ni baay ea seenseey riy ngea bitiir ni yi bea fil boech ea ban'ean ko fa pii bitiir. Fil ban'ean ngaak' beaq. School; to study.

Raa gabuul ma daariy ea sukuul.

sum {sunmeeg, sunmiy} v.i. Yib ban'ean nga faeyleng ni soomm'oon ni qaram ea ka fi ni yib. Tabab ban'ean fa tabab i maruweeliy ban'ean. To come into being, become, be created, start, begin.

Kea sum reeb ea yaqan ea chiiney ni ba biqech, bitiir ni yi bea taay ea qurwach nga loelugey.

sumoermoer (cf. moermoer) (dial: simoermoer) v.i. Mu guy ea simoermoer. To stoop.

sumöngmoeng a. Beaq ni maa mithaeg ea chugum fa ggaan rook', ni bachaan ea dabuun ni ngea f'oeth rook' ea girdiiq.

Rea moqon neam ea ba sumöngmoeng.

sumunguuy a. Munguuy boechquw. Somewhat soft.

Ri ba sumunguuy dakeän ea chii piin neam.

sumuumunguuy a. Munguuy boechquw. Somewhat soft.

Gu ba qadaag ea rea gayuul ney ni ba sumuumunguuy.

sun {sug, sum, suy, sudow} n. psd. Rogon yaqan beaq fa ban'ean. Yaqan but always after u.

Ba kireeb u sun ea chaaq neam.

sunöm v.i. Pining ea girdiiq ngea yib nga ba madnam ni baay ea qabiich riy ma faan ea yi ba qadaag ni ngea taqaboech ma noeg ngooraed nga ra qun-eed ko maruweel rook' fa chaaq ni tuqög fa rea madnam. To invite people to a meal with the expectation of them helping you with something later.

sunumeeg (cf. sum) (dial: sunumiy) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea sum ni soomm'oon. To create, initiate, begin, start.

Ka ni sunumeeg ba rabaaq ea maruweel ea chiiney ni yi bea toey ea naqun.

sunumiy (cf. sum) (dial: sunumeeg) v.t. Mu guy ea sunumeeg. To create, initiate, begin, start.

sunguunguuy a. Nguunguuy boechquw. Somewhat soft.

Gu ba qadaag ni gu bea maath nga doowaam ni ba sunguunguuy.

supal (dial: sipal) n. Mu guy ea sipal. Lean-to roof.

supiidoo [<Japanese supiido ] a. Ri ba paapëy ko miil fa yaen. Fast, speedy.

Kea yaen fa rea kaarroo ni ri ba supiidoo.

sursuruy (cf. suruy) v.t. Gichiy ban'ean u ban'ean ni ba piireq yaay. To rub something against something repeatedly.

Yi raa sursuruy ba lëy ea rean nga ba lëy ni ba n'uw nap'an ma raa yib ea nifiy riy.

suruy v.t. N'eanigin ea gamanmaan fa girdiiq ngea yaen nga qoreel. Chuweeg ea paan u baang ngea m'aay ngea m'uug ea buut'. To chase violently away. [root: thuruy]

Bea suruy fa pii bitiir ea nimeen ni ngea yaen ko wuth.

Suweeyoeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

suwon {suwoneag} v.i. Paer ni ba k'iy nga laang ngea nga but' ni dea thig. Ku yi maa yoeg nga beaq ni baay gil'iilunguun u dakeän ban'ean. To sit up, be erect, be in authority.

Ka ba suwon fa rea kea qachif roog fa kea thikiy ea yakoq?

suwon naag (cf. suwon) v.t. Ngoongoliy ban'ean ni ngea suwon. To sit up, be erect. [root: suwoneag]

Mu suwon naag ea rea tiir niir ngea lakoq.

suwoneag (cf. suwon) v.t. Ngoongoliy ban'ean ni ngea suwon. To sit up, to erect. [root: suwon naag]

Mu suwoneag ea rea tiir niir ngea lakoq.

suugaa [<English sugar ] n. Ba miit ea ban'ean ni ngabchëy ni boed yaqan ea sool, ma chanea ba qathibthib lamean. Yi maa ngoongoliy boech ko mak'il. Yi maa taay ko rean fa ggaan ngea qathibthib naag lamean. Ku ba miit ea p'aaw ni saak'iy ni ba qachiichiig yael' ma ri ba qathib lamean. Sugar; type of small sweet banana.

Ka yigii yoqor ea suugaa ko bi ney ea raen, daab yog ni gu raa qunum.

suul {suulweeg} v.i. Yaen mea cheal ngea suul nga toomur, qaraa yib ba yaay ko gi ni qimmoey riy mea yaen. To return, come back.

