Updated: 1/6/2017
Preface       Main      English Finderlist      Texts

Yapese Dictionary

 b    c    d    e    f    g    h    i    j    k    l    m    n    p    q    r    s    t    u    w    y   

ta    taa    tae    te    tea    tee    ti    tii    to    toe        too    tu    tuu    tha    thaa    thä    thae    the    thea    thë    thee    thi    thii    tho    thoe    thö    thoo    thu    thuu    th'a    th'aa    th'ae    th'ee    th'ii    th'o    t'a    t'aa    t'ae    t'ea    t'ee    t'i    t'ii    t'o    t'oe    t'oo    t'u    t'uu    

t

tab {tabeag} [Woliaian tabo 'tip' ] v.i. Puthuy reeb ea ban'ean nga reeb ngea qulqul ni daakuriy ea maath' u thiliin. To reach, meet, connect.

Kea taab ea seeng ko gaamiig nga tabinaew roog.

tabab v.i. Riin' ban'ean ni soomm'oon ma ni riin' ea ngea yaen i m'aay fa rea n'ean ni yi bea riin'. Tuqög ea maruweel u ban'ean. To start, begin.

Kea tabab ea maruweel ba yaay ko fa rea faeluw ni kea puuth.

Tabalaaw n. p.n. topon. Baang ea binaew ni baay u Doonguch ni faqän baay ea naqun ko Koongurees riy. Place in Doonguch where the Legislature building is.

taban [Cf. Ulithian tabol 'its end, beginning' ] n. psd. Lëy ni sum ban'ean riy fa lëy ni mus riy. Its beginning, end. [root: tabanggin]

Bea maeluuk fa pii bitiir u taban ea gachath ko gi ni ba toeqaer.

taban ea m'uuth (cf. m'uuth (taban + m'uuth)) n. Taban baang i binaew ni ba m'uthm'uuth nga madaay. Piece of land which juts into water. taban + m'uuth

Kea yoqor ea girdiiq ni kea yaen i toey ea naqun rook' nga taban ea m'uuth yaa ba chuguur ko daay.

tabanggin n. psd. Lëy ni sum ban'ean riy fa lëy ni mus riy. Its beginning, end. [root: taban]

Mu quthum tabanggin ea rea lëy i puw ney nga gu paag ko rea baabiy rook' beaq ni ba qaram ni bea liiq ea laek roog.

tabaalaaw v.i. Paer nga buut' ni daar maath chagiyey nga dakeän ea buut' ma ka ni paer ni qayiy ea ka ni buguy ka ni kaan nga dakeän ea buut'. To sit in a squatting position.

Daab qi tabaalaaw ea bpiin nga qi qabiich yaa ba machmaach.

tabärbaer (cf. baer) a. Ba sug ea rungduq ngea baer riy ni boed laen ea maqut ni kea m'aay ea n'uw qaraa fadik' ea maliil. Muddy place, muddy.

Ka ri tabärbaer laan tafean ea baabiy roog.

tabeag (cf. tab) v.t. Puthuy reeb ea ban'ean nga reeb ea ban'ean ngea qulqul ngea paer ni daa kii maath'. To reach, meet, connect to.

Mu tabeag taban ea gäl lëy i gaak'iy niir nga gu richbiy.

Tabeelaeng n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Fanif. Village in Fanif.

tabinaew (cf. binaew) n. Baang ni maa paer l'agruw ea maabgol riy ngea bitiir roorow ni baay ea naqun rooraed riy ngea tafaraed riy. Family, home, estate.

Ka gu waen ko fa rea tabinaew ma daeriy beaq riy.

Tabnifiy n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Ruul. Village in Ruul.

taboelngin (dial: boelngiin) n. psd. M'oon u ban'ean ni gi ni sum riy qaraa gi ni mus riy. Lik'ngin ban'ean ni gi ni sum riy. Its beginning, its end, its base, foundation.

Ngael ea taboelngin ea kireeb ko fa rea naqun roog ni biqech.

tabrëy v.i. Kireeb ban'ean ko m'uw fa laay riy u nap'an ni yi bea tarëg. To have an accident in a canoe while sailing.

Kea tabrëy fa m'uw rook' fa rea moqon kea palpal.

tabug₁ (cf. bug) clsfr. quant. Fool ni i mus u bugun i paqëy ngea madaq ko bugul i paqëy.

Mu piiq ba tabug ea qaaw gu fanaay nga gu m'aag ea naqun roog ngaay.

tabug₂

tabugbug (cf. bug) n. Mu guy ea tabuthung. Corner, nook.

tabugul (cf. bugul) a. Ba rabaaq i naqun ni th'aeb i toelaeng, ni daa niir riin' ea maruweel riy. Daar maa yean ea bpiin nga tabugul yaa ba machmaach. Side of house; the high side, on which no work is done.

Tabugul n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

tabuguleeg (cf. tabugul) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea tabugul. Ni suusun ea gaan ea pumoqon ni yi raa feek nga ma ni tining nga laaang ma daab ni gafgafeag nga buut'. To make ritually clean for men.

Mu tabuguleeg ea rea leeb niir yaa gaan ea pumoqon ea baay riy.

taburaen a. Baang i ban'ean ni ba yoqor ea raen riy, qaraa ba moenur ni boed laan ea maqut. Watery.

Laek' ea maa tugul ni ba feal' u baang ni ba tabureaen.

taburey (cf. burey) n. Dabap' ea tayid ni baay u thiliin binaew ngea tayid. Slope of a hill.

Chineey ea kea yoqor ea milaey' u taburey.

Taburey n. p.n. topon. Baang ea binaew ni baay u thiliin yu Keng ngea yu Nimar. A place between Keng and Nimar.

tabuthung n. Gi ni peeth l'agruw i ban'ean riy mea reeb mea yaen nga baang ni gawaa yaqan ba "L". Corner.

Mu taay ea rea kaahool roog ney nga laan ea tabuthung ni daab qu ni yaen ngaay.

tabuyuq n. Boeg i ban'ean ni maa yib ko rean ni ba qachiichiig ni thibngin ea rean ni ka ni th'aeb ko galooyoch, qaraa kea th'aeb ea gamaanmaan. Sawdust. [syn: wangop ]

Mu roepöy ea rea choob niir yaa kea sug ea tabyuq u dakeän.

tabuulean (cf. buulean) n. psd. Gi ni magid nga keengin ban'ean ni sum mea yaen nga qoreel ko fa rea n'ean ni sum riy. Its base, as of a coconut leaf.

Yi maa reag ea rean ko naqun ni ba m'oon tabuulean nga but'.

tabwoq (dial: tabooq) v.i. Qabiich u taqa baang ni yi bea kaay ea ggaan ni ka ni liith u taqa ba th'iib. To associate with in eating, eat together.

Daar maa tabwoq ea pumoqon ko bpiin yaa ba machmaach.

tachaath clsfr. Fool ni m'umngin ea mus u ba rabaaq i poey ngea madaq nga taban bugul i paqëy u ba rabaaq. A measurement.

Kea magaer fa rea moqon kea piiq reeb ea tachaath ea qaaw ni nga gu maruweel ngaay.

taf [<(?) English tough; note that Yapese mostly claim this is a native word. ] a. Beaq ni ba qufquf dakeän ma daeriy beaq ni maa m'ing ngaak' yaa maa leam naag ni qiir ea ba soeroek ko qurngin. Tough, rough, of a person.

Baay reeb ea rraan mea liiq beaq ea chii pagäl neam yaa yugu ba taf.

tafach₁ {tafacheag} a. Baay ni ba thaaq ni baay reeb nga charean reeb ma ku baay reeb nga charean mea yaen i yaen ngea n'uw fa rea thaaq. All in a row.

Baay fa pi booch roodaed ni ba tafach u taan ea chabag.

tafach₂ v.i. Boeg i n'ean fa girdiiq ni raa reeb ma ba peeth nga reeb, ma daeriy reeb nga m'oon u reeb, yaa gubiin, ma taqa ba thael. To situate in a row or line.

Kea tafach ea tabinaew u charean fa rea paaq i kanaawoq ni ka fin ni ngoongoliy.

tafacheag (cf. tafach₂) v.t. Ngoongoliy ngea tafach. To put in a row or line up.

Mu tafacheag ea pii niig niir u buut' ngea moem i guy ko girdiiq.

tafalaay (cf. falaay) n. Yaen nga ni guy toogtaa ngea yoeg ea m'aar mea piiq ea falaay ngea m'aay fa rea m'aar. Clinic.

Kea yaen fa rea pagäl ni ngea qun ko tafalaay.

Tafanaag n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

tafarthag (cf. farthog) (dial: tafarthog) n. Baang i n'ean ni ba ngalool nga laang ngea nga but'. An uphill slope.

Paaq ney ea kanaawoq ea ka ba yoqor boech ea tafarthag riy.

tafarthog (cf. farthog) (dial: tafarthag) n. Mu guy ea tafarthag. An uphill slope.

tafaafeäl (cf. faafeäl) n. L'agruw niiq ni ba feal' ea thiin roorow ni yow maa faafeäl u taqa baang ma yow ba pach ni yow ba qadaag yow. Friend, companion, playmate.

Kea yib ea m'aar ko fa rea tafaafeäl roog ka niin' nga naqun.

tafean (cf. fean) {tafnaag} n. psd. Gi ni baay ea tabinaew rook' beaq riy fa binaew roog ni maa paer riy fa maa leekaag. His place, his home.

Miniiq ea tafean ea rea tabinaew neam?

tafgiif n. Ba miit ea dinaey ni maa yib ea p'aaw riy ni yi maa kaay. Type of banana.

Mu piiq reeb ea roed ko tafgiif nga gu fiqiy.

Tafgiif₁ n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Fanif. Village in Fanif.

Tafgiif₂ n. p.n. time Reeb ea puul nu Waqab ni taqareeb rogon ko bi ni neel' ea puul ko duw ni Mariikeen. The month of July.

tafich {tafichiy} [Cf. Woliaian tafish 'trap' ] n. Ban'ean ni yi maa taay ea waal ngaay nga ni baen naag ban'ean ngea yib ngaay ni ngea kaay ma ni koel ko fa rea n'ean ni daab kii yog ni ngea miil. Baay boech ni baang i palaang ni baay ea paangthaal riy ni fean ea boroq ni raa yib i bit'bit' ko waal riy mea paangthaal ea waasëy riy ngea liiq fa rea boroq. Rat trap; jail.

Ngea yog reeb ea tafich ngoog yaa ka ri yoqor ea boroq u tafanaag ni bea kaay ea ggaan roog.

tafichiy (cf. tafich) v.i. Ngoongoliy ban'ean ngea qaaw ko tafich nga ni koel fa nga ni liiq ngea yim'. To trap or ensnare; to jail.

Kea tafichiy fa rea gaatuw fa rea boroq kea koel kea languy.

taflang (cf. falaang) {taflangeag} a. Paer nga dakeän keeruq ni ba m'oon ea yal nga laang, cheal ban'ean ngea m'oon taanggin nga laang. To be lying belly up.

Kea yaen ea baas ko sukuul nga wuruq ea kanaawoq kea taflang.

taflangeag (cf. taflang) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea taflang ngea m'oon taanggin nga laang. To cause to lie belly up.

Mu tafalngeag ea rea tiir niir yaa kea magaaf paaq.

taftaf (cf. taf) n. Mu guy ea taf. Tough person, rough person.

taftiy v.i. Magaawon naag beaq ko n'ean ni bea riin' ngea daab i yog ni ngea riin' fa rea n'ean ni ba feal' rogon. To interrupt, interfere.

Mu koel ea rea tiir ney yaa bea taftiy ea n'ean ni bea yaen ni nga gu riin'.

tagach n. Ba miit ea nuunuw ni yi maa fakaay ko churuq. Type of taqaliyaew.

Ka noeg ni tagach ea ngea faakaay ko fa rea churuq.

tagapaas (cf. gapaas) (dial: tagapaes) a. Baang ni ba taqafooyen ea raad riy u buut' qaraa buut' riy ni daariy baang riy ni ba qaaw nga but' fa ba thuuthuw nga laang. Flat.

Gu ba qadaag ea rea gi binaew ney ni ba tagapaas.

tagapaes (cf. gapaes) (dial: tagapaas) a. Mu guy ea tagapaas. Flat.

tagaq₁ clsfr. Fadik' ban'ean ni boed ea puw.

Kea miil fa rea nimeen nga tagaq puw ni daab kii yog ni nga ni koel.

tagaq₂

paag ea tagaq ngaak' beaq = depend on him

tagaraaraaw (cf. garaaraaw) n. Ban'ean ni baay qaay ni ba yoqor ni maa garaaraaw ngaay. Crawling creatures.

Ka ba yoqor boech ea tagaraaraaw ko bi ney ea tabinaew.

tagarbeab (cf. garbeab) n. Baang ni baay ea garbeab riy. A cold place.

Chiiney ea gu ba qadaag ni nga gu waen gu mool nga baang ni ba tagarbeab.

tagardaq (cf. gardaq) n. Baang ni ba moenur fa baay ea raen riy. A wet place.

Mu taay ban'ean nga but' nga mu paer nga dakeän yaa ba tagardaq ea rea gi n'ean niir, ma raa moenur ea maad room.

tagaagëy (dial: gaagëy2) n. Ba miit ea gosgoos ni yi maa riin' ko gaaf ni yi maa taay nga bugul i paqëy nga qu ni n'eanigin ngea yib yaqan ban'ean riy. Gosgoos ko bitiir. String game, cat's-cradle. [syn: gaay ]

Moey nga da tagaagëy gow.

tagaan {tagan naag} a. Kireeb ni kea moqmaaw' ni ngea maengiil ba yaay, qaraa ri daab kii feal' ba yaay. Ruined, made wrong, bad, wrecked, spoiled.

Kea tagaan fa rea kaarroo ni daab kii feal'.

tagaan naag (cf. tagaan) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea tagaan. To ruin, spoil, wreck, make wrong, make bad.

Kea tagaan naag beaq ea kaarroo roog ni daa gu naang ko miniiq.

tagbëy v.i. Gaay ea ggaan ni nga ni kaay. To harvest.

Kea yaen ea niinaeq roog nga maqut ko tagbëy.

Tageegiin n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Dalipeebinaew. Village in Dalipeebinaew.

tageegiing (dial: tageangiing) v.i. Tagoopaluw naag reeb ea ban'ean nga ni guy ko miniiq ea ba cheag ko fa rea n'ean fa ba geel riy. To compete, to rival.

Bea tageegiing fa gäl pagäl nga ra guy-eew ko mii roorow ea ba paapëy ea bii rook' ea booch.

tageengiing (dial: tageegiing) v.i. Mu guy ea tageengiing. To compete.

tagfiy n. Ba miit ea thow ni ba gaagang' ma ba n'uw ni yi maa kaay. Type of breadfruit.

Fa rea kea tagfiy roog ea kea k'uuf ba yaay ni ri ba piireq.

Tagireeng n. p.n. topon. Baang i binaew ni ka ni th'aeb kea yaen ea daay riy ni maa yaen ea booch riy. Baay u thiliin yu Marbaaq ngea yu Marfach. Ni ngoongoliy u nap'an ea Chiyaamen ko 1901. A canal in Yap.

tagiil' (cf. giil') n. psd. Gi ni maa paer ban'ean riy ni qiir ea raam luwaan fa gi ni maa paer riy ni goo qiir ngaay. Its place, seat.

Miniiq ea tagiil' ea bi ney ea maegireey'?

tagluul' n. Baang ni daar maat ea yaal' ngaay yaa baay u faan ban'ean. Shade.

Moey nga da paer-eew nga taan ea rea kea gaak'iy neam ni ba tagluul'.

tagmaechuul (dial: tamgaachuul) n. Ba miit ea taliin ea gosgoos ni ba yael' i gaaf ni ka niin' nga laang kea yib nga buut' ni l'agruw taban ka ni taay ba paalëy ngaay ni yi maa paer nga dakeän nga qu ni faasuul. Swing.

Bea faafael fa pi bitiir ko tagmaechuul ni ri yaed ba qadaag.

tagmog n. Ngiyaal' ni raa moqulung ea girdiiq nga ra damunmuun gaed nga ra madnam gaed. A feast.

Daqir ea baay ea tagmog ko bii roog ea binaew ni gubiin ea girdiiq maa raa yog ni ngea yib ngaay.

tagoopaluw (cf. paluw) a. Beaq ni bea yib ni chaam nga ba bug ea thiin ni dabuun ni yi bea yoeg, qaraa beaq ni dabuun ban'ean ni ka noeg. Against, opposed, anti.

Gubiin ea girdiiq ni ba qadaag fa rea matochiiyal, kea mus ni taqareeb ea girdiiq ni ka baay ni ba tagoopaluw ngaay.

tagpal v.i. K'aed ban'ean ngea yaen nguweeley nga fadik' ni boed ba yaang i ggaan ni yi bea k'aed ni nga ni kaay. To bite into.

Kea tagpal fa rea tiir nga ba yaang i laek' ni gaethii ba qachiig.

tagum (cf. guum) n. Reeb ea madnam ni qabiich ea baay riy ni baay ea ggaan ni ba yoqor ni ba yoqor ngea girdiiq ni piireq ni kea yib ni ngea qun ko qabiich. Party, feast.

Nga gu waen ko tagum ni gamaed boech ea fagear roog.

tagusgus (cf. gusgus) n. Baang ko m'uw ni yi maa taay quchwean ea laay ko m'uw ngaay ni yi bea tarëg. Place for gaff-step, foot of mast.

Bea thaay fa rea laay u laan ea tagusgus ko fa rea m'uw yaa ka ri geel ea nifeeng.

taguw [Cf. Palauan tekuu 'yellow-fin tuna' ] n. Ba miit ea niig nu reegur ni ba gaagang' ma ba palpaloeq doewngin ma ba dakea ngea talimar. Ba maagucheol thaloon. Yi maa koel ko gireeng gaaf u reegur. Type of fish, yellow-fin tuna.

Kea suul fa pii chaaq ko gireeng gaaf u reegur ni qaningeeg ea taguw ni ka ra koel-eed.

tagyat a. Ba gaaq beaq, ma ba n'uw, ma ba geel.

Rea pilbithir neam ea qimmoey kaakroom ni ka ba pagäl ni ri ba tagyat.

talabag n. Tagiil' ea wool ko girdiiq.

Kea guy fa rea pilbithir ea talabag ko fa rea tiir ma bea gaqar raa feal' rogon biqid.

Talangith n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Maap'. Village in Maap'.

talap₁ {talapean} n. Ban'ean ni ka ni taay nga baang ni nga ni magaawon, ma baay ni nga ni fanaay.

talap₂ n. Ba miit ea nuug ni yi maa feek ko fitaeq nga qu ni koel ea niig ngaay. Kind of fishing net. [syn: matalap ]

Kea feek fa pi bitiir ea talap ka raanoed nga madaay ko fitaeq.

talaadaa n. Ba miit ea nuug ni ba qachiichiig ma baay ea paloomow riy ni ba toomaal ni yi maa yin' nga dakeän ea niig. Ba dakea ngea boed yaqan ba tafineeneeng ni yi maa paag ngea qaaw nga dakeän ea niig ma ni koel. Throw net.

Kea yin' fa rea moqon ea talaadaa rook' nga dakeän ba raan' i daruuy ni ri ba gaaq chuwaq.

taläblaeb v.i. Qungy qawchey ma ku ni pithig ni ba paapëy. To blink the eyes.

Kea lik'ath fa rea moqon ko fa rea piin ni ri daa kii raa taläblaeb.

talael'igin n. Ti nii ka fin i sum i yuwaan ea gaak'iy. Young leaves of a tree.

Ka ri yoqor talael'igin ea maanggaa ba yaay ni sanaa ngea k'uuf ba yaay.

talbichbich (dial: talgichgich) n. Ban'ean ni boed yaqan ba parpaalaa ni ka ni lifith ko yuw ni yi maa fael ko nifeeng nga qi chealcheal ni ba tagosgoos ko bitiir. Toy propellor made from coconut leaves.

Bea faafael fa pii bitiir ko talbichbich.

talbuch n. Ban'ean ni ka ni ngoongoliy ni ba feal' yaqan ni yi maa taay nga teeliy ko gi ni ka ni kuruuf riy ni ba nuunuw ni ba feal' yaqan. Earings.

Gu ba qadaag yaqan ea talbuch rook' ea rea rugood neam.

taleag (cf. taal) (dial: taaleag) v.t. N'eanigin ban'ean ngea taal ni daab kii yaen qaraa riin' ea n'ean ni qi riin'. To stop.

Bea taleag ea poeliis ea kaarroo yi bea fith ea girdiiq.

Talëy n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

talgichgich (dial: talbichbich) n. Mu guy ea talbichbich. Toy propellor made from coconut leaves.

talimar (cf. limar) (dial: taelimar) a. Reeb ea raqën ni ba rungduq qaraa boed raqën ea lumar ko neap'. The color black, dark-colored.

Kea paer naag fa rea moqon ea fitaeq ngea maat yaal' ka ri talimar doewngin.

taliy (cf. taliin) v.t. Fanaay ea machaaf. To have machaaf and keep it.

Mu feek ea bi ney ea gaaw nga mu taliy.

taliyeag {taliyeag naag} (dial: taliyeg) v.i. Qaaw-aen' ngaak' beaq ni faan ea bea riin' ban'ean ni daabun beaq ni ngea riin' fa yow ea nga ra riin'-eew. To be jealous of.

Rea moqon neam ea ri ba taa taliyeag.

taliyeag naag (dial: taliyeg naag) v.t. Qaaw-aen' ngaak' beaq ni faan ea bea riin' ban7ean ni daabun beaq ni ngea riin' fa yow ea nga ra riin'-ew. To be jealous of.

Bea taliyeag naag fa rea moqon ea bpiin rook'.

taliyëg {taliyëg naag} (dial: taliyeag) a. Mu guy ea taliyeag. Jealous.

taliyëg naag (cf. taliyëg) (dial: taliyeag naag) v.t. Mu guy ea taliyeag naag. To be jealous of.

taliiliy {taliiliy naag} v.i. Pigpiig ngaak' beaq ni kea m'aar nga qu ni riin' ea ti ni bea yoeg ni nga ni riin' ngaak' ngea qachiig ea gaafgow rook' ko m'aar rook'. To care for a sick person.

taliiliy naag (cf. taliiliy) v.t. Pigpiig ngaak' beaq ni kea m'aar. To care for a sick person.

Kea paer fa pi bitiir yaed bea taliiliy naag ea chiitamangiraed ni kea m'aar.

taliin n. Ngoongolean reeb ea ban'ean ni yi maa fanaay ngaay, qaraa yi maa maruweeliy ngaay. Its preparation, equipment, provision, money, tools, requirements.

Kea feek beaq taliin ea fitaeq roog kea yaen naag nga baang.

taliiw (cf. liiw) {talwean, talwaan} [Cf. Ulithian taeliiw 'sacred spot' ] n. psble. Baang ea ban'ean ni daa niir yaen ngaay yaa ba machmaach ma yi maa piig riy. Qaraa baang ni yi maa k'eeyaag ea yaam' riy. Sacred place, taboo place, cemetery.

Ka ni feek fa rea yaam' nga taliiw ni nga ni k'eeyaag.

talmiitow n. Lingaan ban'ean ni kea choeb ma kii yaen nga qoreel nga kii suul ko gi ni sum riy ni soomm'oon. Echo.

Ga raa yaen u wuruq ea maliil ma ga raa toeluul mea suul ea talmiitow riy.

taloelöboey (dial: taluulubuuy) a. Ba langab ea fool riy ni boed yaqan ba baat'. Round or circular.

Ri ba taloelöboey ea quchub ko rea kea nuuy ney.

taloolbëy (dial: toloolobëy) n. Ba miit ea chaachangëg ni qaningeeg poen, ma neel' qaay, ma ba feal' yaqan, yaa boqor ea kaalar riy. Butterfly. [syn: saalbooy, buraeg ]

Kea taal ba taloolbëy qaram ni gu ba qadaag yaqan.

talooloobeab (cf. loolob) v.i. Yaen ban'ean u but' ni bea chealcheal nga ba rabaaq ma bea yaen ni boed ba baat' ni bea yaen u but'. To roll, turn, like a ball on the floor.

Bea talooloobeab fa rea malaang i yaen nga taan ea p'eening.

talumar (cf. lumar) (dial: taelumar) a. Mu guy ea taelumar. The color black, dark-colored.

taluulubuuy₁ n. Ba miit ea gaak'iy ni ma garaaraaw nga laang ni boed ea tuutuumaayis ma baay waqamngin ni ba gaaq ni ta luulubuuy ni yi maa qunum. Passion fruit.

Ka gu feang boech ea taluulubuuy ni nga da qunum-eew.

taluulubuuy₂ (cf. luulubuuy) a. Ban'ean ni dea k'iik'iy ea fool riy u ba rabaaq ngu ba rabaaq yaa ba bugbug ni boed yaqan ba guurguur. Round, circular, spherical.

Ba qaraay ba malaang ni ri ba taluulubuuy.

tam voc. Ba bug i thiin ni yi maa yoeg ko pagäl ni yi ba qadaag ea n'ean ni kea riin' fa yi ba qadaag dakeän. Term of address to a younger male.

Ka mu magaer tam ko fitaeq.

tamadardar (cf. madardar) a. Gi ni yoqor paaq ban'ean riy ni ban'ean ni boed ea kanaawoq fa ba kea gaak'iy. Fork, as of a road, tree, etc.

Mu m'oon ko tamadardar ko kanaawoq ma ga soen naag-eeg.

tamadaay n. Baang ni baay ea daay riy.

tamadil n. Ba yaar ni kea yoeg l'agruw niiq ni nga ra madaq gow nga ra riin'-eew reeb ea maruweel. Appointments, dates.

Kea yoqor ea tamadil ea galufean ney u thiliin ea buulyal ngea pagäl.

tamagaechuul n. L'agruw lëy i gaaf ni ka ni m'aag nga laang ka ni taay ban'ean ngaay ni nga qu ni paer nga dakeän, ni yi maa paer nga dakeän nga qu ni faasuul ni reeb ea gosgoos ko bitiir. Swing.

Kea muul fa rea tiir u tamagaechuul kea maqadqad ni ba geel.

Tamaggafael n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Tamaggaqan n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Tamagqiraen n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Tamagyow n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

tamaleqgur n. Laan l'uguney ko gi ni ba qaram ni goqo baay ea nguwol riy ni yi maa biliig ban'ean ngaay. Back corner of inside of jaw.

Kea muul reeb ea nguwol u tamaleqgur roog.

tamalingoed n. Ba miit ea fitaeq ni yi maa taay ko dakeän ea naaq ni yi maa fanaay ea nuug ni sireg ngaay. Type of fishing.

Kea yaen fa pi pagäl ko tamalingoed ni ba yoqor ea niig ni ka ra koel-eed.

tamanwool (cf. wool (tama- + wool)) n. Beaq ni maa guy ea wool u laan paqëy nga i yoeg ea n'ean ni faan. Palmist; interpreter of "fortune" lines on palm of hand.

Rea labthir neam ea ba tamanwool ni ba gilbuguwaan.

Tamangidaed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Tamangig n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Tamangimeed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Tamangimeew n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Tamangin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Tamangirow n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

tamaraen n. Baang ni ba yoqor ea raen riy ni baay u fadik' ea buut', qaraa baang ni ba moenur. A damp place.

Sanaa ba feal' ni nga ni yuung ea maal ko rea gi n'ean ney yaa ba tamaraen.

tamarungduq (cf. rungduq) a. Baang ni ba sug ea rungduq riy ngea baer. Muddy.

Ka ri tamarungduq ea kanaawoq ba yaay.

tamasirgig a. & n. Baang i ban'ean ni ba m'urm'uur fa ba tamthear ni yi raa sirgig riy. Qaraa reeb ea taliin ea gosgoos ni yi maa sirgig riy u laeng nga niib ni qaaw nga buut'. Slippery; playground slide.

Kea fal-aen' fa pi bitiir ni yaed bea tamasirgig ko fa rea tamasirgig yaa ri ba paapëy.

tamathaath a. Gaethii ri ba yoqor, kea mus ni ri qiin ni baay. Fa ban'ean ni ri qiin ni baay ma kea mus ni daakuriy nga baang. One-by-one; usual few.

Ka ri tamathaath ea m'uw ni ka baay ea chiiney ko falaak i yaen.

tamaa fitaeq n. Beaq ni ba qadaag ea fitaeq ni kea paer ni ba gaaq ni goqo fitaeq ea maa taay ma raa yaen nga madaay ni raa suul ma ba yoqor ea niig ni kea koel. Fisherman.

Fa rea fagear roog ea reeb ea tamaa fitaeq.

tamaachep (cf. chep (tama- + chep)) n. Beaq ni maa weeliy marungaqagean ban'ean nga qi rungqag ea girdiiq ni yoqor, qaraa beaq ni maa fil ban'ean ko girdiiq ni piireq. Preacher, teacher.

Rea pumoqon neam ea reeb ea tamaachep ni ba maengiil.

Tamaag n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

tamaagiif n. Baang i ban'ean ni yi maa taal ngaay nga qu ni taay ea faan ngea m'aay ea magaer. Resting place.

Ri ba feal' ea chii gi tamaagiif ney yaa ri ba taa nifeeng.

tamaagow [<English tobacco ] n. & v.i. Ba miit ea ban'ean ni yi maa thoey nga qu ni fil ea qaath riy nga fadik' ea doewëy. Yi maa ngoongoliy ea rea miit i n'ean ney u yuwaan ba miit ea gaak'iy ni ka ni chiililig naag kea qachiichiig yaang ma ni bichiy baang i baabyor nga doewngin. Yi maa taay ea nifiy ngaay nga qu ni fil ea qaath riy. Tobacco, cigarette; to smoke.

Kea yoeg ea toogtaa ko rea moqon neam ni daab kiqii tamaagow.

tamaakagean (dial: tamaang, tamaakiniyaang) a. Ba bug ea thiin ni bea fiith ea gi ni baay ban'ean riy. Where?

Tamaakagean ea ga maa taay ea booch room riy?

tamaakiniyaang (dial: tamaang, tamakagean) a. Ba bug ea thiin ni bea fiith ea gi ni baay ban'ean riy. Where?

Baay ea naqun room u tamaakiniyaang?

tamaal' n. Baang ni bea maat ea yaal' ngaay ni daariy ea tagluul' riy, qaraa yugu maa maat ea yaal' ngaay. Place for sun-drying.

Ri ba feal' ea ngoongoor ko rea gi milaey' neam ni faan ea ba tamaal'.

tamaalaay (cf. maalaay) a. Yaen ni baay reeb nga keeruq reeb ma daariy reeb nga ba rabaaq i charean reeb yaa goqo baay nga toomur ngea nga m'oon. To be in single file.

Bea tamaalaay fa pii bitiir i yaen nga sukuul.

Tamaan n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

tamaang (dial: tamaakiniyaang, tamakagean) a. Ba bug ea thiin ni bea fiith ea gi ni baay ban'ean riy. Where?

U tamaang ea ka mu mithaeg ea waay roog ngaay?

tamaaqab (cf. qaab) (dial: tamaaqaaf) n. Baang ea ban'ean ni yi maa yaen riy u ba rabaaq ban'ean nga ni thap nga ba rabaaq. Qaraa ban'ean ni yi maa yaen riy u dakeän fu laanggin u baang nga baang. Place for crossing, transportation.

Fa rea gi tamaaqab ko kanaawoq u fadik' ea maliil ea kea kireeb.

tamaaqaf (cf. qaaf) (dial: tamaaqab) n. Mu guy ea tamaaqab. Place for crossing. transportation.

tamaarong [Cf. Ulithian tameearoang 'magician' ] n. Beaq ni ba saalap ko b^ey ngea piig ngea boech ban'ean ni ba machmaach. Girdiiq ni ba saalap u reeb ea ban'ean ni ba moqmaaw'. Magician, expert.

Chiiney ea kea liich ea tamaarong ni ka baay u roey u Waqab.

tamaath' (cf. maath') n. Gi ni ba maath'.

tamael'igin (cf. mael'igin) (dial: tamael'ugun) n. Ti ni ka fi ni sum ea yuwaan ea gaak'iy. Young leaves of a tree.

Mu taer ba gaaf i tamael'igin ea biid nga mu piiq ngoog ngea maang falaay roog.

tamael'ugun (dial: tamael'igin) n. Gaaf ni th'aeb i bitiir ni ka fi ni sum u yuwaan ea gaak'iy. Endmost leaf bud.

Mu piiq ba gaaf ea gabuuy ni ba tamael'ugun gu langadiy.

tamaeniyaang particle Ba bug ea thiin ni bea fiith ea gi ni baay ban'ean fa beaq riy. Where.

Tamaeniyaang ea kea yaen fa rea weach roog ngaay?

tamëng n. clsfr. Ba wuuq i yuwaan ea chooy' ni ka ni galik'aed ka ni bichbichiy.

Mu piiq dalip tamëng ea chooy' nga gu gamaneag ko kaabaang roog.

tamëy [Cf. Ulithian tamai 'my father' ] n. Ban'ean ni maa m'aag ea pumoqon nga lukngun nga dakeän ea gaal', qaraa baang i thuw ni ka ni m'aag nga luknguy. Men's clothing, waistband.

Kea ching fa rea moqon kea n'aeg ea tamëy rook'.

tameermeer v.i. Furuy ea baat ni suusun ea nga ni baat naag beaq ma chanea daab ni baat naag. Ku yi maa yoeg ko qarcheaq ni maa changëg ni ngea yaen i toeluul ko gaetuw fa galuuf. To strike at with the hand but not hit; to fly at, as a blackbird at a cat.

Kea tameermeer fa rea pagäl ko chiitinangin.

Tamguyaed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Tamil n. p.n. topon. Baang ea falaak ko naam nu Waqab ni baay u charean yu Gagil ngea yu Maap'. Name of a district or municipality of Yap.

tamiilaeng a. Ban'ean ni ba m'uug ni daeriy u faan ban'ean, qaraa ba moem ni nga ni guy fa nga ni naang faan yaa dea miith qaraa moqmaaw'. Clear.

Ka fi ni tamiilaeng u waen' fa pii bitiir ni daeriy ea sukuul ko bi neam ea Biyaarniis.

Tamiilaeng n. p.n. topon. Baang ea binaew ni baay ko falaak nu Tamil ni baay ea sukuul riy ngea galaasiyaa. A place in Tamil.

tamlangean n. psd. Qawoch u ban'ean ni raa yog ni nga ni yuung ngea tuguul. Its seed.

Ba qaraay tamlangean ban'ean ni ka gu feang ni daa gu naang ko maang.

tamoeliig v.i. Weeniig ni nga ni runguyey nga ni riin' ban'ean fa nga ni piiq ban'ean. To beg.

Bea tamoeliig ggaan fa rea moqon ni kea yim' ko rarum.

tamooraaq n. Ba miit ea buut' ni ba dakea ngea roowroow ramaqën ma ba gabaelbael ni boed ea buut' nu Tamil. Red dirt.

Kea maath ea tamooraaq ko fa rea maad roog ni daab kii chuw.

tamuun v.i. Nga ni siyeeg beaq ni daab i qun nga ban'ean, qaraa ni piiq ban'ean ngaak' ni faan ea ba kireeb ea ngoongol rook' fa ba kireeb dakeän. To reject someone, e.g. because of their bad behavior.

Kea paer fa pii rugood ni tamuun ea maruweel rooraed.

tam'ing (cf. m'ing) n. Tabathung u ban'ean qaraa gi ni bug ban'ean riy ngea yaen ni kea l'agruw. Corner, joint, curve.

Baay mu taaw ko tam'ing ko kanaawoq ma ga soen naag-eeg.

tanam {tanameeg Cf. yaram} v.i. Liibeeg ban'ean yaa nga ni riin' mea yaen i qaaw ni ba feal' rogon ni daab i wagaagëy. To plan.

Ri ba feal' rogon ea tanam ni taay fa pii bitiir ko fa rea baat'.

Tanam n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

tanameeg (cf. tanam) v.t. Liibeeg ban'ean yaa nga ni riin' mea yaen i qaaw ni ba feal' rogon ni daab i wagaagëy. To plan. [root: cf. yaramiy]

Mu tanameeg rogon ea chuur roodow yaa ri daarow da magaawon gow nga leguuleng.

tanaq n. Gi ni i sum ngachalean beaq riy. The origin of a personal name.

Bea gaaweeg fa rea pagäl ea tanaq u fithingaan.

tanaaq (cf. naaq) n. Gi ni maa yib i pil ea n'eew nu reegur ngaay ni baay u thiliin ea rayem ngea reegur ma ba toeylaeng ea malaang riy. Reef.

Kea yaen fa rea rabaaq i pagäl ko fitaeq nga tanaaq.

taneeng (cf. neeng) v.i. Qaaf nga m'uw fa booch fa faafat nga ni yaen ni mool nga ba yaang nga madaay ni ba paalog ko binaew ni faan ea ngea daab kii yib ea neeng, yaa ka yigii yoqor ea neeng u qarow. To go out on a boat at night to escape from mosquitoes.

Daqir ea gu raa yaen nga wuruq ea qey ko taneeng.

tanfiy n. Baang i faang ni maa paer ea piiluung nga dakeän nga qu ni feek u baang nga baang. Chair for carrying piiluung.

Maa gaafugow ea girdiiq i feek ea tanfiy rook' ea rea piiluung neam yaa ri ba toomaal.

tanifeeng (cf. nifeeng) n. Baang ni ba tagarbeab ma ba geel ea nifeeng ni bea thow riy. Cool place, breezy place.

Ri ba tanifeeng ea rea faeluw ney, gu raa mool ma ri daab gu qod mea neap'.

tanmoon n. Raay ni machaaf ni faqän nii feek u Baalaaw nga raay nga Waqab kaakroom. Stone money.

Ka ni piiq baang i tanmoon ni weeniig rook' fa rea moqon ni chaam.

tanom n. T'aer liibean ban'ean, qaraa t'aer madilean yaa ngea yaen ni ba feal' rogon ni daab i wagaagëy. Plan, arrangement.

Faqän raa qu ni maruweel ni baay ea tanom ko leam ma qaram ea raa qi yaen ea maruweel ni ba feal' rogon.

tanqag a. Beaq ni kea pilbithir kea kireeb ea thiin u langaan bea noon ni daa kii raa qulqul qaraa feal' rogon ea n'ean ni bea weeliy. Old; impertinent in speech. [root: meqeryag]

Kea tanqag fa rea tuutuw roog.

tangaangaan {tangaangaag} n. psd. Thiliin qaay ea girdiiq fa gamanmaan. Inside of his crotch. sexual

Kea puw ba loet nga tangaangaan fa rea pagäl bea magaawon riy ko yaen.

tangir n. Ba miit ea niig ni raa ka ba qachiichiig ma ka noeg ea guuguw ngaay, ma baay fi ni gaaq ma qaram ea ka noeg ea tangir ngaay. Ba palpaloeq doewngin ni ba dakea ngea boed yaqan ba galaed, ma ba gaelgael ramaqën doew. Type of fish, big mullet.

Kea koel fa rea moqon ba tangir ko nuug ni ri ba gaaq.

tangog (dial: toengiig) n. Ba miit ea taliin ea tagosgoos ni yi maa filfil u paqëy ma taay nga dakeän ban'ean ni ba pach nga qi cheal ni ba feal' yaqan. Spinning top.

Bea faafeal fa pii bitiir ko tangog.

tangorngor₁ (cf. ngorngor) clsfr. Fool ni i mus u ngorngorëy ngea madaq ko taban bugul i paqëy u ba rabaaq. A measurement of length, from one's chest to the tip of his out-stretched hand.

Gu ba qadaag ni nga gu fanaay boech lëy i waasëy ni reeb ea tangorngor.

tangorngor₂

tangrig [Cf. Palauan tengerik 'basket to hold food for feast' ] n. Ba duug ni ka ni they' u naqun fu taqang nga laang ni yi maa qaaf ban'ean nga laanggin. Hanging basket on the wall.

Baay ea maasis u laan ea tangrig u taqang.

tan'eewn'eew (cf. n'eew) a. Ban'ean ni dea pach dakeän yaa boed yaqan ea n'eew nu madaay ni baang ea ba thuuthuw nga laang ma baang ea ba qaaw nga but'. Wavy, like an iron roof.

Fa rea paaq i kanaawoq ea ka ri geel ea tan'eewn'eew riy.

tapeeth (cf. peeth) n. Gi ni madaq l'agruw i ban'ean ngaay ni qiir ea raam ea peeth qaraa tabthung roorow. A joint, place where two things peeth, like in a house construction.

Kea yib ea ngael ko tapeeth ko gäl rean niir.

tapgin n. psd. Faan qaraa bachaan mea buuch ban'ean ni boed rogon ni kea buuch. Cause of something, what brought something about.

Maang tapgin ea m'aar rook' fa rea tiir ni bea yoeg ea toogtaa?

tapgow n. Ba miit ea k'ining ni yi maa lifith ko yuwaan ea niiw ni yi maa taay ban'ean nga dakeän. Type of coconut leaf mat.

Ba cheag ea rea piin neam qi lifith ea tapgow.

taqa det. quant. Kea mus ni taqareeb ban'ean. Only.

Taqa ba yael' ea buw ni ba qaraay u laan ea waay roog.

Taqabbug n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

taqaboech₁ (cf. boech) adv. time Boech nga raam nga m'oon ni daab kii n'uw nap'an. Later, soon.

Raa taqaboech ma gu raa yaen nga kaantiin.

taqaboech₂ (dial: taqawöch, taqawuch)

taqalibean n. psd. Taan paqëy qaraay u lik'iipoey ni thiliin paqëy ngea keenggiy. His armpit.

Ba kireeb boen taan taqalibean ea rea piin neam.

taqaliyaaw (dial: teqelyaew) n. Ban'ean ni ka ni ngoongoliy rogon ni ba feal' yaqan ni ka ni ngoongoliy ko falooraas, qaraa ku ba miit ea ban'ean ni ka ni fal'eag ni boed yaqan ba nuunuw ni yi maa nuunuw ngaay nga qu ni churuq. Chaplet, coronet, garland of flowers on head.

Gu ba qadaag yaqan ea taqaliyaaw ko rea churuq neam.

taqanooth n. N'uw ni ba gaaq. A heavy downpour.