Kea llow-aen' fa rea qarcheaq ni gu chugoeliy, raa yaen ko tagbëy ma ku maa suul.

suul f'ooth An Indian giver.

suul l'ugun (cf. l'ugun (suul + l'ugun)) {suul l'ugnaeg} v.i. psd. Suul ban'ean ni ka ni kaay u langey nga but'. To vomit, throw up. suul + l'ugun

Kea yib ea m'aar ko bitiir roog bea suul l'ugun.

Suulog n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

suulsuul (cf. suul) v.i. Suul ni ba yoqor yaay fa ba n'uw nap'an. To go back and forth.

Daa gu naang faan ni yugu bea suulsuul ea rea pilis ney ea nga raay ni yug gu bea liiq u roey.

suulsuul f'ooth An Indian giver.

suuluweeg (cf. suul) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea suul. To return, bring back; to reply.

Ga raa muuq ko yaer roog ma ga raa suuluweeg ngoog.

suum n. Tafean ea gamanmaan, ni ka ni yarooriy. Baang ea ban'ean ni ka ni chulngabiy ko malaang ni nga ni burow naag ea qaaw u laanggin. A pen for animals.

Kea buthug fa rea baabiy ea suum rook' kea yib nga wuruq.

suumaar {suumaar naag} [<German? ] v.i. Naang qurngin ea ban'ean ko maathaqëg. To calculate.

Ri ba paapëy loelugean ea rea pagäl neam ko suumaar.

suumaar naag (cf. suumaar) v.t. N'eanigin nga ni naang qurngin ban'ean ni reeb ea maathqëg. To calculate.

Mu suumaar naag paluwon ea pii chugum roog ney nga moeg ngoog.

Suumeed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

suup₁ [<English soup ] n. Thum'aag ni ka ni ngoongoliy ni boqor logowean ni nga qu ni qunum. Ggaan ni raa yog ni nga ni qunum yaa baay logwean. Soup.

Daab kaqa yog ni nga ni qunum ea rea suup ney yaa ka ba gawael.

suup₂ n. Ba miit ea niig ni ba qachiichiig ni maa yaen u dakeän ea daay. Ba n'uw l'ugun, ma baqa ni taanggin i l'ugun ea ba n'uw ko baqa ni laeng. Type of fish, needlefish. [syn: chooreq ]

Kea yin' fa rea moqon ea talaadaa rook' nga dakeän ba raan' i suup kea koel ni gubiin.

suur n. Reeb ea rean ko naqun ni baay u miit ea naqun ni ba rumog nga but'. Ku yi maa yoeg nga p'eethunguy. Front of house; front of face.

Daab ni gireey' ko rea suur niir yaa baay ea ngael riy.

suus₁ [<English shoes ] n. Ban'ean ni yi maa yuuy' nga qayiy nga qu ni yaen ni daab kii maath qayiy ko buut'. Shoe.

Soomm'oon ni gu chuw boech nga suus ea qu gu doel' yaa daa gu naang rogon ea yaen u suus.

suus₂ n. Baang i rean ni ka ni qayaliy nga laan ea booch ka ni richibiy ni faan ea ngea geel naag fa rea booch ngea daab i wear. A support for firmnees, as in a boat.

Ba kireeb ea rea booch roog ney yaa daariy ea suus ko gol riy.

suusun adv. Ban'ean ni daawor i maturug rogon ko ri qaram rogon fa yugu daangaay. Ka ba maarwaer. Like, as, as if, similar, suppose, pretend.

Gu bea leam naag ma suusun ea raa yib ea n'uw ea balaayaal' ney.

suusuruy (cf. suruy) v.t. Suruy ni ba piireq yaay fa ba n'uw nap'an fa ba piireq yaang. To rub, graze against repeatedly.

Daab ku mu suusuruy ea rea koebreq niir u dakeän ea simeen yaa ka gu dabuuy lingaan.

suusuwon (cf. suwon) a. Ba soor ba lëy nga buut' ma ba soor ba lëy nga laang ni bea paer ni ba maduugil ma ba noemow. Standing erect.

Chiiney ea ka ri suusuwon ea yaal' ko misiiw' ma ka rii geel ea malmaal roog.

sa    saa    sae    se    sea    see    si    sii    so    soe        soo    su    suu     TOP


Yapese Dictionary, web edition
revision 1/6/2017
email: John Thayer Jensen (compiler) – Stephen Trussel (web production)