Gu bea yib u booch nga Doonguch mea qaaw fa rea gi taqanooth.

taqang n. Boechii naqun ni ba qachiichiig ni ka ni toey ni yi maa luum riy, ma chanea gaethii ri yi maa toey ni fean ea luum ggaan, kea mus ni boechii naqun ni ba qachiichiig. A small house, usually for cooking, but not necessarily.

Bi ney ea tabinaew ea ka ba yoqor boech noechii taqang riy, ga raa guy mea lungum ea ba dapael.

taqareeb det. quant. num. Reeb ea maathaqëg ni ba liich ko l'agruw, ni l'agruw yaay ni yi raa pathuy mea yib ea l'agruw riy. One.

Taqareeb ea doolaa ni ka ba qaraay u paluwog, yaa goqo ka gu qunum ea biyaa riy daakuriy.

taqareeb naag (cf. taqareeb) v.t. Ngoongoliy l'agruw i ban'ean ngea taqareeb rogon ea gubiin riy. To equate.

Mu taqareeb naag taban ea gäl yael' i gaaf niir ma ga m'aag.

taqathqaath (cf. qaath) a. Ba liyeeg ea qaath, qaraa ba toqoreel ni yi raa guy ma raa lunguy ea ba liyeeg fa ba m'aag ea qaath ni faan ea ba dakea ngea maqäthqäth. Hazy, blurred, foggy, smoky.

Ku gu bea guy fa rea sikoekii ni ka ri taqathqaath u qawcheeg.

taqawöch (dial: =taqaboech)

taqawuch (dial: =taqaboech)

taqay (cf. qaay) n. Gi ni yi raa mool ma ba m'oon qayiy ngaay. Baang ni ba soobuut' ni daab qu ni feek gaan ea pumoqon ngaay fa pii- luung. Kaan ko bitiir ni ka fin ni gargeal naag. Reeb ea raqën ni ba rungduq qaraa boed raqën ea wayith. Foot of the bed; low place (socially); afterbirth. The color black, dark-colored.

Nga gu mool nga taqay room, ma mu guy yaa ri mu faalig Ri ba taelumar ea rea guin, ni ku maa yoeg boech ea girdiiq ea gachyow ngaay. Taqlaal ea yalean ea yaay ney.

taqling n. Malaang nu qarow ni ba qawatwaat fa ba talimar ramaqën, ma daethii lugoch hi kea yim', qaraa binfiy. Type of stone. [syn: dealbach ]

Kea pugpuug beaq ea taqling ko fa rea kanaawoq ko piiluung kea feek nga ba yaang ni sanaa ngea fanaay ko naqun rook'.

tar {tareag} v.i. Faathiy baang ban'ean riy ngea puw nga laang ni kea kireeb. To crack.

Kea taer baang ea rungrung ko fa rea naqun roog.

taraqën₁ n. psd. Tagiil' raqën ban'ean, ni suusun ea yaal'.

Moey qaraay nga naqun nga taraqën ea magael nga da thiin gow.

taraqën₂ v.i. Saap naag ea gi ni baay ban'ean riy ni yi ba qadaag ni nga ni guy qaraa nga ni pat ngaay. To look for.

Gu bea taraqën buw ni nga gu woy ko maruweel gabuul.

taraan' i yil n. psd. Baang u teeliy ni ba manguunguy ni qiir ea yi maa kuruuf nga qu ni taay ea talbuch ngaay. His ear lobe.

Taraang n. p.n. topon. Reeb ea doonguch ni ba qachiichiig ni baay u thiliin yuu Fanbuywol (Weeleoy) ngu Tamil. Ba chuuchuguur nga Paakeal. Qiir ea raam ea gi ni qi paer O'keefe riy kaakroom ni faqän qimmoey u roey u Waqab. An island in Yap, O'keefe's island.

tarchaqën n. psd. Yu wuq ea qoeng ni qiir ea ba magid nga dakeän fa rea kea qoeng. Its upper stage, of a grass skirt.

Kea qachëy fa rea piin ea reang nga tarchaqën ea qoeng rook'.

tareag (cf. tar) v.t. Puug ban'ean nga laang ni ka qimmoey u buut' ni ba qayal nga buut'. To rise up, of something which had been lying down. [root: cf. fartang, bagbag]

Daab mu tareag ea rea gi palaang niir yaa baay ea ngael u taanggin.

tarëg v.t. Yaen ni laay ea bea qaaw ea nifeeng ngaay ngea yaen naag. To sail.

Ri ba saalap ea rea moqon neam ko tarëg.

Tarëg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Tarëy n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

tarifrif₁ clsfr. Fool ni radaan ea rifrif u paqëy, ni mus u bugul i paqëy ni ba gaaq ngea madaq ko bugul ni qachiig.

Mu piiq boechi yael' ea goomaa ni ba tarifrif nga gu fanaay.

tarifrif₂

taroeq n. Ba miit ea niig ni ba talimar ni but'buut' doewngin ngea weachweach ni maa paer u laan ea lupuw ma maa chuw nga taan ea malaang. Raa gaaq ma baay l'agruw i nguwaalean ni maa yib i qog nga wuruq i l'ugun. Type of fish. [syn: toqor ]

Ba qaraay reeb fa pi taroeq qaraay ni kea qog nguwaalean nga wean ka ri mus gaqngin.

taryën n. Dagurean ea quchub ni ka ba t'oeb ma ka ba manguunguuy. Part of a young coconut husk.

Daariy ea buw, baang i taryën ea quchub ea ka gu langadiy.

tathbaan n. Thael ni l'agruw ea mookun ni baay nga taan ea quluun. Second caste under quluun.

Rea moqon neam ea baay ko mookun ni tathbaan.

tathiil (cf. thiil) Ban'ean ni bea k'iqeeg ea gi ni mus baang ea binaew riy mea tabab baang. Beaq ni yow ba tathuum' beaq, qaraa yow ba chaam. Th'aeb reeb ea matochiyal. Land marker; enemy; violation of law.

Gäl pagäl neam ea yow ba tathiil.

tathuum' n. & v.i. Thiin ni maa yoeg beaq ni ba m'aar ni bea yaen ni ngea yim', u marungaqagean ea ti ni fean ban'ean ko maang ea nga ni riin' ngaay. Noon ngaak' beaq ni bea yaen ni ngea yim'. Last words of a dying relative, in which he expresses his will for you; to speak with such.

Dea madaq naag fa rea pagäl ea tathuum' rook' ea chiitamangin.

tawaangwaang v.i. Yaen ni yi bea thiigthiig ma yi bea tuuturpeal ni boed yaqan beaq ni ba ching ko rarum ni bea yaen. To move in a weaving back and forth way, like a drunk.

Bea toeng fa rea pagäl ngaak' bea tawaangwaagn yaa nga ni gaqar ea kea qunum ea rrum.

tawaasar {tawaasariy} v.i. Suul ni ba piireq yaay u dakeän ban'ean ngaak' beaq ni ngea riin' ban'ean. Forceful (of people) to do something.

Bea tawaasar fa pi girdiiq ngoog ni nga gu qunum ba lëy ea biyaa.

tawaasariy (cf. tawaasar) v.t. Suul u thaqan ban'ean ngaak' baeq ni ba piireq yaay ni nga ri riin' fa rea n'ean ni daabun ni ngea riin'. Forceful (of people); to force into doing.

Ka ri ni tawaasariy fa rea pagäl kea qun ko maqun rarum.

tawes n. Tagiil' ea moqulung ko girdiiq. A place where people meet, sort of like an assembly hall.

Faeluw ea tawes ko bi ney ea binaew.

tawëy n. & v.i. Mu guy ea taatawëy. An excuse; to pretend.

Tawoewaay n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Gilmaan'. Village in Gilmaan'.

tawun (dial: tuwun) n. psd. Faak faak beaq ni ba pagäl. His grandson.

Kea yaen fa rea tawun rook' fa rea labthir nga sukuul nga Mariikeen.

tayaapyaap n. Ban'ean ni ka ni ngoongoliy ko goomaa ngea waasëy ni ba taluulubuuy ni maa yaen naag ea kaarroo fa ku reeb ea maqaaf nu qarow. Wheel.

Kea kur ea tayaapyaap ko fa rea kaarroo kea yaen nga wuruq ea kanaawoq.

tayid₁ (dial: teed, tead) n. Baang i binaew ni ba kan nga qarow ni baay ea burey riy ngea paan ngea gaak'iy ni ba qachiichiig ma ba ngochngooch. Hill with low grass.

tayid₂ v.i. Pael, qaraa luw reeb ea bpiin. To menstruate. menstrual

Kea tayid fa rea piin kea yaen i paer nga dapael.

tayngëg v.i. & n. Paer nga ni yaeliy ban'ean ni yi bea riin', qaraa girdiiq ni bea yaeliy ban'ean ni yi bea riin'. To spectate; spectator.

Ba yoqor gothoon fa rae churuq ko girdiiq ni tayngëg.

tayoer (dial: taam') n. Ba miit ea churuq ko bpiin ni yaed ma niing ban'ean ni nga ni piiq ngooraed. A kind of women's dance in which they ask for things.

Tayoer ko rugood ea raa yib ni magid.

taa fitaeq (cf. fitaeq) n. Beaq ni ba taa yaen nga madaay ko makool niig. Fisherman.

Rea pagäl neam ea ri ba taa fitaeq.

taa laang (cf. laang) n. Beaq ni maa languy ea girdiiq ni thum'aag fa ggaan. Cannibal, one who eats raw flesh.

Yi maa yoeg ni baay ea girdiiq ni ba taa laang u Moeroes.

Taabiyuul (cf. buyuul) n. Faak Goot ni yib nga faeyleng ni ngea n'aef faan ea deeneen ko girdiiq. Redeemer; Jesus Christ.

Taabiywol n. p.n. topon. Bi ni th'aeb i toeylaeng ea burey ni baay ko naam nu Waqab. The highest mountain in Yap.

taafaar a. Ban'ean ni dea n'uw ea fool riy nga buut' yaa ba kan t'aay nga laang, qaraa dea toeyqaer. Shallow.

Gu maa naang ea gi ni baay ea yogyog riy ni ba moem i feang yaa ba taafaar.

taafinaey {taafiniyaan} n. & v.i. Leam ku beaq ni ti ni bea leam naag boech. Mind, thought; to think.

Ba kireeb ea taafinaey ko rea pumoqon neam ni yi maa yoeg.

Taafniith n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Kanifay. Village in Kanifay.

taagosgoos (cf. gosgoos) n. Ban'ean ni boed ea liyooch fa ku reeb ea ban'ean ni yi maa faafael ngaay ni fean ea faafael. Toys, plaything, playing.

Bea yoeg ea bitiir roog ngoog ni nga guub nga Doonguch ma gu chuwqiy reeb ea taagosgoos ngea faakaay.

taal {taleag} v.i. Paag ea n'ean ni yi bea riin' nga ni paer ni daakuriy ea n'ean ni yi bea riin' nga ni tooffaan. To stop, quit.

Mu taal nga mu koey reeb ea langad ma fin ku ni suul ko maruweel yaa ba geel ea yaal'.

taalaang₁ (cf. laang) a. Baang i ban'ean ni ba toelaeng nga laang u baang ni ba soo- buut'. Dakeän ba yaang ni ba toelaeng ma ba kan nga laang. Up, uphill.

Gaeg ea gu maa paer u taalaang ma fagear roog ea maa paer u p'eening.

taalaang₂ (cf. laang) n. Bi ni th'aeb i toeylaeng ea yooguum ko yalean nu Waqab. Highest eating rank.

taalaang qataraaw (dial: dumoolang qataraaw) n. Reeb ea gosgoos ni yi maa guy ko miniiq ea ba yoqor ea qataraaw fa galuuf ni raa guy. Yi maa yaen ko miit ney ea gosgoos ni l'agruw rabaaq. Game of seeing lizards.

Gamow maa taalaang qataraaw ea fagear roog ni gamow ma yaen nga sukuul.

taaleag (cf. taal) (dial: taleag) v.t. N'eanigin ban'ean ngea tal ni daab kii yaen qaraa riin' ea n'ean ni qii riin'. To stop.

Mu taaleag ea rea kaarroo ney nga gu qog nga buut'.

Taalguw n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Ruul. Village in Ruul.

taam' n. Ba miit ea churuq ni yi maa niing ban'ean riy ko piiluung ni ngea piiq, ma yi maa piiq ea pii n'ean ni yi bea niing ni nga ni piiq. Ba gaaq ni maeliingaay ea maa taam', ma chanea ku baay ea taam' ko piiluung. Begging dance used at funerals.

Kea n'uw nap'an ni daawor ku ni taam' u reeb ea binaew.

taamadaag [Cf. Palauan dakt 'fear'; Ulithian maotaog 'fear' ] n. Rus nga ban'ean ni boed ea kaan fa beaq ni maa chaam ni ka ni digow ngaay. Fear, fright.

Daab yog ni nga gu waen nga kaantiin ni kea neap' yaa gu bea taamadaag ko kaan.

taamaraq a. Dabuun ni ngea riin' ban'ean ni bachaan ea bea leam naag ni yi raa minmin ngaak' ma raa kirkireeb riy u fadik' ea girdiiq ni yoqor. Ashamed, embarrassed, shy. [root: cf. mitiimaraq]

Ri ba taamaraq ea chii piin neam ko piqi ni pagäl.

taamaa [<Japanese tama 'ball, round object' ] n. Ba miit i ban'ean ni ba taluulubuuy ni ba qachiichiig ni yi maa gosgoos ngaay ni baay ea loew riy ni ka ni keer ni yi maa yaen riy ni baay yalean. Ku ba miit ea ban'ean ni yi maa taay ko deengkii ma ni taay ea deenchii ngaay, ma ni gael' mea yib ramaqën nga ni guy. Marbles, the game of marbles; light bulb.

Kea maath' ea taamaa ko deengkii roog.

taamaaneengii (cf. neegii) [<Japanese tamanegi 'round onion' ] n. Ba miit ea soobyaas ni ba luulubuuy ni yi maa taay ko thum'aag fa ggaan nga ni kaay. Round, dry onion.

Baay ea taamaaneengii room ma ga piiq boech nga gu taay ko suup.

taamaangoo [<Japanese tamago ] n. Faak ea nimeen ni ka fi ni diyean naag ni daawor i biliig ka baay u laan dagurean. Egg.

Ragaag ea taamaangoo ni kea taay fa rea nimeen ma ku daawor i diliqiy.

taamaen (cf. maen) n. & v.i. Beaq ni yugu maa niing ban'ean ni nga ni piiq ngaak' ngea feek ngea kaay fa ngea fanaay. Niing ban'ean ni nga ni kaay fa nga ni fanaay. Beggar, to beg.

Gu maa yoeg ko bitiir roog ni daab i taamaen yaa ba kireeb ea bitiir ni ba taamaen.

taamgun (dial: taan) n. psd. Baqa ni magid nga but' u ban'ean, ni gaethii baqa ni dakeän. Under.

Kea chuw fa rea tiir nga taamgun ea faang bea miith roog.

taamow a. Bi ni m'oon ni ni ngoongoliy u ba miit ea ban'ean, ni gaethii reeb ni fin ni sunumiy nga toomur. Original.

Taamow n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

taampoeliin [<English tarpaulin ] Baang i maad ni ba dubqag ni boed ea laay, qaraa laay ni yi maa gulguliy ban'ean ngaay fa ni fanaay ngea maang chigiy u reeb ea naqun ni ba qachiichiig. Tarpaulin, canvas.

Ba yaang i taampoeliin ea laay ko m'uw rook' fa rea moqon.

taan {taanggiin, taanggiig} (dial: taamgun) n. psd. Mu guy ea taamgun. Under.

taan ea faang (cf. faang (taan + faang)) n. Baang ko naqun ni baay nga taanggin ni baay nga taan ea faang. Under the house. taan + faang

Kea sug ea gapat u taan ea faang rook' fa rea pilbithir.

taan i rraan (cf. rraan (taan + rraan)) adv. time Ngiyaal' ni ba qaraay ni bea chuguur ni ngea tamiilaeang ma chanea daawor i m'uug ea yaal' ma gaethii ka rii geel ea tamiilaeng. Before dawn, predawn. taan + rraan

Daqir ea gu qod ni ka ba taan i rraan yaa kea yib ea biliig ngoog.

taan l'ugun (cf. l'ugun (taan + l'ugun)) n. psd. Taanggin l'ugun i yib ko gi ni baay ea k'oong riy ma nga wuruq. Outside part of his throat. taan + l'ugun

Kea toey fa rea pagäl ea yaer nga taan l'ugun kea maath'.

Taaneayabach n. p.n. topon. P'eel'aay ni daeriy ea yaan' riy, yaa goqo malaang. A place in Mulroeq.

Chiiney ea kea yoqor ea girdiiq ni maa paer u taan ea yabach u Doonguch.

taanteey n. Beaq ni ba cheag ko gubiin ban'ean ma ku ba llow-aen'. An expert.

taang v.i. & n. Yoeg ea thiin ni boed ni yi bea churuq. Thiin ni ka ni tunguy ni yi maa yin' ni boed ea churuq. To sing; song.

Kea tunguy ea rea pagäl neam reeb ea taang ni fean ea rea piin neam.

taangaantaangaan (dial: taangtaangaan) n. Ba miit ea gaak'iy ni ri ba qachiichiig gaaf i yuwaan ni ba yoqor. Ba pach boech keenggin. Baay waqamngin ni baay u laan ban'ean ni ba dakea ngea boed yaqan waqamngin ea gabaech. Type of tree.

Kea yuuy' fa rea piin ba kiy i churwoq u waqamngin ea taangaan- taangaan ni ba feal' yaqan.

taangkuu [Japanese ] n. Ba miit ea kaarroo ni fean ea salthaaw ni baay ea gapung u dakeän. Armor tank.

Gu guy ba yaang i kaachiidoo ni baay yaqan ea taangkuu riy.

taangrat n. Ba miit ea p'aaw ni dinaey ni ba gaagang' yael' ea p'aaaw riy ni ba dakea ngea boed yaqan ba yael' i p'aaw ni qaraay. Type of banana.

Fa rea taangrat roog ni daawor i qël ea kea thikiy ea nifeeng.

taapow n. Baang ko naqun ni yi maa taay ea chugum ngaay ni baay u laan ea naqun. Part of house.

Kea yaen i mithaeg fa rea moqon ea machaaf rook' nga laan ea taapow ko naqun rook'.

taaq {taaq naag} n. Reeb ea rean ko naqun ni baay u dakeän ea faang u buut' ni ka ni taay ni boech ea yaen u ba lëy ea naqun nga ba lëy ma boech ea yaen u ba rabaaq nga ba rabaaq. Ma kiqeeg reeb ea seenggil ngea reeb. Footing beam for walls and beams.

Daa niir paer nga dakeän ea taaq ko faeluw yaa ba machmaach.

taaq naag (cf. naag (taaq + naag)) v.t. Taay ea taaq ko naqun ni qaram ea nga ni rungrunguy. To put a threshold on a house. taaq + naag

Chiiney ea yi bea taaq naag fa rea naqun roog ni qaraay ea ngea m'aay.

taaqadaaw (cf. qadaaw) n. Beaq ni maruweel rook' ea nga qi geel naag ea kireeb u thiin beaq ni kea riin' reeb ea ban'ean ni ba kireeb, bea guy rogon ni ngea paer fa chaaq ni ri ba kireeb ea rook'. Prosecutor.

Fa rea taaqadaaw ea ka ri gaafgow naag-eeg yaa ka ni piiq ea baakking roog ni ragaag ea doolaa.

taaqathqaath (cf. qaath) a. Ba kan nga toqreel ni yi raa guy ma gawaa kea m'aag ea qaath. Hazy, foggy.

Ka gu bea guy fa rea sikoekii ma chanea kea taaqathqaath u qawocheeg.

taaqaath (cf. qaath) a. Baang i ban'ean ni ba piireq ea qaath riy ni ba moqmaaw' ni nga ni guy ban'ean u fadik. Qaraa ban'ean ni ri ba paalog ni yi raa guy ma bea maqäthqäth nga qoreel. Smoky, foggy.

Ba qaram ba baarkoow nga t'aay ea laang ni daab gu poey ko baarkoow nu quw taaqaath.

taaqum n. Reeb ea rean ko naqun ni yaen u ba lëy nga ba lëy ni baay u ba rabaaq ea naqun ngea ba rabaaq ni qiir ea maa paer ea yoew u dakeän u lëy ni but' mea yaen nga laang dakeän ea qamaech. One of the house pillars. [syn: daafey, raalap. ]

Kea qaaw fa rea kea niiw nga ba rabaaq fa rea naqun kea m'ing ea taaqum riy kea chuguur ni ngea puth.

taaraan a. Tamiilaeng ko yael' fa ban'ean ni ku maa yib ramaqën ngea tamiilaeng naag baang ni ba talimar. Light, as daylight.

Gu qod fowngaen ni kea maath' ea chuuchuw roog ma daawor i taaraan.

taaraay [<Japanese tearai 'to wash the hands; place to water the hands; sink, bathroom' <te 'hand' + arai 'to wash' ] n. Ban'ean ni ba gaaq ni yi maa l'ing ea raen nga laanggin nga ni luuk ngaay fa ni luuk naag paqëy nga laanggin. Boed yaqan ba rabaaq i pileet ni ba gaaq ni ba koebreq fa ba palaastik. Large wash tub.

Kea yib ea gawael ko fa rea pilis kea miil kea qog nga laan fa rea taaraey.

taas n. Ba yael' i gaaf fa ku ban'ean ni ka ni m'aag nga keenggin ea niiw fa gaak'iy ni yi maa yit' ngea miit qayiy riy ma ni yaen nga laang. Rope-foot-hold tied on a tree.

Daab ku muut ea pii taas niir yaa kea wod ma ri maath' ngoom.

taatarëg (cf. tarëg) v.i. Tarëg i yaen ni yi bea faafael i yaen. To sail about.

Ba feal' ea taatarëg ea daqir yaa ba geel ea nifeeng.

taatargeal n. & v.i. Taataliin ea gosgoos ni maa faafael ea bitiir ngaay. Faafael nga taataliin ea gosgoos. Toys for small kids; play with toy.

Bea taatargeal fa pi bitiir ko fa pi taatargeal rooraed ni gu chuwaqiy.

taatawëy (cf. tawëy) n. & v.i. Ban'ean ni kea n'igin beaq ni ngea daab qun nga ban'ean ni suusun ea raa qun i riin' ma kea buuch ban'ean rook' ni qaram ea daab kii yog ni raa qun ngaay. Ba gaaq ni ban'ean ni kea sunumiy ni faan ea ngea daab kii qun i riin' fa rea n'ean. Gaayiy ban'ean ni ngea mang weeniig rook' beaq ni ngea siy u ban'ean. An excuse; looking for an excuse.

Bea taatawëy fa rea pagäl ko fa chi gii maqadqad ni baay u qaay ni ngea daab kii qun ko gachowor rean.

taataay n. Baang ko bpiin ni qiir ea raa diyean mea yib ea bitiir riy nga buut'. Vagina.

taaw₁ v.i. Madaq ko gi ni yi bea yaen ngaay, qaraa yog ni ngea riin' ban'ean ni bea yaen ni ngea riin'. Buuch ban'ean ni kea madaq ko ngiyaal' ni ngea buuch. To arrive; to be possible; to occur; to happen.

Kea taaw fa rea baarkoow ni yib u Ngeak.

taaw₂ v.i. Yog ni ngea yaen nga laanggin ban'ean ni yi bea yin' nga laanggin. To be able to fit into.

Daab i taaw ea bi ney ea luwaaw nga bugul i paqaq.

taawaqath (cf. waqath) n. Ban'ean ni ka ni piiq ngaak' beaq ni ngea feek ni daeriy paluwon, ni ka ni piiq ni faan ea yi ba qadaag dakeän ma yi ba qadaag ni ngea feek yaa kea riin' ban'ean ni ba feal' ma yi bea pining ea magaer ngaak'. Gift.

Kea piiq fa rea ngabchëy ea taawaqath roog ni ba kea baabiyor.

taawireeng n. Qadaag ni ngea guy beaq ni kea n'uw nap'an ni daawor kii guy yaa ka ra qoreel gow. Homesichness.

Kea yib ea taawireeng ko fa rea tiir yaa kea yaen ea chiitama- ngin ko chuur ni kea n'uw nap'an.

taawoq (cf. woq) n. Ban'ean ni ba yoqor thael ni tabab u but' mea yaen i yaen nga laang ni bea toeylaeng i yaen. Boech ea baay ko naqun ma boech ea baay ni yi maa yaen riy nga baang ni ba toelaeng ni boed raan' ea gaak'iy fa nga baang nga laang. Step; ladder. [root: kanaawoq]

Mu feek ea taawoq nga daarow riy nga dakeän ea naqun.

taawoth [Cf. Palauan taod 'forked spear' ] n. Ba miit ea piiskaa ni ba yoqor ea nguwol riy ni ba gaaq ni dalip fa qaningeeg. Spear with many prongs.

Nga gu ngoongoliy reeb ea taawoth ngoog nga gu waen ko muun gabchag.

taawrug a. Beaq ni ba feal' yaqan ko churuq.

Ri ba taawrug ea chii pagäl neam ko churuq.

taay v.t. Feek ban'ean nga ni n'aeg tagiil' ma ni paag ngea paer ko fa gi ni ka paag riy ngea paer. To put, place, set.

Mu taay ba yael' ea buw nga waay roog nga gu woy.

taay chiyalean (cf. chiyalean (taay + chiyalean)) v.i. Yoeg ban'ean ko girdiiq ni kea m'aag raed ni ngea daab ra siyeeg-eed. To entrust someone with something. taay + chiyalean

Nga gu waen ko mileekaay ma ka gu taay chiyalean ea baabiy roog ko fagear roog ni nga qi duruwqiy.

taayagan n. psd. Qorean ngoonglean beaq ni ba feal', fa kea gaman.

taayim [<English time ] n. Ba ngiyaal' ko rraan fa neap'. Time.

Kea qiin ea taayim ko kalook room ea chiiney?

Taaywaang [<Japanese Taiwan ] n. p.n. topon. Reeb ea naam ni ba doonguch ni baay u laay ni yumuch ko naam nu China. Ku ba miit ea p'aaw ni saak'iy ni yi maa kaay. Type of banana; Taiwan.

Mu piiq reeb ea roed ko taaywaang nga gu fiqiy.

taayyaa [<English tire ] n. Ban'ean ni ka ni ngoongoliy ko goomaa ni baay ko kaaroo fa ku ba miit ea maqaaf nu qarow ni ba luulubuuy ni qiir ea maa chealcheal ma bea yaen fa rea maqaaf. Tire.

Kea kuur ea taayyaa ko kaarroo roog ni daab kii yog ni ngea yaen.

tael₁ v.i. Yog ni nga ni riin' ban'ean ni daeriy ea magaawon riy. To be able, as to do something.

Ga raa tael ni nga daarow nga madaay fa daab mu tael?

tael₂ n. Ba yael' i gaaf ni ba gaaq ni boed yaqan ba yael' i qaaw. Ba miit ea tamaagow ni yu yaang ni ka ni bichbichiy ni boed rogon ba yael' i gaaf. Girdiiq ni Waqab ea maa th'aag ko langad nga qi mak'adk'aad naag. Rope, string; twist-tabacco.

Mu piiq baang ea tael room nga gu taay ko langad roog.

taelimar (cf. limar) (dial: talimar) a. Mu guy ea talimar. The color black, dark-colored.

taelumar (cf. lumar) (dial: talumar) a. Reeb ea raqën ni ba rungduq qaraa boed raqën ea wayith. The color black, dark-colored.

Ri ba taelumar ea rea gubur room niir.

taeluqör (dial: luqör, maraqchal, dooq, madooq) n. Baang i ban'ean ni yi maa yin' ea doow ngaay ngea ku boech ban'ean ni daab ku ni fanaay. A place for refuse.

Kea yin' beaq fa rea waay roog nga taeluqör.

taeluuraan n. Beaq ni yugu ba paapëy ni maa yoeg. Yugu daeriy ban'ean ni ba gaaq ma kea yoer. One who cries easily and often, cry-baby.

Rea buulyal neam ea ri ba taeluuraan.

taenchiyoebii [<Japanese tanjoobi 'birthday' ] n. Ba madnam ni yi bea madnam naag ea roofean ni ni gargeal naag beaq riy. Birthday party, birthday celebration.

Gabuul ea taenchiyoebii ko fagear roog ni baay ea qabiich roomow.

taer n. Ggaan ni ka ni kaay kea yaen nga laan ea yal ngea feek fadik' i doewey ea yoobuung riy ngea muuq ma ni duun naag. Feces. excretory

Kea kaay fa rea pilis ea taer kea madaq boen u doew nga laang.

taeriin n. Gi ni daer maat ea yaal' ngaay. Shade from the sun.

Daab i feal' ea rea kea dinaey roog ney u roey yaa ka yigii taeriin.

taeruq (dial: charean, toqobean) n. Baay ni ba chuuchuguur nga reeb ea ban'ean ni qiir ea yi bea weeliy marungaqagean. Near, situated near by.

Kea taamadaag fa rea tiir ko girdiiq ni kea yoqor kea yaen i paer nga taeruq ea chiitamangin.

telteel (cf. teel₂) v.i. Girngiy ban'ean ngea yib i yib ko gi ni yi bea girngiy ngaay. To pull.

Mu telteel ea tael yaa nga gu th'aeb ea wanguuy ko fa rea nguun i quchub.

teqchaang v.i. Ngea yabachbach nga taqa baang ban'ean ni boed ba yael' i gaaf ni kea yabachbach kea sum ea leebug nga doewngin. To coil, like fishing line when twisted.

Bea teqchaang ea rea kea gaaf niir yaa daariy ea saaruukaang riy.

teqeliyaaw (dial: taqaliyaaw) n. Chaplet, coronet, garland of flowers on head. Mu guy ea taqaliyaaw.

tethiin {tethiig} n. psble. Reeb i walaagean beaq ni ba pumoqon ni ba bitiir boech. His younger brother.

Kea puwaen' fa rea pagäl ngaak' tethiin kea liiq.

tey n. Ba miit ea churuq ni pumoqon ea maa yin'. Type of dance.

Ba tey ea raa piiq yuu Gagil ko fa rea madnam.

Teab n. p.n. topon. Rea binaew ni ba piiluung ko falaak nu Tamil. A village, the capital of Tamil.

tead (dial: tayid1, teed) n. Mu guy ea tayid1. Hill with low grass.

teal (dial: taal, tal) v.i. Mu guy ea taal. To stop.

teang [<English tank ] n. Ban'ean ni yi maa l'iing ban'ean nga laanggin ni ba raenraen. Tank.

Kea kur ea teang ko peensiin ko masiin roog.

teat n. Tiitaew, ni rogon ni yi maa yoeg u Ruul. Grandmother in Ruul. [root: tiitaew, toetaew, dangitaew]

Bea yoer fa rea tiir ni ngea qun ko teat rook' nga maqut.

teebel [<English table ] n. Ban'ean ni boed yaqan ba kaahool ni ka ni taay qaay ni yi maa yool nga dakean fa yi maa fal'eag ban'ean u dakean. Yi maa paer nga chiyaa ma ni paer nga toqobean ma ka ni theath nga dakean. Table.

Kea feek beaq fa rea kea baabiyor roog ni gu taay u dakean ea teebel roog.

teech [<Japanese tetsu 'iron, steel' ] n. Ba baat' qaraa taamaa ni ba waasëy. Steel ball.

Kea feek fa rea pagäl ba teech bea biliig ea taamaa ko fa pii bitiir.

teed (dial: tayid1, tead) n. Mu guy ea tayid1. Hill with low grass.

teel₁ {teeliig} n. psd. Baang u doewngiy ni qiir ea yi maa rungqag lingaan ban'ean ngaay. Baay u ba rabaaq i loelugey ngea ba rabaaq. His ear.

Kea chuw ba qaprigog nga teel ea rea tiir niir.

teel₂ v.i. Girengiy ban'ean ngea chuguur i yib. To pull.

Mu teel ea yuluuy ko rea booch niir ngea chuguur ko chabag.

teeleegraaf [<English telegraph ] n. Deengwaa ni yi maa piiq ngea yaen u baang nga baang ni maa yaen ni yool. Telegraph.

Kea piiq fa rea tiir roog ni baay ko sukuul u Mariikeen ea teeleegraaf kea yib ni ngea suul nga Waqab yaa kea muuq.

teem₁ n. Ba miit ea nuunuw ko buuth ni yi maa ngoongoliy ko buuth ni ni maa m'aag nga tunguun paqëy ngea dakean paqëy. Dance ornament of coconut leaves tied to wrist.

Mu leebuguy reeb ea teem ni ba mat'aaw nga gu faakaay.

teem₂ det. quant. num. Meereeb, maathaqëg ko bitiir. Eight, child talk.

teempraa [<Japanese tempura 'mixed vegetables and meat in batter' ] n. Ba miit ea ban'ean ni yi maa kaay ni boed ea faloowaa ma boed yaqan boechii baat' ni ba taluulubuy, ma yi maa liith ni ka niin' nga fadik' ea giriis nga qu ni mismis naag. Ku ba miit ea taang ni yi maa tunguy ni ba yoqor ea thiin ko yuu naam ni baay riy. Tempura; song in different languages.

Mu piiq reeb ea teempraa ni ka mu chuwqiy nga gu woy.

teempraa quutaa [<Japanese tempura 'mixed vegetables and meat in batter' + uta 'song' ] n. Ba miit ea taang ni yi maa tunguy ni ba maqathuk ea thiin riy ni thiin u boech ea naam ni ba yoqor. Song in different languages mixed together.

Kea tunguy fa rea piin reeb ea teempraa quutaa ni fean fa rea pagäl ni qi feal' ea thiin roorow.

teeng [<Japanese ten ] n. Qorongin ea ti ni ba feal' ni kea yog ngaak' beaq u reeb ea gosgoos fa reeb ea sikeeng. Score, mark.

Qiin ea teeng room ko fa rea sikeeng ni ka fin da feek-eed?

teengaamii [<Japanese ] n. Baabiyor ni ka ni yoeloey ka ni piiq ngaak' beaq ni ba miith ni yi bea yoeg ni ngea feal' ea thiin u thiliin fa gäl i chaaq ni bea thiil ea baabiyor u thilrow. Love letter.

Kea piiq fa rea piin ea teengaamii ngoog ni nga gu fagear gow.

teep [<English tape ] n. Baang i ban'ea ni ba palaastiik fa ba baabyor ni yi maa gabliy nga ban'ean yaa baay ba rabaaq riy ni ba gabalbael. Tape.

Mu piiq baang ea teep ni fean ea malaed nga gu fanaay.

teepaaw n. Gi ni miit ea naqun, ni baay u wean, ma ka ni chig u dakean, ma qeree gi ni maa moqulung ea girdiiq riy. Part of house, like a porch. [syn: p'eedeaf, chulwab ]

Ba sug ea girdiiq u laan ea teepaaw ko fa rea naqun ni yi bea thiin.

tees n. Ban'ean ni yi maa ngoongoliy ko rean. Raa ka ni yaen nga laang u ba kea niiw, ma ni m'aag ea tees nga keenggin ea niiw nga qu ni yit' ma yi bea fil ea niiw.

Mu guy ya lea waer ea m'aag ko rea tees niir ma ri maath' nga mu muul nga buut'.

teesaangee [<Japanese tesage 'purse' ] n. Boechii kaabaang ni ka ni lifith ko choey' ni yi maa taay ea chugum nga laanggin nga qu ni feek nga qi qun ngooyiy i yaen. Purse made of pandanus leaves.

Ba qaram ba teesaangee ni gu ba qadaag yaqan.

teeyeey' n. Ban'ean ni yi raa mool nga but' ma ni taay loelugey nga dakeän ngea toeylaeng boech nga laang. Ku yi maa yoeg ko gi ni yi raa mool ma ba magid loelugey ngaay. Pillow, head of bed.

Mu guy yaa ka gu taay ea seengkoo nga teeyeey' room ma ri mu yik' ngaay.

ti prtcl. Plural.

ti ney pron. dem. Ti ni ba qaraay ea n'ean ni ba chuguur ngoog fa ba qaraay u toqobeeg. These.

Ti ney ea niig ni ka mu piiq ngoog ea ka yigii yoqor, ku mu feek reeb.

Tigiil' n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

tigiil (dial: tugiil, tuguul) v.i. Qilal ea gaak'iy fa foey' fa ku ban'ean ni ka ni yuung. To grow, of plants.

Kea tigiil ea foey' ko fa rea gi maqut roog ni ka fi ni gu toey ni ba feal' miit.

tilbug n. Ba miit ea paan ni ba tilbugbug yuwaan ni boed yaqan ea goob nu l'aey ni yi maa fanaay ko qoeng. Type of fern used for making grass skirts. [syn: weelam ]

Bea magow tilbug fa rea buulyal ni ngea fanaay ko qoeng rook'.

tilbugbug a. Ba bugbug ni boqor yaang ea ba bugbug ngaay ni dea k'iy ni boed boech ea girdiiq ni dea k'iik'iy piyaan loelugean. Curly, of hair.

Gaeg ea dabuug ea llug ni ba tilbugbug yaa ba moqmaaw i rawey.

tilbugbuguy (cf. tilbugbug) v.t. Qudulduluy ban'ean ngea moqduldul ma kea bugbug ni boed ban'ean ni nga ni n'aeg. To coil up in a disorderly way.

Miniiq ea kea tilbugbuguy fa rea gii baabiyor roog kea n'aeg?

tilfaafat a. Yaen ni yi ba taqaffoyin nga qu ni yaen i yaen ni daab i m'oon beaq ma daab i toomur beaq. Abreast, side-by-side in walking.

Daa niir tilfaafat u laan binaew yaa ba machmaach.

tilgiy n. Ban'ean ni baay baang i theerek riy ni yi maa taay nga qawchey nga qu ni changar riy. Boech ea fean ea girdiiq ni kea maqyow ma boech ea fean ea yaal' ni ngea daab i yip' laan qawchey ma boech ea yi maa feek nga madaay ngea yog ni nga qu ni saap u madaay ma daab i yaen ea daay nga laan qawchey. Glasses, spectacles, goggles.

Gu waen nga madaay ma gu paag taliin ea tilgiy roog u qarow.

tilngëqngeaq v.i. Kirkireeb ea tuguul ko gaak'iy ngea yim'. Withering to death, of plant.

Bea tilngëqngeaq fa rea kea gabuuy roog ni qaraay ea ngea yim'.

tiltilmeqruur n. Ba miit ea l'ugul nu madaay ni maa paer u fadik' ea leam ba n'uw yaa boech ea ba man laal ea fiit n'umngin ma ba munguuy doewngin ni ba taamadaag yaqan. Type of sea cucumber.

Kea guy fa rea buulyal ba tiltilmeqruur ma qeree bea yoer yaa kea taamadaag.

tin voc. Ba bug ea thiin ni yi maa yoeg ko buulyal ni faan ea yi ba qadaag dakeän fa kea riin' ban'ean ni ba maengiil. Term of address used to a girl.

Ka mu magaer tin ko luum.

Tinagoofeal' n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Tinagyow n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Tinamaed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Tinangig n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Tinangimeed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Tinangimow n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Tinangin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Tinangiraed n. p.n. prsme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Tinangirow n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Tinanguruwaag n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Tinaan n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Tinaeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Tineerow n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

tining v.t. Chibiy ban'ean nga laang ni suusun ea nga ni toey ngaak' beaq ni baay u but'. They' ban'ean nga laang ngea paer u laeng ni daab i muul na but'. To lift something up like hand knife, to hang on a hook.

Mu tining ea rea leeb niir ni ba toelaeng yaa ri pilig pilis.

tiniiniy v.i. Soen naag ban'ean ni daab i n'uw nap'an ni nga ni soen. To wait for.

Bea gaqar fa chaaq nga yugu da tiniiniy gaed ma kea muuq mea yib ma gadaed yaen.

tinnaq v.i. Paer ni ka ni taamaraaq fa ka ni rus nga ban'ean ni bea buuch ma daariy ban'ean ni raa yog ni nga ni riin'. Timid.

Mu kan u toqobeeg nga qoreel yaa ga bea wagëy ngoog ma ka gu paer ni gu ba tinnaq.

Tinraed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

tingiy v.i. Minmin ni kea mus ni dabap' i langey ea bea gireeng nga toomur ma daar yaen lamey nga laang ni boed ea wagaqgaq. To smile.

Mu tingiy yaa nga ni feek yaqam.

tiqey n. & v.i. Girdaan' nu madaay ni ba maqun ea ti nu dakeän ea rungduq ngea ti nu fadik' ea rungduq ngaay. Feang ea girdaan' nu madaay. Shells, clams; to collect shells or clams.

Kea yaen fa pii buulyal ko tiqey nga dakeän ea qey.

tireet n. Ba yael' i ban'ean ni yi maa finaathiy ko baatee, ma ku boech ban'ean, ma ba qachiichiig, ni raa yog ni nga niip' ea maad ngaay, fa m'aag ban'ean ngaay. Small string, thread.

Mu piiq ba yael' ea tireet ngoog nga guup' ea maad roog ngaay.

tiriggil a. Ban'ean ni ka ni ngoongoliy kea dugil fa kea m'ing nga baang ni qaram ea kea paer riy ni qaram rogon ni daab ku ni thil- yeeg. Ban'ean ni kea madugil ni daab kii thiil. Settled, decided, firm, definite, confirmed, determined.

Kea tiriggil ni guur ea nga mu qun ko fa rea mileekaag ma gaeg ea daab gu qun ko yaen.

tiriggiliy (cf. tiriggil) v.t. N'eanigin ban'ean ngea tiriggil ni daab kii thiil mea muturug. To settle, decide, confirm.

Ka ni tiriggiliy ea yaar ko fa rea churuq ni roofean ni Saabaadoo.

Tithiin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Tithngin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Tithngirow n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

tiy [<English tea ] n. Reeb ea ban'ean ni yi maa qunum ni ku boed ramaqën ea koofiy ni ku waqamngin ba miit ea gaak'iy ni yi maa feek u baang nga raay nga Waqab. Tea.

Kea yib lamean ea tiy ngoog ea chiiney.

tiibool v.i. Paer ni ba m'oon p'eebuuk' nga laang fa ba m'oon qaay nga laang. Tail in air, or feet in the air.

Kea doel' fa rea tiir kea tiibool.

tiich [<English teach ] v.i. Fil ban'ean ngaak' beaq ngea miit ngaak'. To teach.

Chiiney ea kea maengiil ea sukuul yaa kea yib boech ea Marii- keen ni yaed bbea tiich naag ea thiin ni Mariikeen ko bitiir u sukuul.

tiiloey' v.i. & n. Baat' ni yi maa gosgoos ngaay ni yi maa yin' nga laang nga qu ni fachooliy ma gaathii taqareeb ya ba yoqor ni yi bea baat' ngaay taqa ba yaay. N'ean ni yi maa fanaay ni baat' nga qu ni gosgoos ngaay. To juggle; things used for juggling.

Bea fil fa rea buulyal ea tiiloey' ni kea saalap.

tiim [<English team ] n. Boech ea girdiiq ni yaed nga ba rabaaq ea qulung u ba gosgoos ni yi bea taay. Team.

Fa bi ni gu maa qun ngaay ea tiim ea qiir ea ba cheag ea chii- ney ko baat'.

tiintiin a. Ba bug ea thiin ko piqin bitiir ni yaed maa yog nga ban'ean ni ba feal' ni yaed ba qadaag. Nice, cute (child talk).

tiingnguus n. Ba yael' i gaaf ni ba dakea ngea palaastiik ni yi maa fanaay nga qu ni l'eeg ea niig ngaay u madaay. Nylon fishing line.

Ka gu guy ea tiingnguus u kaantiin ni gu ba qadaag ni nga gu fanaay ba yael'.

tiir₁ n. & a. Girdiiq ni daawor i qilal yyaa ka ba liich ea duw rook'. Child; young. [root: bitiir]

Kea qun fa rea tiir roog nga sukuul ni baay ko thael ni dalip.

tiir₂ n. Baang u laan qawchey ni faqän ba rungduq fa ba but'buut'. Pupil of eye.

Kea qaaw fa rea gaan ea paachiingkoo ko tiir u marwaan fa rea buulyal kea maqyow.

Tiirow n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

tiirtiir v.i. Yaen ea pumoqon fa pagäl ko n'ean rook' nga qi faafael ngaay. To masturbate. sexual

tiit (cf. tiitaew) voc. Ba bug ea thiin ni yi maa yoeg ko tiitaew ni maa yoeg ea bitiir. Term of address for grandmother.

tiitaew n. Raa bitiir ma tiitaew rook' ea chiitinangin ea chiitamangin fa chiitanangin. Grandmother.

Ba qadaag fa rea tiir ni yow maa paer ea tiitaew rook'.

tiitaey n. Ba bug ea thiin ni maa yoeg ea bitiir ko gi ni maa fiiq ea pumoqon riy fa bpiin. Child's word for genitals. sexual

tiitiy n. & a. Ba bug ea thiin ni maa yoeg ea bitiir nga ban'ean ni ba taatar- geal fa ban'ean ni ba maengiil. Toy; nice (child's talk).

Kea mus ni goqo tiitiy ea kea naang fa rea tiir.

tiitiimaqog v.i. Qog nga laang nga ni suul nga but' ma ku ni qog ba yaay nga ku ni suul nga but'. To jump up and down.

Kea falfal-aen' fa pii bitiir yaed bea tiitiimaqog nga laang.

toloolbëy (dial: taloolbëy) n. Mu guy ea taloolbëy. Butterfly. [syn: buraeg ]

toqbean n. psd. Baay ni ba chuguur ni ngea gabad ngaay ni dea paalog riy nga qoreel. Near it, close-to it, by it. [syn: charean ]

Baay ea waay roog u toqbean ea rea moqon neam.

toqgor a. Ba thiil ea thiin u thiliin beaq ngea beaq ni ba chaan ea yow ba chaam fa ka ra dabuuy-eew dakeän row. Hostile, as an enemy, inimical.

Ri gamow ba toqgor ea rea pagäl neam ni ba chaan fa rea chaam ni gu taay-eew kaakroom.

toqor₁ a. Ba rabaaq i naqun ni th'aeb i soobuut' ni yi maa maruweel riy. Low side of house, where work is done.

toqor₂ n. Ba miit ea niig ni maa paer u laan ea rayem ni ba talimar ngea galunglung ni yaam' ramaqën doewngin ba baay ba yael' i weach ni yaen u luk'ngun u ba rabaaq nga ba rabaaq. Ku baay nguwaalean ni ba qog nga but' ni ba m'uuth. Ku yi maa yoeg ea taroeq ngaay. Type of fish.

Ka gu pat nga baang i langith ni raa neap' ma ri ba yoqor ea toqor riy.

toqoreel (cf. qureel) a. Ba kan nga paalog ni dea chuguur ko gi ni yi baay riy. Far away, distant.

Daab ku gu waen boech nga kaantiin yaa ka yigii toqoreel ma ka gu malmaal.

tow₁ n. Baang i waasëy ni ka ni ngoongoliy rogon koelngin ni yi maa toey fa th'aeb ban'ean ngaay. Ba yoqor miit ma ku ba yoqor lagar. Adze, axe.

Kea yaen fa rea gi tow ni k'itham roog nga baang.

tow₂ n. Ba miit ea girdaan' nu madaay ni boed yaqan ea faesiw ma chanea maa paer ni ba gabael ko lugoch ni ba moqmaaw' ni ngea muul. Ba gaaq ni maa paer u tanaaq. Type of clam.

Kea qarqaar naag fa rea piin roog ea tow.

tow₃ n. Ba miit ea gaak'iy ni gaathii ri maa gaagang' kaen. Kind of tree.

Fi ni daqir ea ka gu guy boech miit ea tow ni gaak'iy.

tow ni goey n.p. Ba miit ea tow ni boed ea galchaangal, ma ba bugbug ea tow riy ni ba dakea ngea boed yaqan ba lëy i puw ni ka ni sey kea l'agruw rabaaq. Yi maa toey ea rean ngaay ni nga ni pacheag ngea qachiichiig boech. Type of adze with curved blade.

Baay ea tow ni goey room ma ga piiq ngoog nga gu toey ba dabiy nga gu fanaay.

towleal n. Ba yael' i gaaf fa tael ni ka ni yin' nga laang ka ni taay ba lëy i paalëy ngaay fa baang i palaang ni yi maa paer nga dakeän nga qu ni faasuul ni ba tagosgoos. Swing. [syn: tamgaachuul ]

Kea maath' ea towleal ko fa rea tiir kea maqadqad.

towurug (dial: taawrug) a. Mu guy ea taawrug. Graceful, as a dancer.

Toedngeeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

toelaeng (cf. laang) (dial: toeyleeng) a. Ba kan nga taan ea maeniileng ma ba paalog ko buut'. Baay qaram nga laang ni ba kan nga laang. High.

Kea changëg fa rea sikoekii ni ri ba toelaeng.

toelaeng-aen' (cf. waen' (toelaeng + waen')) {toelngaen'uug} a. psd. Beaq ni dabuun ea girdiiq ni ba soobut' ma goqo ti ni ba feal' ban'ean ea ba qadaag ma dabuun ea ti ni ba kirkireeb. Proud, conceited.

Ri ba toelaeng-aen' ea rea rugood neam.

toelubeeg (cf. toeluub) v.t. Liith nga fadik' ea daay ni ka ni yaen ni ka ni leak ban'ean ni nga ni koel fa nga ni riin'. To dive for something.

Bea toelubeeg fa rea moqon ea yanup rook'.

toeluk (cf. luk) a. Bi ni baay u lukngun boech ban'ean, bi ni ba magid nga lukngun. Middle, central.

Bi ni ba qaram ko dalip i pagäl neam ni toeluk ea ri ba n'uw.

toeluqör n. Baang ni yi maa yaen ni yin' ea doow ngaay fa chabung ni tafean ea doow ngea chabung ea ti ni ba qaraay ban'ean ni daab ku ni fanaay. Garbage heap, garbage dump, compost heap.

Mu muuq ko qabiich ma ga yaen mu n'aeg ea doow room nga toeluqör.

toeluub₁ (cf. luub) {toelubeeg} (dial: dooq) v.i. Liith nga fadik' ea raen fa daay ni daab ku ni pagoofaan. To dive.

Bea toeluub fa rea pagäl ni ri ba n'uw lubaan.

toeluub₂ n. Ba miit ea gosgoos ni maa riin' ea bpiin ngea bitiir rook'. Game played by mother with child.

toeluul₁ n. Ba miit ea niig ni ba weachweach ma baay yu yael' i yarraq u doengin u ba rabaaq nga ba rabaaq. Maa paer ko malaang. Type of fish, damsel fish.

Ka ni langabiy fa rea nuug ma ba raan' i toeluul ea baay u laanggin.

toeluul₂ [Cf. Ulithian tawul 'to shout' ] v.i. Noon ni ba gaaq lamey fa kea mus gaqngin lamey. Puw-aen' ea pilis nga ban'ean mea noon ni ba gaaq lamaan. To shout, bark, yell.

Kea yaen beaq u kanaawoq yaa bea toeluul ea pilis ngaak'.

toem' n. psble. Boech i naqun ni tafean ea m'uw. Tafean ea girdiiq u doew ea bpiin, ma ba bug ea thiin ni ba kireeb. A small house for boats and canoe; slang for vagina.

toemagin (cf. gin) (dial: toomagin) a. Buuch ni ba paapëy nga kii m'aay ni ba paapëy ni daariy ea boon riy ni ngea buuch. Sudden.

Kea chuw fa rea pagäl u lëy rook' fa rea thaabthaabel ni ba toemagin kea doel' fa rea buulyal ni baay u ba lëy.

toennung (dial: toonnung) n. Ba lëy i moor fa ba lëy i gaak'iy ni ka ni reeg nga buut' ni goqo ka baay ea madang riy ni yi maa tining fa they' ban'ean ngaay nga qii paer ni ba toeylaeng nga laang. A hanging device.

Ka mu magaer ko fitaeq ma ga tining ea cheal room i qer ko toennung yaa baay guub gu guy.

toengig (dial: tangog) n. Ba miit ea taagosgoos ni yi maa ngoongoliy ko waqamngin ea qafruur fa bangbëng ni yi maa yuuy' boechi lëy i gaak'iy nga lukngun ni ba n'uw nga ba lëy ma ni filfil u laan paqëy ngea muuq ma ni paag ngea qaaw nga but' ngea cheal ni ba maqäth. Yi maa gosgoos ngaay nga ni guy ea chaaq ni ba n'uw chalean ea bi rook'. Spinning top. [root: qathib]

Ri ba n'uw chalean ea rea toengig roog ney.

toengin {toengig} n. psd. Beaq ni ba pumoqon ni walagean ea chiitamangin beaq fa chiita- nangin. His uncle.

Kea qun fa rea fagear roog ngaak' toengin ko chuur nga Baalaaw.

toer₁ n. Ba yaang ea lugoch ni baay u laan ea maak'eef ni ba toeylaeng nga laang ni ku taqareeb rogon toeylaengin ko lugoch u ba rabaaq ngu ba rabaaq ea maak'eef. A group of elevated corals in a deep place.

Fa rea toor ni baay u laan ea fa rea maak'eef ni ba qaraay ea ri ba yoqor tafean ea k'aay ni baay riy.

toer₂ a. Paag-aen'. Self confident.

Gu bea toer ngoom ni ga raa yib ko fa rea madil roodow.

toer₃ Coral-head.

toer₄ Confident.

toeruw n. Bi ni dalip ni ka ni tabab u laeng i yib nga but' ko yooguum nu Waqab. Third eating rank.

Fa rea tuutuw rook' ea fagear roog ea baay ko bi ni toeruw ea yooguum.

Toeruw n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Maap'. Village in Maap'.

toet voc. Ba bug i thiin ni yi maa yoeg ko buulyal ni ba chaan ea ba feal' ea n'ean ni kea riin' fa yi ba qadaag dakeän. Dear, the term of endearment used to a little girl.

Ka mu magaer toet ko magow l'uud.

toetoey (cf. toey) v.t. Toey ni ba piireq yaay, fa ba n'uw nap'an, fa ba yoqor yaang. To hit, chop repeatedly.

Daab ku mu toetoey ea lëy niir ea rean u wur yaa ga bea chabung u but'.

toethaan n. Ban'ean ni qabaan ea biy ni raa ka ba qachiig beaq ma ni th'aeb mea magëy luwaan ko yal rook'. Belly button.

Ba malaalk'uw toethaan ea rea piin neam ni yi raa maath ngaay.

toey v.t. Maroothiy reeb ea ban'ean nga reeb ea ban'ean ni ba geel marin. Th'aeb ban'ean ngea maath'. Ngoongoliy reeb ea naqun ngea yog ni nga ni paer ngaay. Maroothiy ban'ean ngaak' beaq ni faan ea bea wagaagëy fa bea baalyaang, To hit, chop, strike, beat; to build; to spank; to carve.

Bea toey fa rea pagäl ngea paapaaq rook' ea naqun.

toeylaeng (dial: toelaeng) a. Mu guy ea toeylaeng. High, as in rank or degree.

toeyleeng (dial: toelaeng) a. Mu guy ea toelaeng. High.

töng₁ (dial: tung) v.i. Sunumiy reeb ea yaat ni ban'ean ni ba baen ni fi ni yi bea yin' ma yi bea tunguy. Pathuy boech nga marungaqagean ban'ean ngea feal' i matooyil ngaay ma chanea ba baen ea ti ni ba qaram ni ka ni pathuy ngaay. To embellish a story, pretend, exaggerate.

Bea töng fa rea pagäl nga marungaqagean fa rea chuur rook' ni bea weeliy.

töng₂ v.i. Taal ea qarcheaq nga baang nga raan' ea gaak'iy ni daa kii raa changëg. To perch.

Kea töng fa rea qarcheaq nga raan' fa rea kea maanggaa.

toobut'eeg (cf. toobuut') v.t. N'eanigin ban'ean ngea toobuut' nga buut'. To lower, as in height.

Mu toobut'eeg ea rea qeew niir nga gu luf ea yaer riy.

toobuut' (cf. buut') a. Dea kan nga laang yaa baay ni ba chuguur nga dakeän ea buut' Low.

Bi ney ea lloon ea ka yigii toobuut' ma raa toey beaq loelugean ngaay ngea thow.

toochuuch n. Baang ni qiir ea maa piig beaq riy ni ba machmaach. Gi ni maa paer ea girdiiq ni ba toelaeng u reeb ea ban'ean ni boed ea maruweel ko qaam fa ku ban'ean. Altar for magic; headquarter.

Kea yaen fa rea boos roog nga toochuuch ni daawor i suul.

toofaay₁ (dial: yeeg) n. Ba yael' i gaaf ni yi maa yuuy' ea niig ngaay nga qu ni feek u madaay fu qarow. A string for stringing fish.

Kea qiring beaq fa rea toofaay roog ni gu taay u booch roog.

toofaay₂ n. Ba thael ea dawaach fa yoogum ko pumoqon. Eating rank.

Rea moqon neam ea dawaach rook' ea toofaay.

tooffaan n. Taal ko maruweel fa rea n'ean ni yi bea riin' ngea m'aay ea magaer ma fin ku ni tabab ko fa rea n'ean ba yaay. Ba ngiyaal' ni daariy ea maruweel yaa nga ni taay ea faan ngea m'aay ea magaer. Rest, vacation, holiday.

Raa taaw ko tooffaan ko sukuul ma gu raa yaen nga Ngeak ko seebael.

toogaaf {toogafaan} n. psble. Ba yael' i gaaf ni yi maa they' ban'ean ngaay ngea paer u laeng. Rope for hanging things; uvula.

Mu they' ea rea leeb niir ko toogaaf ma ga yib nga raay.

toogaang [<Japanese toogan ] n. Ba miit ea waldug ni boed yaqan ea p'aaw ni gamanmaan ma chanea daa niir taay ea feew' nga qamngin nga fi ni yib ea gi ni nga ni kaay riy. Ba gaaq waqamngin ni boed yaqan ba wasfeng ma ba gaaq, ma ba weachweach doewngin ni yi raa maath ngaay mea maath nga doewey. Ash pumpkin.

Ba qaraay ea toogaang ni ka ni chimchimiy, mu qunum boech.

toogtaa [<English doctor, (via some other language?) ] n. Beaq ni ba sukuul ni kea naang faan ea m'aar ngea falaay ni yi raa taay ngaay mea gool fa rea m'aar. Doctor.

Kea yaen fa rea fagear roog ko sukuul ni ngea mang reeb ea toogtaa.

took [<English talk ] v.i. Noon ni ba simnguuy ma yi bea guy rogon ni ngea qadaag beaq ea n'ean ni yi bea yoeg. To sweet talk, as a girl.

Bea took fa rea pagäl ko fa rea buulyal.

toolmal n. Baang i ban'ean ni ka ni qurufeeg ea gaak'iy riy ma ka ni chuweeg ea paan riy ma ka ni yuung ea waldug ngaay ni ngea tuguul nga ni kaay waqamngin. Garden, taro patch, farm.

Bea ngoongoliy fa gäl buulyal ea toolmal roorow.

toom' n. Gaqngin gathoon ban'ean. The capacity of a container.

toomagin (cf. gin) (dial: toemagin) a. Mu guy ea toemagin. Sudden.

toomaleag (cf. toomaal₂) v.t. Feek ban'ean nga ni naang toomaalngin. To weigh.

Qa mu toomaleag ea rea kaahool roog ney nga moeg ko ba toomaal fa daangaay.

toomaal₁ a. Ba yoqor ea paawon riy ni ba moqmaaw' ni nga ni chibiy, yi raa chibiy ma ki ni geel naag-eey ma fi ni raa yog ni nga ni chibiy. Heavy.

Ri ba toomaal ea rea kaahool ney yaa ba sug ko waasëy.

toomaal₂ n. Ba miit ea m'aar ni maa yib ko girdiiq ni ba gaaq ni maa qaaf u nap'an ni bea mool ea bpiin ngea pumoqon u taqa baang ni faqän raa baay ba gayow ni baay rook'. Gonorrhoea.

Kea qafweeg fa rea piin ea toomaal ko fa rea pagäl.

toomaaleag (dial: toomaleag) v.t. Mu guy ea toomaleag. To weigh.

toomaatoo [<English tamato ] n. Ba miit ea waldug ni baay waqamngin ni raa qël fa loel ma kea roowroow ni yi maa kaay. Yi maa kaay ni k'aakling fa ka ni liith. Yi maa feek u baang nga raay nga Waqab nga fin ni yuung. Tomato.

Kea yuung fa rea piin ea toomaatoo u milaey' rook' ni ba piireq.

toomm'oon (cf. m'oon) a. Bi ni ba m'oon u ban'ean ma fi ni kii yib boech nga toomurean. First, front.

N'ean ni nga gu riin' ni toomm'oon gabuul ea nga gu waen nga madaay ko fitaeq.

toomul v.i. Moqulung ea qarcheaq ni boed ea machiich ni yaed bea koel ea niig ni ba raan' ni kea moqulung nga taqa baang. To congregate of sea birds to catch fish.

Gu waen nga reegur foowaap ni gu bea mayael qarcheaq ni bea toomul ni nga gu waayrek u fadik' raed.

toomur a. Bi ni buuch ni magid nga wuryal ma kea mus ni daakuriy riy ni ba wuryal boech ngaay. Last, behind.

Ka ni saagreeng naag ea booch ma bii roog ea toomur.

toom'iqaath (cf. qaath) a. Ba sug ea qaath riy ni ba moqomaaw' ni nga ni guy ban'ean ko qaath ni faan ea ri ba yoqor. Smoky.

Daab mu feek ea rea tiir niir nga raay nga taqang yaa ba too- m'iqaath ma raa m'aar.

toon₁ [<English ton ] clsfr. Reeb ea toomaalngin ban'ean ni taqareeb rogon nga l'agruw ea biyuq ea paawon. Ton.

Kea yib fa rea baarkoow ni ba yoqor ea chugum ni kea feek yaa riliiw' ea toon.

toon₂ [<?English tone, <?German ton ] n. Rogon lingaan ban'ean ni yi bea rungqag nga teeliy. Tune.

Gu ba qadaag ea toon ko rea taang niir ni ga bea yin'.

toon₃ n. Rogon lamaan beaq fa ban'ean ni bea noon fa bea chob. Accent, as ni speech.

Gu ba qadaag ea toon ko rea taang niir ni ga bea yin'.

toonnung (dial: toennung, chamcham) n. Ba lëy i moor ni ka baay ea madang riy, fa ba lëy i gaak'iy ni ka ni reeg nga but' ni yi maa they' ban'ean ngaay ngea paer u laeng ni daab i theath ea gamanmaan ngaay ngea feek. A pole to hang things on.

Ka gu suul u fitaeq ma daariy beaq ma qeree ka gu they' ea cheal roog ko toonnung.

toongig (dial: toengig) n. Ba miit ea taliin ea gosgoos ni yi maa cheeleeg nga qii cheal ni ba maqäth. Yi maa gosgoos ngaay nga qu ni guy ea bi ni ba n'uw chalean. Ku yi maa yoeg nga walaagëy ni pumoqon ni ba bitiir. Spinning top; my younger brother.

Bea t'aer fa rea pagäl waqamngin ea qabruur ni ngea mang toongig rook'.

toop'ling (dial: dap'ling) a. Baang u madaay ni dea tooqaer nga but', fa ban'ean ni ka ni keer ni dea tooqaer nga but' ni ka ni keer u dakeän ea binaew. Shallow.

Mu maen qaram ko gi ni ba toop'ling nga qu mu maeluuk.

tooq voc. Ba bug i thiin ni yi maa yoeg ngaak' beaq ni gimeew ma naang meew ma ba feal' ea thiin roomeew ni faan ea nga qi naang ni gimeew fagear. Term of address to a close friend.

Ka mu magear tooq ko nuunuw ni ka mu piiq ni nga gu faakaay.

tooqaer (cf. qaer) a. Baang i ban'ean ni ba kan nga qaer u madaay fa baang ni ka ni keer u qarow ni ba kan nga qaer. Deep.

Daab mu qun ko maeluuk yaa ba tooqaer ma ga raa lumach.

toorabaaq (cf. rabaaq) v.i. Yaen boech ea girdiiq nga ba rabaaq ea kumii mea yaen boech nga ba rabaaq ngea paer ni l'agruw rabaaq ea kumii u reeb ea tageagiing. To take sides, as in a game.

Bea toorabaaq fa pi bitiir ko gasong.

Tooraaq n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Ruul. Village in Ruul.

tootaang [<Japanese totan 'tin' ] n. Ba miit ea booch ni ba qachiichiig ni fean ea faafael ni yi maa ngoongoliy rogon ko yu yaang i koebreq ni yi maa chig ngaay ni ka ni bugul nga ni richibiy u ba lëy ngu ba lëy ni yi maa yaen riy u madaay. Boat made out of folded sheet of corrugated roofing iron.

Bea faafael fa pii bitiir u tootaang u madaay.

Tooy n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

tooym'aer (cf. qaer) (dial: tooqaer) a. Mu guy ea tooqaer. Deep.

tooyyoo [<Japanese ] n. Ban'ean ni ba gaaq ni ba yaang i kabreq fa ba rabaaq i paayap ni yi maa taay u taan ea bagbag ko naqun ni nga qii qaaw ea n'uw nga laanggin ma i yaen i maap' nga ba yaang ni ka ni fael ngaay. Rainpipe.

Raa beaq ma ngea fal'eag rogon ea tooyyoo rook' ea baleayaal' ney yaa raa qaaw ea n'uw ni ba gaaq.

tubqël v.i. Puw-aen' nga ban'ean ma ni thuruy nga qoreel ni faan ea ka ni duur ka ni dabuuy ni nga ni feek. Reject angrily, sulk. [syn: duur ]

Kea tubqël fa rea tiir ni faan ea daa ni piiq reeb ea qokaes ngaak' ni soomm'oon.

tugiil₁ (dial: tigiil, tuguul) v.i. Mu guy ea tigiil. To grow, of plants.

tugiil₂ [cf. Woleaian tumwule 'grow, thrive, of plants' ]

tugtug (cf. tuug) {tugtuguy} n. Ban'ean ni ka ni taay ni ngea koel fa ngea qayuweeg ban'ean ni ban'ean ni boed ba lëy i rean fa ku reeb ea ban'ean ni bea koel ban'ean ma ka ni taay ni ku yi raa chuweeg. A support like a stick, etc., usually temporary.

Mu piiq ea rea lëy i moor ni ba qaram ngea mang tugtug ko rea rean ney.

tugtuguy (cf. tugtuguy) v.t. Taay a tugtug nga ban'ean ni baay ni chuweeg nga ni ngoongoliy fa rea n'ean. To make a support for temporary use.

Mu tugtuguy ea rea rean ney yaa ka gu magaaf.

tuguruw n. Beaq ni ba pumoqon ni kea leqngiy l'agruw ea bpiin ni yow walaag. L'agruw ea bitiir ni yow walaag ni baay reeb ea gäl labthir roorow ni taqareeb ni chiitamangirow fa chiitanangirow ni ba taqareeb ma ba thiil reeb. Marriage of a man to two sisters; bigamy; two siblings with one common parent; half brothers, half sister.

Rea moqon ea ba tuguruw ma ri ba feal' rogon.

Tuguruw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

tugutleeb n. Ba miit ea qarwaech ni yi maa lifith ko yuw ko niiw ni yi maa taay nga loelugey ni faan ea ngea daab kii maath ea yaal' nga loelugey ngea qamiith. Coconut leaf hat.

Mu lifith reeb ea tugutleeb nga gu fanaay nga gu feek nga madaay ko lum'eeg.

tuguw (cf. tuug) n. Ban'ean ni boed ba giy fa ba lëy i waasëy ni yi maa taay ea langad nga laan ea maaq ma ni pirdiqiy ngaay ngea pil ngea yog ni nga ni langadiy ni kea manguuy. Pestle, betel nut pounder.

Kea n'aeg fa rea labthir ea tuguy rook' nga baang.

tuguy (cf. tuug) v.t. Paag ea tuug nga ban'ean ni ba geel marin. To punch.

Kea tugul fa rea pumoqon langaan fa rea pagäl kea muul nguwa- lean.

tuguul₁ (dial: tugiil, tigiil) v.i. Mu guy ea tigiil. To grow, of plants.

tuguul₂ [cf. Woleaian tumwule 'grow, thrive, of plants' ]

tultugleeb n. Ba miit ea pärpär ni ka ni lifith ko yuw ni maa taay ea girdiiq ni ba pael nga loelugraed u nap'an ni yaed baay u dapael. A hat made of palm leaves worn by women who are mensturating.

Fa rea piin ea bea paer u dapael bea fil rogon i lifith ea tultugleeb ko rugood.

tuluf v.t. Laalaang ban'ean ngea yaen fa miil nga qoreel ni kea taamdaag. To chase away, shoo away. [root: suruy]

Mu tuluf ea rea nimeen neam yaa bea kaay gaan paabuy.

tun₁ v.i. Qaaw reeb ea ban'ean nga reeb ea ban'ean ni ba tomagin. Qaaw ban'ean nga ban'ean ni daa ni naang ni raa qaaw ngaay. To collide against; to hit accidentally.

Kea tun fa rea kaarroo ko paayap kea thaay ea girdiiq u p'eebuuk' nga but'.

tun₂

Kea tun qaay.

tunoewey a. Ba geel ea maruweel ni yi bea taay riy fa ni fanaay ngaay ni ri kath parwoy riy. With great energy and effort, of work.

Ri ba tunoewey ea rean ko fa rea faeluw.

tuntun (cf. tun) v.i. Tun ni ba piireq yaay fa ba yoqor yaang fa ba n'uw nap'an. To be restrained, held back; to collide against repeatedly.

Bea tuntun ea masiin ko fa rea booch ma ka yi bea geel naag.

tuntuneeg (cf. tuntun) v.t. Tun ni ba piireq yaay qaraa ba yoqor yaang. To collide against repeatedly.

Daab ku mu tuntuneeg ea rea booch ney yaa baay gu mull nga madaay.

tunug n. Ban'ean ni ka ni chaqariy ni bachaan ea ban'ean ni ba mutrug ni baay i yib ni nga ni fanaay ngaay. Provision for future use.

Tunug n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

tung (dial: töng1) v.i. Mu guy ea töng1. To embellish a story, pretend, exaggerate.

tungaaf [Cf. Ulithian tungaf 'eating taboo concering men eating with women and children' ] n. Reeb ea yalean nu Waqab ni daab qi qabiich ea pumoqon ngea bpiin ngea bitiir u taqa baang. Eating taboo regarding men eathing with women and children; type of sickness.

Chineey ea kea yaen ni ngea maath ea tungaaf ko naam nu roey u Waqab.

tunguy v.t. Sunumiy reeb ea taang ni fean beaq fa ban'ean. Yoeg ban'ean ni dea riyul'. Yoeg reeb ea nguchol ni qaram ea ngea paer ni fithingaan reeb ea ban'ean fa beaq. To compose songs; exchange lies; to give a name to something.

Kea tunguy fa rea moqon reeb ea t'aay ni fean fa rea piin rook' ni kea miil. Ka gu fiith fa rea pagäl ko qiir ea koel ea nimeen roog ma kea tunguy langaan ngoog. Gabuul ea yi raa tunguy fithingaan fa rea tiir roog ni ka ba qachiichiig.

tunguufaan n. Ba miit ea m'aar ni maa yib ko girdiiq ni yugu yi raa paer ma yi bea choochol ni ba geel marin ma bea ngochngooch ea faan u nap'an ni yi bea choochol. Asthma. [root: matunguufaan]

Kea yib ba yaay ea tunguufaan ko fa rea tiitaew roog.

tunguun n. psd. Gi ni magid nga laang u ban'ean ni bea tugiil ni gaathii lëy ni magid nga but' ni tabulean. Its tip, small end.

Yi bea yoeg ea qaliiliy ngaak' fa rea pumoqon yaa bea feek fa rea lëy i moor ni ba m'oon tunguun.

tuqlaang v.i. Saak'iy nga laang ngea k'iy ea bug u qayiy. To stand up on one's feet.

Yi bea yoeg ni gubiin ea girdiiq ma ngea tuqlaang yaa kea yib fa rea piiluung.

tuqög v.t. Tabab naag ba gaaf ea maruweel,f a reeb ea ngoongol ni woed ea chaam. To decide on.

Ka ni tuqög ea maruweel ko fa rea naqun ni tafean ea gosgoos ko piqi ni bitiir.

turmeen n. Ba miit ea yafas nu madaay ni baay ea garik riy ni maa paer u taan ea lugoch ma baay n'ean mea yib i m'uug nga wuruq ea lugoch ni boed yaqan ba dagurean ea quchub ni ka giiq. Baay boech ea girdiiq ni maa koel ngea liith nga ni kaay. Sea anemone.

Ka goet' ba kea turmeen qaraay u charean ea rea lugoch ni ba qaraay ka ri gu gin ngaay.

turug₁ n. Ban'ean ni ka ni piiq ngaak' beaq ni ngea fanaay ni daariy paluwon. Ka ni piiq ni boechi toowqath rook'. Gift. [root: turuguy (?), muturug (?)]

Kea piiq fa rea piin ea turuq roog ni ba duug i maal.

turug₂ a. Duguliy ban'ean nga ni naang mea paer ni daab kii thiil fa ni thiliyeeg. Certain.

Turugeeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Turugeem n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

turuguy (cf. turug) v.t. Duguliy ban'ean ni qaram ea kea paer ni qaram rogon ni kea moqmaaw' ni nga ku ni thilyeeg yaa ka ni ngoongoliy rogon kea paer. To determine, make definite, certain, to fix, to decide, ascertain.

Ka ni puruuy' ni dalip ea qawaa ma ku dea yog ni nga ni turuguy ko choon miniiq ea ngea yaen ko fa rea chuur.

turuuy' (dial: puruuy') v.i. Moqolung nga ni weeliy marungaqagean ban'ean ko n'ean ni nga ni riin' ngaay. To discuss, talk about.

Yaed bea turuuy' ni ngea madugil beaq ni ngea yaen ko fa rea chuur.

tuthunguy v.t. Qiing ea niig ni meal nga yuwaan ban'ean nga ni qurufeeg ma daab i wagaagëy fa yik'yik'. To wrap fish before smoking.

Ba qaraay ea niig ni meal ni ri ba feal' yaa ni tuhtunguy ma ni qurufeeg, mu koy reeb.

Tuwun (dial: Tawun) n. p.n. psnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Tuwuth n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

tuug {tuguy} [Cf. Ulithian tu:g 'to punch' ] v.i. & n. Qunguy paqëy ma ni paag nga ban'ean ni ba geel marin. Chaam naag ko miniiq ea ba feal' ea bii rook' ban'ean ni yi bea taay nga taqa baang nga ni guy ngea maduugil ea bi ni ba feal' u fadik'. Paqäëy ni ka ni qunguy. To punch; to compete by comparing things; fist.

Kea paag fa rea pagäl ba tuug nga langaag kea thow.

Tuug n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

tuultuul (cf. tuul) v.i. & n. Yin' ea malaang ma yi bea toey paqëy nga dakeän ea daay nga qii chob lingaan ni ba gaaq yaa ngea miil ea niig ngea soor nga baang ni boed laanggin ea nuug. Ku ba miit ea fitaeq ni yi maa koel ea wul' riy ni yi maa chopchop nga dakeän ea daay ma yi bea yin' ea yaan' yaa ngea yib ea wul' ma ni paag ea piiskaa ngaay nga ni koel. Raise a ruckus in the water to chase fish into a net; type of fishing.

Kea m'aay i k'iyeeg fa rea nuug, qaram ea nga mu tuultuul i yaen ngaay. Kea suul fa rea moqon ko tuultuul ni ba yoqor ea wul' ni kea koel.

tuumeal n. Ba miit ea gamanmaan ni maa paer u madaay ni baay tafean u fadik' ea yaan' ni boed laen ea galip. Boed ea ganeaf, ma daar maa quchtham nga paaq, ya paaq ea boed ea giltoefich ni maa toey ban'ean ngaay ni ba maen, ma ku maa k'iyaag ni ngea koel ea niig ngay. Type of crayfish, squilla.

Bea ngoongoliy fa rea pagäl ea qupoel ni ngea l'eeg ea tuumeal.

Tuumeed n. p.n. prrsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Tuun n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

tuungin n. psd. Bitiir ni maa pining ea tuutuw ngaak' beaq, qaram ea fa rea tuutuw ea fa pii bitiir ni yaed maa pining ea tuutuw ngaak' ea qiir ea raam pii tuungin. His grandson.

Ri ba qadaag fa rea labthir ni maa yin' ea yaat ngaak' ea pii tuungin.

tuuq a. Qëlqël fa thowthow ni ba gaaq ni yi maa yog ko pumoqon ni kea yib ea makaakay ngaak'. Ba bug ea thiin ni ba kireeb ni yi maa yoeg u tabinaew ni ka ni sugsug. To be erect. sexual

tuuttuut n. Qunum ea thuuth, ni rogon ni maa yoeg ea piqin bitiir. Sucking the breast (child talk).

tuutuw₁ n. Beaq ni ba pumoqon ni baay faak ni kea qun ko maabgol kea yib ea bitiir rook', qeree fa pii bitiir ea yaed ma pining ea tuutuw ko chiitamangin ea chiitanangiraed fa chiitama- ngiraed. Grandfather.

Kea qun fa rea tiir rook' ngaak' ea tuutuw rook' ka raanow nga madaay ko k'eef.

tuutuw₂ [Cf. Palauan tutuu 'bag, sack', Ulithian tutuw 'bag, sack' ] n. Ban'ean ni ka ni ngoongoliy ko palaastiik fa yu yael' i gaaf ni ka ni lifith kea yib ban'ean riy ni boed yaqan ba biriif ni ba gaaq ni yi maa taay ban'ean nga laanggin nga qu ni feek. Bag, sack.

Ka gu luf fa chii mareaw roog ni laal tuutuw ea kea yog riy.

Tuutuw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

tuutuumaetiis n. Ba miit ea paan ni maa garaaraaw nga raan' boech ea ban7ean ni baay ea falooraas riy ni ba gaaq ma baay qamngin ni yi maa qunum yaa ba feal' lamean. Ba matharthaar doewngin gaak'ee- ngin ngea yuwaan. Type of vine.

Kea pat fa rea tiir nga ba kea tuutuumaetiis ni kea loel waqamngin bea t'aer bea qunum.

thab {thabeag} v.i. Ligil nga fadik' ea daay fa raen ngea yaen nga qaer ni daab kii m'uug nga dakeän nga laang. To sink, of an object like a stone; contrasted with mak' "to swamp".

Kea thab fa rea baarkoow u reegur.

thabeag (cf. thab) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea yaen nga qaer nga fadik' ea raen fa daay, qaraa ngoongoliy ban'ean ngea thab nga qaer. To sink something, like a stone; constrasted with mak'eag "to swamp something".

Ka ni thabeag fa rea m'uw ngea yaen ea daay nga fadik' ea l'aaw riy ngea daab kii luul'.

Thabeeth n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Gilmaan'. Village in Gilmaan'.

thag {thag naag} v.i. Taaw, fa madaq nga dakeän ban'ean ni gi ni th'aeb i toeylaeng riy. To arrive at the top, to surmount.

Raa qey ma maa thag ea niig ni gaagang' u dakeän ea rea gi lugoch ney.

thag naag (cf. thag) v.t. N'eanigin ngea yog ban'ean ni ka qu ni gaay rogon ni nga ni riin'. Maruweeliy ban'ean ngea yog. To achieve, earn.

Kea magaer ea rea tiir niir ni bea thag naag ea thum'aag ngoodaed.

thagith n. Kaan fa yaqal ni maa ngael' ni yaqan beaq ngea yib i m'uug ko girdiiq. Spirit that appears through a person, familiar spirit.

Bea maybil fa rea piin ko thagith ni ngea qayuweeg.

thakal {thakalean} n. psble. Boeg i ban'ean ni baay u fadik' boech ea waqamngin ea gaak'iy ni qiir ea yi raa yuung mea tuguul. Seed.

Mu piiq reeb ea thakal ko galbaas nga gu fiqiy.

thaloom n. Ba lëy i gaak'iy ni ba qachiichiig ma ba bugbug ni yi maa lik'iy nga laan ea loew nga ni naang ko maang ea baay riy. Curved stick or probe for investigating holes.

Mu piiq fa rea lëy i thaloom ngoog nga gu leek'iy ea rea kea qumaang ney ngaay.

thaloon n. psd. Baang i ban'ean ni faqän baay ea rachngal riy u dakeän keeruq ea niig ni maa m'uug nga dakeän ea daay ni kea chuguur ea niig nga dakeän ea daay. Its dorsal fin.

Bea m'uug thaloon fa rea qayong ni kea chuguur nga dakeän ea naaq.

thalruus (dial: tharruus) n. Ba miit ea waldug ni boed yaqan ea safang ma ba gaaq ni boed yaqan ba lëy i p'aaw ni gamanmaan. Maa garaaraaw ea miit i waldug ney nga raan' ea gaak'iy. Yi maa kaay ni ka ni liith. Ba weachweach keeruq ma ku ba weachweach fadik'. Type of climbing vine, ash pumpkin.

Ba qaraay ea thalruus ni ka ni chimchimiy, mu qunum boech.

thang n. Bi ni m'oon ea chuur ni maa yib u ngeak nga Waqab u reeb ea duw. The first trip that came to Yap from the Outer Islands.

Kea yib ea thang, nga gu waen nga Gagil nga gu guy fa rea walaag roog ngea piiq reeb ea baagiy gu fanaay.

thapan

taay thapan = t'aer liyabean ban'ean ngea yog

thaqal n. Baang ko theerek fa maaloer ni kea pil fa kea gaagyal ea gi ni ngea pil riy, ma chanea daawor i pil ngea l'agruw yaang. A crack in glass. [syn: saath, maraath ]

Kea yaen ea thaqal ko theerek ko fa rea magael roog.

thaqthaaq (cf. thaaq₁) a. Ban'ean ni ba yoqor ea gaaf u fadik' fa thiilean. Fibrous, like an old stringbean.

Gi ney ea laek ea ka ba thaqthaaq boech.

thar {tharëy} v.i. Muul nga laan ban'ean ni ba tomagin ni dea naang ni raa muul ngaay. To fall into accidentally, slip into. [root: thear]

Kea thar fa rea tiir nga laan fa rea bookngoo.

tharab {tharabeeg} v.i. Taay paqëy ngaak' beaq nga ni thuruy ngea kan nga qoreel. To push someone aside with the hands.

Maang ea kea riin' ea chaaq niir ni bea tharab?

tharabeeg (cf. tharab) v.t. Thuruy beaq nga paqëy ngea kan nga qoreel ngea chuw u toqobey. To push someone aside with the hands.

Kea tharabeeg fa rea moqon fa rea tiir nga madaay.

tharath {tharthiy} v.i. Tuluuf ban'ean ngea miil nga qoreel qaraa rus ngea miil nga qoreel. To chase away. [root: tuluf, suruuy]

tharathiy (cf. tharath) v.t. Tuluuf ban'ean ngea miil nga qoreel qaaa rus ngea miil nga qoreel. To chase away.

Mu tharathiy ea rea nimeen neam yaa bea kaay ea ggaan rook' baabiy.

tharaan n. psd. N'ean ni ba kireeb rook' beaq, fa ban'ean ni raa chuw ma ka ri feal' fa chaaq fa fa rea n'ean. His faults.

Chii n'ean ni tharaan ea naqun ney ea ka yigii qachiig ea gathiith riy.

tharëy (cf. thar) v.t. Yin' ea buut' nga dakeän ban'ean ni ka ni taay nga laan ea loew ngea qupoeng ni daab kii m'uug. To bury, cover with dirt. [root: mathrow]

Kea yaen fa rea gaatuw i tharëy fa rea lëy i yil ni gaan.

tharmiy [Cf. Woliaian teramiy 'heaven' ] n. Baang ni baay ko machib ni tafean ea falaaqaab ni goqo girdiiq ni ba faal ea raa yaen ngaay u nap'an ni yaed ra yim'. Paradise, heaven, sky.

Maa yoeg ea machib ni faqän raa ba feal' pangin beaq ko bi ney ea yafas, ma raa yim' mea yaen nga tharmiy.

Tharngan n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

tharow n. Ba miit ea niig ni ba sin'uun'uw ma ba m'uuth langaan. Raa gaaq ma ka noeg ea maal' ngaay. Type of fish, small barracuda.

Gu bea yib ea daqir ko maruweel ma gu l'eeg ba tharow.

tharraaw n. Shot gun. Ba miit ea booyoch ni raa yaen ea taamaa riy mea wagaagëy ni ri boqor ea taamaa ni ba qachiichiig ni baay u laanggin.

Kea feek fa rea pagäl ea tharraaw ni ngea yaen ko mun maegilaew'.

tharruus (dial: thalruus) n. Mu guy ea thalruus. Type of climbing vine, ash pumpkin.

thaak n. Yu paaq ea langith, qaraa malaang ni baay u fadik' ea weach ni ka ni liith ma dea pil, ka baay ni ba qëlqël. Pieces of coral or grit remaining in lime.

Baay ea thaak u fadik' fa rea weach ni daawor i pil.

thaal (dial: thael) v.i. Chaafin nga taqa baang ni yi bea guy ko miniiq ea raa geel ma miniiq ea yi raa taay nga but' ni kea waer. Reeb ea gos- goos, ma ku yi maa riin' ni yi bea chaam. To wrestle.

Kea thael fa rea pagäl ngea fa rea piin ka ni liiq fa pagäl.

thaam [cf. Ulithian daam 'outrigger' ] n. Ban'ean ni ka ni puuy ni boed yaqan boechii m'uw ni ba ngoch- ngooch ni yi maa taay u ba rabaaq ea m'uw ni faan ea ngea daab i thig ea m'uw nga ba rabaaq. Outrigger, pontoon.

Kea geel i geel ea nifeeng bea yaen ea thaam ko fa rea m'uw nga laang.

thaan n. psd. Luwaan ea biy ko girdiiq ni yi maa th'aeb ni ka ba qachiichiig mea fas mea mageach qabaan ni baay ko yal ni ba kan boech nga but'. His navel, belly button. [root: miit i thaan, toethaan]

Kea gabael ban'ean nga thaan ea rea bitiir niir.

thaaq₁ {thaqaan, thaqaag} n. psble. Ba yael' i gaaf ni raa yog ni nga ni m'aag ban'ean ngaay. Ku yi maa yoeg nga rogon ea m'aag ni baay u thiliin l'agruw ban'ean. String, fiber; connection, relationship.

Maang ea thaaq u thiliin ea gäl i chaaq neam?

thaaq₂ (dial: faaq1) n. Ba miit ea gaak'iy ni boed yaqan ea chooy' ma ba qachiichiig keenggin ngea yuwaan. Yi maa fanaay ea rean riy ni rean ko naqun, ma yi maa fanaay lik'ngin ni nga ni m'aag ea yuw ko chigiy ngaay. Type of pandanus, screw pine, type of tree.

thaaq₃ clsfr. Ba bug ea thiin ni yi maa yoeg nga boech ea yaer ni yuu rabaaq ni ka ni taay toogafaan ka ni m'aag nga taqa baang ni reeb ea machaaf. Classifier for string of shell money.

Ka guub ni gu bea maaraay ni baay ea yaer room ma ga piiq ba thaaq nga gu pithig ko magaawon roog. Mu maen mu th'aeb boech ea thaaq nga da chig gow ngaay.

thaathar n. Matharangean ban'ean ni boed ea yuw fa qoeng. Fringes of roof.

Kea sug ea thaathar ko qoeng ko rook' beaq u laan ea naqun.

thaawëy n. Ba miit ea nuunuw ni boed yaqan ea gaaw ni machaaf, ma chanea ba qachiichiig, ni ma fakaay ea pumoqon ni nuunuw. Boed yaqan ea churwoq. Type of shell necklace.

Gu ba qadaag yaqan ea rea kiy i thaawëy rook' ea rea moqon neam.

thaawun {thaawug} n. psd. Rogon ni raa yog ni ngea riin' beaq, qaraa ti ni raa yog ni ngea riin' beaq. His ability, capability.

Daab ni piiq ea bi niir ea maruweel ko bi niir ea bitiir yaa gaethii thaawun.

thaay (dial: thaey, they) v.i. Muul ban'ean ngea chuw ko gi ni qimmoey riy. To fall off.

Kea thaay fa rea moqon u booch rook' nga madaay yaa ba ching.

thämthaem (cf. thaem) v.i. Pow ko pagoofaan qu doewngiy ni baay u nap'an ni ka yi ba fas. To pulse; to feel the pulse.

Ka ba fas ea chaaq ney yaa ka baay ea thämthaem u doewngin.

thängthaeng (cf. thaeng) v.t. N'eanigin ban'ean ngea maath u but', ni boed ea yool, qaraa nifiy. Fa siyeeg ban'ean ni suusun ea nga ni riin' ngea daab ku ni riin'. To extinguich, put out, erase, cancel, wipe out, rub out, obliterate.

Kea thängthaeng beaq fa pii yool ni gu yoeloey qaraay nga dakeän ea yaan'.

thael₁ (dial: thaal) v.i. Mu guy ea thaal. To wrestle.

thael₂ clsfr. & n. Ba thael ban'ean qaraa ba guruy, qaraa reeb ea toelngin. Step, grade, level, story or floor of a building.

Kea toey fa rea moqon ba naqun ni dalip thael.

Thael n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

thaem {thaemiy} v.i. Maath nga ban'ean nga ni naang rogon doewngin. To feel

thaemiy (cf. thaem) v.t. Maath nga ban'ean nga ni naang rogon doewngin. To feel, to touch, to grope.

Qa mu thaemiy ea rea gi n'ean ni ba qaraay paqag ni kea thow.

thaeng v.t. N'eanigin ban'ean ngea maath u but', ni boed ea yool, qaraa nifiy. Fa siyeeg ban'ean ni suusun ea nga ni riin' ngea daab ku ni riin'. To extinguish, put out, erase, cancel, wipe out, rub out, obliterate.

Kea thaeng fa rea moqon ea nifiy ko taqang rook' ni kea yik'.

thaeng miit To exterminate, as a people.

thaey (dial: thaay, they) v.i. Mu guy ea thaay. To fall away; to disappear.

theqeg v.i. N'eanigin nga ni naang qorngin ban'ean ko qiin. To count. [root: maatheqeg]

Ka gu theqeg ea salpiy roog ma kea boechquw.

theqtheey' (cf. theey') v.t. Mu guy ea theeq. To hand up.

they (dial: thaay, thaey) v.i. Mu guy ea thaay. To fall off.

theap' n. Ba miit ea waldug ni boed yaqan ea duqög ni maa tuguul u fadik' ea buut' mea yib laqarean nga laang nga qi garaa- raaw u laeng i yaen. Baay noechii rachngal u laqarean. Yi maa kaay ma ba qëlqël ea ggaan riy ko duqög. Type of hard yam.

Gu ba qadaag ea theap' ni nga gu woy ni ka ba gaweal nga gu th'aag ko mareaw.

thear v.i. Muul nga laan ban'ean ni ba tomagin ni dea naang ni raa muul ngaay. To fall into accidentally, slip into. [root: thar]

Kea thear ea taayyaa ko fa rea kaarroo nga laan ea won.

thearthear (cf. thear) v.i. Thear ni ba piireq yaay qaraa boqor yaang. To slip repeatedly.

Bea thearthear qaay fa rea pagäl u keenggin fa rea kea buw.

theath v.i. Raa yog ni ngea taaw fa ngea maath nga baang ni ba toelaeng fa ba tooyqaer ni faan ea ba n'uw fa rea n'ean fa faan ea dea toelaeng fa tooqaer fa rea gii n'ean ni kea maath ngaay fa kea taaw ngaay. To be able to reach. [syn: lead, dead ]

Gu won foowngaen ko fitaeq ni ri ba tuntun ea yuluq qeree kea mus ni goqo dakeän ea lugoch ea gu bea theath riy.

theathëy n. Paqngin ea wanguuy. Part of wanguuy.

Kea toey fa rea moqon fa rea waanguuy ko fa rea tiir rook' kea mulmuul ea theathëy riy.

thëtheag (cf. theath) v.t. Guy rogon ko raa theath fa daangaay. To span as to see if it will reach.

Qa mu thëtheag ea rea yuqoew niir ko rea nguun i buw ni ba qaram ko raa theath fa daangaay.

theek (dial: theek) v.i. Yaen ban'ean ni ba suwon nga laang nga ba rabaaq, ni ngea qaaw nga buut', ba gaaq ni ban'ean ni baay lik'ngin, fa ba maduugil nga fadik' ea buut'. Ba miit ea gosgoos ni raa taay l'agruw niiq buguun i paaqrow nga taqa baang, ma yow koel paaqrow, ma yow bea qathamagiliy i piiq paaqrow ni ngea thingeeg beaq paaq beaq, ma ni naang ko miniiq ea ba geel. To come tumbling down; to arm wrestle.

Ka gu theek gow fa rea pagäl ka gu liiq.

theeläp v.i. Yaen ni ka ni yuu thaaq ni ba m'oon beaq ngea laay beaq ma kii yaen i yaen nga toomur ni qaram rogon ni taqa ba thael. To march in single file.

Mu theeläp gow nga daaroed yaa kea misiiw'.

theeq (dial: theey') v.t. L'eeg ban'ean nga ban'ean ni baay u laeng ngea paer u laeng ni daab kii muul nga but'. To hang up.

Mu theeq ea leeb room nga laang yaa raa kaay pilis ea ggaan riy.

theerek (dial: thirik) [Cf. Palauan dirk 'mirror, glass' ] n. & v.i. Baang i ban'ean ni boed yaqan ea maaloer ni yi maa saap nga laanggin ma ni guy yaqay. Ku baang ea maaloer ni ka ni taay baang i goomaa ngaay ni yi maa taay nga qawchey nga u ni feek nga madaay ngea yog ni nga ni pithig qawchey u fadik' ea daay nga qu ni fitaeq. Fitaeq ni ka ni feek reeb ea miit i n'ean ney. Glass, mirror; to fish with mask.

Mu piiq ea theerek ngoog nga gu guy yaqag ngaay.

theethaey₁ (cf. thaey) v.i. Thaey ni ba piireq yaay qaraa boqor yaang. To slip repeatedly.

Bea theethaey ea n'uw nga dakeän keeruqug ka gu moenur.

theethaey₂ n. Matharngean miit ea wanguuy ko niiw. Shoots of wanguuy.

Kea toey fa rea moqon fa rea wanguuy ko fa rea tiir kea muul ea theethaey riy kea m'aay.

theethey v.t. Faathiy baang u dagurean ea quchub fa mareaw ngea yog ni nga ni m'aag nga reeb ea mareaw ni nga ni feek ni kea moem. To strip a piece of skin of the husk of a coconut to tie it to another that was likewise stripped, in order to carry them. [root: githeethey]

Mu theethey l'agruw ea pii quchub niir nga gu feek nga sukuul.

theey' (dial: theeq) v.t. Mu guy ea theeq. To hang up.

thib {thibngiin} n. psble. Noechi yaang i rean ni ka ni toey ba rean ma kea mulmuul riy. Ma faqän yi raa yoeg ngaak' beaq, ma qaram ea n'ean ni ba tagaan rook' fa chaaq ni raa chuw mea feal' fa chaaq. Wood chips, sawdust; (when possessed) someone's faults, what's wrong with someone.

Kea qaaw baang i thib ko fa rea rean nga qawcheeg ni bea qamiith.

thibthib (cf. thib) v.i. Yoeg qaraa qog tharaan beaq ko n'ean ni ba kireeb rook' ni yi bea weeliy ni faan ea ngea dabuuy. To criticize. [root: gathibthib]

Kea paer fa pii bpiin ni thibthib ea maruweel rooraed.

thig {thingeeg} v.i. Qaaw ban'ean nga but' ni qimmoey ni ba suwoon nga laang. Ku yi maa yoeg ni nga ni theek nga ni guy ea chaaq ni ba geel paaq. To topple, fall over, lean; to arm wrestle.

Kea yib ea yakoq kea thig ea niiw ni ba yoqor kaen.

Thigithean n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

thigiichar v.i. Muul fa thig nga ba rabaaq i charëy.

Ri ba toomal fa rea duug kea feek fa rea tiir ma bea yaen ni ba thigiichar.

thigiichariy (cf. thigiichar) v.t. N'eanigin ban'ean ngea thigiichar qaraa thig nga ba rabaaq. To tilt.

Kea thigiichariy fa rea tiir fa rea pileet kea maap'.

Thigmow n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

thigthig (cf. thig) n. Paqpaqngin ea waanguy ko quchub, fa matharngean ea wanguy ko quchub. Branches of wanguuy of coconuts.

Kea toey fa rea moqon fa rea wanguy ko fa rea tiir kea mulmuul ea thigthig riy.

thikiy v.t. N'igin ban'ean ni suwon nga laang ngea qaaw nga buut'. To knock down, topple over, as tree.

Kea yib ea yakoq kea thikiy fa gäl ea dinaey roog ni daawor i k'uuf.

thilbachaag (dial: thilbacheag) n. Ba miit ea gachow ni yi maa qaen nga qaay ea pumoqon. Leg tattoo.

Chiiney ea kea chuguur ni ngea maath miit ea thilbachaag u roey u Waqab.

thilbacheag (dial: thilbachaag) n. Mu guy ea thilbachaag. Leg tattoo.

thilchogoy n. Buw ni ba rowroow langgin, ma ba piireq lingirean. Betel nut that is red inside and full of juice.

Ku mu piiq ba yael' ea buw ngoog, yaa fa yael' neam ea ba thilchogoy.

thiliyeeg (cf. thiil₁) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea thiil. To exchange, switch, change.

Kea thiliyeeg beaq ea waay roomow kea feek ea bii roog ma kea digey ea bii rook'.

thilpach a. Ba l'agruw paaq ni boed ea kanaawoq ni kea yaen i l'agruw paaq qaraa gaak'iy ni kea l'agruw paqngin. Fork, as of road, tree, etc. [root: tamadardar]

Gu taaw ko fa gi ni kea thilpach ea kanaawoq riy, ma daa ku gu naang ea paaq ni nga gu leak, ma gu suul.

thilpar {thilpariy} a. Ban'ean ni kea qaaw ban'ean ngaay kea kireeb ea fool u ba rabaaq ngea ba rabaaq ni kea kireeb. Out of shape.

Kea thilpar fa rea lëy i koebreq ni fanaag.

thilpariy (cf. thilpar) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea thilpar ni daab kii paer ni boed rogon ni qimmoey ni soomm'oon ni ba feal' rogon. To crush or make something to become out of shape.

Kea thilpariy beaq fa ea lëy i daroomkaang ni tafean ea dow.

thilqöy v.t. T'aer baang u doewngin ban'ean ngea muul ni ba toomagin. To break off, as a part of a statue.

Kea thilqöy beaq paaq fa rea liyooch ni faak ea bitiir roog.

thilthiil (cf. thiil₁) v.i. Yib reeb ni soomm'oon ma kii chuw ngea yib reeb. Dea taqareeb rogon fa ba thil. To alternate, take turns; to be different, to differ.

Bea thilthiil ramaqën ea kaalar ko fa rea qaacheew.

thilwuch n. Wathir ni ka niip' nga taqa baang ni yi maa fanaay ni manaf ko n'uw fa yaal'. Betel nut sheaths sewn together, as for rain cover.

Daa gu feek fa rea thilwuch roog ma sanaa ngea yib ea n'uw.

thinaeng v.t. Bugul bugul i paqëy ma ni paag ngea pangthal ni ba geel marin ngea qaaw nga ban'ean. To flick the finger and hit something. [root: maathin]

Kea thinaeng fa rea pagäl teel fa rea tiir kea yoer.

thiniy clsfr. Ba guruy fa boechi yaang u ban'ean ni ka ni th'eeth'aeb kea yoqor yaang. Section, as of an orange, or of bamboo.

Mu sëy ea rea guurguur niir nga mu piiq ba thiniy i qunum ea bi neam ea pagäl.

Thinoebaay n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Thinoem n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Thinoon n. p.n. psble. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

thingar Ri ba th'aeb i gaaq faan ni ngea riin' ban'ean. Nga ri riin' ban'ean ni daab i siy. Must, have to.

Gubiin ea girdiiq ma thingar i qun ko fa rea moqulung.

thingeeg v.t. N'eanigin ban'ean ngea thig ngea m'oon taanggin nga laang fa ngea paer u but' ni ba mool ni qimmoey ni ba suwon nga laang. To tilt to one side, to topple something over. [root: thig]

Kea thingeeg fa rea tiir fa rea magael kea maap' ea kaarsiin riy nga but'.

thipchig {thipchig naag} n. Ggaan ni ka ni th'eeth'aeb kea qachiichiig yaang ma ni liith nga ni qudiy ea cheq ngaay nga ni kaay. Food sliced and cooked.

Ba qaraay ea thow ni thipchig, mu koy boech.

thipchig naag (cf. thipchig) v.t. Th'eeth'aeb ea ggaan ngea qachiichiig yaang ma ni liith ngea ligil ma ni qudiy ea cheq ngaay. To slice food and cook.

Gu ba qadaag ea laek' ni ka ni thipchig naag.

thir {thirif} v.i. & v.t. Th'aeb ban'ean ni ba qachiichiig yaang ea gi ni yi bea luf riy. Theeth'aeb ban'ean ngea pachpach doewngin. To whittle, to plane, to shave wood, to knock off chips as with an adze, to adze, to chip; to strike a match.

Bea thir fa rea pagäl ea parpaalaa ko bal'iy.

thirif (cf. thir) (dial: sirif) v.t. Th'aeb ban'ean ni ba qachiichiig yaang ea gi ni yi bea luf riy. Theeth'aeb ban'ean ngea pachpach doewngin. To whittle, to plane, to shave wood, to knock off chips as with an adze, to adze, to chip; to strike a match.

Mu thirif baang ea gapat ngea maang qayaal ko m'uw roodow.

thirifiy (cf. thirif) v.t. Th'aeb ban'ean ni ba qachiichiig yaang ngea chuw ko gi ni gaaq riy ni boed ea rean. To shave, as wood.

Mu thirifiy baang ko rea rean niir nga gu fanaay.

thirik (dial: theerek) n. & v.i. Mu guy ea theerek. Glass, mirror; to fish with mask.

thiriibul n. Llaq ni kea qëlqël ni boed ni maa yib ko loet. Hardened pus, snot.

Kea yib baang i thiriibul kea yib i niing qawochean fa rea loet roog.

thirthir (cf. thir) v.i. Thir ban'ean ni ba yoqor yaay fa ba n'uw nap'an. To whittle, to plane, to shave wood, to knock off chips as with an adze, to adze, to chip; to strike a match.

Kea siy i thirthir ea gi niir ea palaang yaa ga bea chabung u but'.

thiy₁ v.t. Qapray ban'ean nga doewngin reeb ea ban'ean ngea gabael ngaay, ni boed ea gapgip ni yi maa qachey nga doewëy. To apply, to anoint. [root: cf. maath]

Mu thiy boech ea rea qoyol niir nga dakean keerqug yaa bea faathyaath.

thiy₂

thiy paqëy nga ban'ean = get it, bring it

thiyar a. Daariy faan beaq u waen' ea girdiiq, ni bachaan ea ba kireeb pangin u waen'raed.

Ri ba thiyar ea chii piin neam.

Thiyean n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Thiyër n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

thiyoogaang [<Palauan diokang 'topioca' ] n. Ba miit ea waldug ni yi maa yuung u milaey' ni baay ea ggaan riy ni maa yib u fadik' ea buut' ni ba dakea ngea boed yaqan ba duqog fa ba laqiy. Yi raa kaay ni dea n'ag ma ba mak'adk'aad. Tapioca.

Ba qaraay ea thiyoogaang ni ka ni yu qiim naag.

thiig n. Boech ea rean ko naqun ni ba suwon ni yi maa taay nga dakeän ea taaq ni yi maa l'aeng ea rungrung ngaay. Vertical beam in house for house.

Ba qaraay ba bad ko thow ni nga gu niing nga gu puuy ba thiig riy gu fanaay.

thiil₁ {thiliin, thilyeeg} v.i. & n. psble Dea taqareeb rogon nga ban'ean ni yi bea taqareeb naag ngaay. Yib reeb ni ba toomur ngea yib i m'oon u reeb ni qimmoey nga m'oon. Feek beaq reeb ni gaethii fean mea feek beaq ea bi ni fean ni daa ra naang-eew. To be different, to difer; to pass, cross; (as possessed noun) relation, boundary, distance, between; what one has to say about oneself, one's welfare.

Kea thiil ea yalean ea chiiney, yaa bea yaen ea bpiin nga madaay ma bea yaen ea pumoqon nga maqut.

thiil₂ n. Faak ea yanuk ni ka ba tamaangoo ni daawor i pil ni maa taay nga loelugean ea girdiiq ni baay ea yanuk u loelugean. Louse egg, nit.

Ri ba yoqor ea thiil u loelugean ea chii buulyal neam.

thiil₃ quant. num. Dalip, thiin ko bitiir. Three, children talk.

thiil baen (cf. baen (thiil + baen)) v.i. Riin' ban'ean ngaak' beaq ni riin' ngoom nga ni minmin ngoom, qeree mu riin' ngaak' ni kea paag taliin nga ku ni minmin boech ngaak'. To exchange tricks.

Kea thiil baen fa gäl i chaaq kea qaaw ea garus nga dakeän row.

thiilean n. psd. Yuu yael' i ban'ean ni baay u fadik' boech ea ban'ean ni ba qëlqël ni ba thiil fean i qël nga gubiin yaang ko fa rea n'ean. Its fiber.

Dabuug ea rea buw roog ney yaa ba qël thiilean.

thiimathow n. Ba miit ea girdaan' nu madaay ni ba yuub ma baay ea garik riy ni raa k'aed beaq ma ri ba qadaaw. Type of poisonous shell.

Kea k'aed ea thiimathow fa rea pagäl kea chuguur ni ngea yim' ko qamiith.

Thiimaed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

thiin {thiig, thiim, thiin} n. psble. Rogon ni maa noon reeb ea naam, qaraa pii n'ean ni maa yoeg reeb ea naam fa boech ea girdiiq ma yaed bea naang faan. Marungaqagean beaq ni n'ean ni yi bea yoeg ni marungaqa- gean. Language, speech, conversation, word; (when possessed), things him, his story.

Kea miit boechquw ea thiin ni Mariikeen ngoog.

Thiinfeal' n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Thiinfean n. p.n. psnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

thiinog n. Ba bug i thiin ni kea yib ko piiluung ni bea piiq matwaan beaq ni ngea yoeloey ban'ean ngea piiq ngea guy ea girdiiq ni piireq. An authoritative word, official order from a chief to publish certain information. [root: thiin]

Kea yib ea thiinog ni nga ni yoeloey boech ea yaat nu Waqab nga qu ni fil ko bitiir u sukuul.

Thiing n. p.n. psnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

thiip [cf, Ulithian diip 'steering paddle' ] n. Ba yaap' ni ba gaaq ni baay ko m'uw ni yi maa yalquweeg ea m'uw ngaay. Ba miit ea deeneen ni maa riin' ea bpiin ngea pumoqon ni ba kireeb. Steering-paddle on canoe; (obscene: type of sexual act). [root: yaap']

Mu piiq ea thiip ngoog nga gu maaman ngaay nga da paapëy gaed.

thiithiimiit ea nimeen n.p. Ba miit ea gaak'iy ni maa garaaraaw nga laang ni ba qachiig gaaf i yuwaan ma baay waqamngin ni yu panug ni maa kaay ea qarcheaq. Yi maa fanaay ni falaay yu waan ea miit i gaak'iy ney. Type of vine.

Mu gaay boech ea thiithiimiit ea nimeen ngea mool ea rea porok ney nga fadik' yaa kea m'aar.

thoglaar (dial: thuglaar) [Cf. Woliaian tagiuraara 'swordfish' ] n. Ba miit ea niig ni maa paer u reegur ni ba n'uw dabap' i l'ugun ni gawaa ba yaang i galooyoch. Ma gaagang' ea miit i niig ney. Yi maa l'eeg ko gireng gaaf u reegur. Type of fish, swordfish.

Kea yaen fa pii pumoqon nga reegur ko waayrëk ma ka ra l'eeg-eed dalip ea thoglaar.

thow₁ (dial: thöw) n. Mu guy ea thöw. Type of tree, breadfruit.

thow₂ a. Gaaq baang u doewëy ni baay ea m'aar u fadik' ngea thiil gaqngin nga nap'an ni qimmoey ni daawor i yib ea m'aar nga fadik'. Swollen.

Kea gaaq ea thow ko fa rea loet roog.

thow₃ n. Baang u fadik' ea maliil ni ka ni liiq ea maliil riy ni yi maa yaen riy nga ni for nga ba rabaaq ea maliil. Passage through the mangroves.

Kea maen fa rea paaq i thow, chiiney ea yi bea liyeeg u wuruq ea maliil.

thow₄ {thoey} v.i. Yib u baang ni ba geel marin ni boed ea nifeeng ni bea yib u baang ni ba geel marin. To blow.

Chiiney ea bea thow ea nifeeng u laan ea yimuch.

thowgear₁ (dial: falgear) v.i. Thoey langëy ngea yaen ea nifeeng riy mea yaen lingaan ni ba m'uthm'uuth. To whistle.

Bea thowgear beaq nga ba yaang ma daa gu ra guy.

thowgear₂ (dial: =falgear)

thowqab n. Ba miit ea m'uw ni gaagang' ni yi maa feek ea chugum riy ngea girdiiq. Ri fean ea feek ban'ean. Baay qawchean ni ba pach nga but' ni raa yog ni nga ni paer nga dakean ma ba lëy ea daariy. Type of canoe with flat front.

Chiiney ea daakuriy ea thowqab u roey u Waqab.

thoefeeg (dial: thuufeeg) v.t. Mu guy ea thuufeeg. To patch, as a leaky roof.

thoeth₁ n. Ba miit ea gaak'iy ni ba gaagang' gaaf i yuwaan ni boed yaqan yuwaan ea buywol. Baay waqamngin ni raa qël ma ba weach ma ba taluulubuuy. Type of plant.

Kea t'aer fa rea pagäl waqamngin ea thoeth bea mang gaan ea gathum rook'.

thoeth₂ a. Mithiith qaraa qamiith ni boed ea mithiith. Stinging sensation, as a burn.

Kea thoeth naag ea bi ney ea yaal' keerqug ni faqan kea yik'.

thoey (cf. thoow) v.t. Paag ea nifeeng u langey ngea qaaw nga ban'ean. Filfil ea tamaagow ni ka ni taay ea nifiy nga ba lëy ngea yaen ea gawael riy nga fadik' ea doewëy ngea qaath. To blow on; to smoke a cigarette.

Bea miith fa pii bitiir yaed ea theoy ea tamaagow.

thöqthoeq v.i. & a. Gofgoof paapaqngin ba kea paan ni kea gamanmaan nga raan' ba kea gaak'iy. Ka yigii qufaan thiin beaq.

Kea thöqthoeq fa rea kea gabuuy rog. Ri ba thöq fa rea pagäl.

thöw (dial: thow1) n. Ba miit ea gaak'iy ni ba gaagang' gaaf i yuwaan ma ba masaa- sëy. Baay waqam ngin ni boech ea ba luulubuuy ma boech ea ba sin'uun'uw ni yi maa kaay. Type of tree, breadfruit.

Kea k'uuf ea thow ba yaay ni ri ba yoqor.

Thool n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Tamil. A village in Tamil.

thooq n. Buqöy ni daawor i qël qaraa yib ea buqöy ni gi ni yi maa kaay nga laanggin. The Tahitian chestnut shell.

Yael' ney ea buqöy ea ba thooq.

thoothow (cf. thow₂) (dial: thuuthuw) a. Gaaq baang u doewëy ni baay ea m'aar u fadik' ni kea thow. Swollen.

Ba qaraay baang u qayig ni kea thoothow.

thoothup a. Holy, sacred.

thuglaar (dial: thoglaar) [Cf. Woliaian tagiuraara 'swordfish' ] n. Mu guy ea thoglaar. Swordfish.

thum clsfr. Ba bug ea thiin ni yi maa yoeg nga ba qalib ban'ean ni ba qachiig ma ba n'uw ni boed ea rean fa puw. Bundle of anything like long sticks, bamboo, etc.

Kea th'aeb fa rea moqon ba thum i puw ni ba gaaq.

thumur v.i. Yaen ngea chuw fa ngea m'aay. Yaen ngea m'aay u qawchey ni daab ku ni guy. Qaraa ban'ean ni ka ni m'aag mea muul u laan ea m'aag ngea muul fa miil. To pass by, disappear; slip loose.

Nap'an ea gu taaw nga tafean fa rea moqon ma ka fi ni yigii thumur nga Doonguch.

thum'aag n. Qufin fa niig ni yi maa kaay ni yi maa th'aag ko ggaan. Meat (as food).

Chiiney ea ba qaraay ea ggaan ma daariy ea thum'aag.

thum'iiyal (cf. yal (thuum' + yal)) (dial: duunduun) n. Yaen keenggiy ni ba peethpeeth ni ba chaan ea kea m'aar ea yal nga ban'ean ni ka ni kaay ni ba yoqor ea giriis ngaay. Diarrhea. excretory

Kea yib ea misilpig ea chiiney ni baay ea thum'iiyal riy.

thum'thuum' n. & a. Ba miit ea kafor ni maa m'aag ea pumoqon ngea pagäl. Ba yoqor yaang ea ma yoolyool u doewngin. Type of kafar; striped.

Fa rea baabiy roog ni ba thum'thuum ea weach u doewngin ea kea yaen nga baang.

thung v.i. Paer ni ka ni puw-aen' nga ban'ean ni kea buuch ni dabuuy ni qaram ea kea paapëy ni nga ni puw-aen' ngaak' beaq ni gaathii ri baay ban'ean ni kea yoeg fa kea riin' ni ba geel ea kireeb riy. Paer ni yugu daariy ban'ean ma ka ni damuumuw. To get mad, angry, ready to quarrel, to bristle.

Kea paer fa rea tiir ni ba thung ni ba chaan ea bea niing ea salpiy ma daa niir piiq.

thurpiy v.t. Yin' fa taay ban'ean nga laanggin reeb ea ban'ean ni nga ni taay ni ba paapëy ma ba geel marin ni daab ni soosoowaath ngaay. To stuff into, as into a crack.

Nap'an ni guub mea thurpiy fa chaaq fa rea salpiy roog ni kea qiring nga laan ea waay rook' mea miil.

thurthuruy (cf. thuruy) v.t. Thuruy ni ba piireq yaay, fa ba n'uw nap'an. Kea chaelbaag i thurthuruy ea bi ney ea porok nga qoreel ma ka bea suul. To fend away repeatedly.

thuruy v.t. Piiq beaq fa ban'ean ngea yaen nga qoreel. To push something away, to keep at arm's length.

Mu thuruy ea rea tafean ea doow niir ngea chuguur ngoog.

thuw₁ n. Baang i maad ni maa m'aag ea pagäl nga lukngun. Loin cloth.

Rea pagäl neam ea goqo thuw ni yarraq ea maa m'aag.

thuw₂ {thuwaag} v.i. Thoey ban'ean ni baay u laan langay ngea muul nga but' ni boed ea quchuth. To spit.

Daab ku qu ni thuw u but' i yaen yaa ba kireeb yaqan.

thuw₃

qog nga thuw

thuw naag v.t. To hang someone.

thuwaag (cf. thuw₂) v.t. Thoey ban'ean ni baay u laan langay ngea muul nga but' ni boed ea quchuth. To spit.

Bea thuwaag fa rea tiir ea ggaan u langaan nga but'.

thuufeeg (dial: thoefeeg) v.t. Ngoongoliy ban'ean ni kea m'aay i ngoongoliy ma baay boechi yaang riy ni kea kireeb ni nga ku ni thiy ba yaay. Boed ea chigiy ni bea luul' ma ku ni yip' ban'ean ngaay ngea daab kii luul'. To patch, as a leaky roof.

Kea thuufeeg fa chaaq fa rea naqun rook' yaa daa kiir luul'.

thuuk n. Ban'ean ni yi maa ngoongoliy ko daraaw fa puw fa waasëy ni ba qachiichiig ma ba m'uuth nga ba lëy ngea ba lëy ma ka ni kuruuf u luukngun ni yi maa yin' ea gaaf ngaay nga qu ni yip' ea qayung fa qayow ngaay. Needle for sewing thatch.

Mu piiq reeb ea thuuk ngoog nga gu qun boech ko wup qayung.

thuuliy v.t. Qachiichiig naag laanggin reeb ea fitaeq ni nuug ngea yog ni nga ni koel ea niig riy. To make the inside of a net smaller by bringing in the sides.

Ba feal' ni nga ni thuuliy ea rea fitaeq ney yaa daab i m'aay i koel ea niig riy mea yuluq.

thuum'₁ v.i. Toey ban'ean nga reeb ea ban'ean ngea maath' ngea magey luwaan ea maath' riy. Ngoongoliy ea niiw ngea yib ea qachif riy. To cut; to make coconut toddy.

Chiiney ea gu bea thuum' ni nga qu gu piiq ni chuwaey' ngea yog reeb ea salpiy ngoog.

thuum'₂ v.i. Piiq beaq ea maruweel rook' ngaak' beaq u m'oon ni ngea yim'. To pass one's trade or vocation to one's successor just before death.

Kea thuum' fa rea moqon ngea bitiir rook' kea muuq ma kea yim'.

thuum' thaathar (cf. thaathar (thuum' + thaathar)) n. Reeb ea madnam ni yi maa taay ko naqun ni ba qaraay ni kea m'aay i toey ni qaram ea nga ni paer ngaay fa nga ni maruweel riy. House dedication.

Daqir ni baleayaal' ea baay ea thuum' thaathar ko faeluw ko binaew roog.

thuuq n. Ba miit ea gaak'iy ni yi mraa maath ngaay mea k'aedk'aed doewey. Type of plant which causes itchiness when touched.

Kea maath fa rea tiir roog ko thuuq kea puw ea gachool nga doewngin ni ri ba piireq.

thuuth {thuug, thuuthuug, thuun, thuuthuun} [Cf. Palauan tut 'breast' ] n. psble. Baang u doewngin ea girdiiq fa gamanmaan ni bpiin ea maa gaagang' u doewngin ni baay u dakeän ngorngoorean ni raa diyean mea gaaq ngea yoqor ea milik riy ni nga qi piiq i qunum ea bitiir rook'. Breast.

Kea m'aay lagowean ea thuuth ko fa rea piin ni ka ba qachiig ea bitiir rook'.

thuuthuw (dial: thoothow) v.i. Puw nga laang ea buut' fa keeruq ban'ean. To swell. [root: birbir]

Kea thuuthuw fa rea gi n'ean ni qayig ni kun ea niig ngaay.

th'abii adv. Bi ni ri ba maengiil ni daakuriy reeb nga dakeän u fean i feal'. Bi ni qiir ea dakeän u ban'ean ko maengiil fa kireeb ni daakuriy reeb nga taanggin fa nga dakeän. Best, most, superlative.

Ba qaraay ea rea kea buw ni th'abii n'uw yael' u roey u Waqab.

th'aag (cf. thum'aag) v.t. Kaay ea qufin fa niig (thum'aag) nga ni chaagiliy ko ggaan. To eat fish or meat along with food.

Ka gu qabiich ni daa gu th'aag yaa daariy ea thum'aag roog.

th'aeb₁ (cf. th'aab) v.t. Toey reeb ea ban'ean ni ba m'uuth nga reeb ea ban'ean ngea maath'. To cut.

Kea th'aeb beaq mael'ugun fa rea kea dinaey roog.

th'aeb₂ v.t. Yaen u ba rabaaq ea luul' nga ba rabaaq ni ni yaen u laanggin. To cross a river.

Kea th'aeb fa pii chaaq ea luul' nga ba rabaaq.

th'eeth (dial: t'uunth'eeth, t'eeth) n. Mu guy ea t'eeth. Kind of sand clam.

th'eeth'aeb (cf. th'aeb₁) v.t. Th'aeb ni ba yoqor yaang fa ba piireq yaay fa ba n'uw nap'an. To slice, cross-cut.

Kea th'eeth'aeb ea boroq fa rea nguun i buw nga but' ni ka ba qachiichiig.

th'iib n. Ban'ean ni ba waasëy fa ba buut' ni ba taluulubuuy ma baay laanggin ni yi maa liith ban'ean u laanggin ni boed ea ggaan. Pot, whirlpool.

Baay ea ggaan u th'iib, mu koy ba yaang.

th'og v.i. Nga ni toey ea gaak'iy ngea thig nga buut' yaa nga ni fanaay ea rean riy nga reeb ea maruweel. To fell tree for timber.

Kea yaen fa rea qulung i pagäl ko th'og gaak'iy.

t'ag v.i. Qaaw nga but' mea qog ba yaay nga laang ni boed ba baat' ni ba goomaa ni ni paag nga dakean ea simeen. To bounce off, ricochet.

Kea muul fa rea mareaw kea qaaw nga dakean ea malaang kea t'ag kea qaaw nga qayig.

t'aabagow (dial: t'eabagow) n. Mu guy ea t'eabagow. Mold.

t'aay₁ n. Ba miit ea taang ni yi maa tunguy ni fean beaq ni ba dakea ngea faanaathiin. Derisive songs, often coded.

Rea piin neam ea kea tunguy ba t'aay ni fean ea pumoqon rook'.

t'aay₂ {t'eag, t'ayiig} n. psd. N'ean ni kea yib ko ggaan ni kea feek fadik' i doewëy ea yoo- buung riy kea m'aay ma kea yib ni kea kireeb ma kea kireeb boen. Ba miit ea ban'ean ni maa yib ko waasëy ni boed ni kea maath ea daay ngaay ngea wod ma kea m'ingm'iing. Gi ni ba magid nga but' u ba booch fa m'uw ni raa sear mea maath nga but'. Ba taang ni ka ni tunguy ni bea weeliy marunga- qagean beaq ni ba kireeb ea n'ean ni kea riin'. Its waste; rust, feces, guts, intestines, bilge (of a boat), filth, remains; song of abuse about someone.

Ba qaraay t'aay ea boroq u dakean ea teebel roog. Kea yib ea t'aay ko fa rea gi yaer roog ni gu feek nga madaay. Kea sear ea booch roog kea kur t'aay bea yib ea daay nga laan.

t'aay ea laang (cf. laang (t'aay + laang)) n. Gi ni ba qaram nga qoreel ni yi raa guy ma suusun ea kea peeth ea daay ngea maenileng nga taqa baang qaram nga qoreel. Horizon. t'aay + laang

Ba qaram ban'ean nga t'aay ea laang ni sanaa ba baarkoow.

t'aay langaan (cf. langaan (t'aay + langaan)) n. Qangin beaq ko ggaan ni kea kaay boech, fa ban'ean ni kea qunum boech. Raa beaq ni ba soobuut' thael ea dawaach rook', ma suusun ea daab ni kaay ea ggaan ni qii kaay, yaa baay yaraan riy. [root: yaraan] t'aay + langaan

Daab gu qunum boech ea raen ko bi ney ea kaap ni kea taay ea rea piin neam t'aay langaan ngaay.

t'aay qawochean (cf. qawochean (t'aay + qawochean)) a. Beaq ni raa mool ma yi raa puug ma ba moqmaaw' ni maa qod ni faan ea raa mool ma ri ba feal' rogon ea mool rook'. Hard to awake from sleep. t'aay + qawochean

Rea pagäl ni fagear roog neam ea ri ba t'aay qawochean.

t'aer [Cf. Woliaian ttare 'to snap, break' ] v.t. N'eanigin ban'ean ngea m'ing ngea l'agruw lëy fa yoqor lëy. Duguliy ea yaar u ban'ean ni nga ni riin'. To snap, break, as a long object; to set the date of.

Kea t'aer fa rea tiir nguwaalean ea yaer roog. Ka ni t'aer ea yaar ko fa rea churuq nga Doonguch.

t'aer qawochean (cf. qawochean (t'aer + qawochean)) v.i. Qunguy qawochëy ma ku ni pithig ni ba paapëy ni faan ea yi bea k'aring beaq. To wink at. t'aer + qawochean

Sanaa ba qadaageeg ea chii piin neam yaa bea t'aer qawochean ngoog.

t'eabagow (dial: t'aabagow) n. Ban'ean ni boed yaqan ea qawaat ni ba talimar, fa ba qawatwaat, ni maa sum ko maad fa plastic ni ka ni chaqariy u baang ni ba tagarbeab. Mold.

Kea yib ea t'eabagow ko fa rea waay roog ni ka ba biqech.

t'eabil (dial: t'eebil) n. Ba miit ea waldug ni baay waqamngin ni ba qachiichiig ni yi raa kaay ma ri ba mak'adk'aad. Ku ba bug ea thiin ni yi maa yoeg ko girdiiq ni ba siqin ni daabun ni ngea piiq ban'ean. Hot pepper, stingy (slang).

Ka yigii yoqor ea t'eabil ko rea suup ney daab yog i kaay roog.

t'eat' (dial: dayit', qayit') n. Ba miit ea niig ni boed yaqan ea garmiy ma ba geel ea talimar u doewngin ma baay noechii qaach u doewngin. Maa paer u taan ea malaang u madaay. Type of fish.

Gu waen foowaap ko deengkii ma gu koel ea t'eat' ni ba yoqor.

t'eebil (dial: t'eabil) n. & a. Ba miit ea gaak'iy ni baay waqamngin ni ba qachiichiig ma raa loel ma kea roowroow ma ri ba mak'adk'aad. Yi maa taay ko ggaan fa thum'aag ni ngea mak'adk'aad. Ku yi maa yoeg ngaak' beaq ni ba siqin ni daabun ni nga qi piiq ban'ean ngaak' beaq. Pepper; stingy (slang).

Ka yigii yoqor ea t'eebil ko rea saasmiq ney. Rea pagäl neam ea ri ba t'eebil, daab i piiq ea raen ko sarbul.

T'eenfaar n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Gagil. Village in Gagil.

t'eeth n. Ba miit ea tiqëy nu maadaay ni maa paer u fadik' ea yaan' u dakean ea qey. Ba gaaq radaan ma ba qachiichiig lukngun. Yi maa languy leemun. Type of clam.

Ba qaraay ea t'eeth ni ka ni suup naag, mu qunum boech ea suup.

t'iy n. Ba miit ea gachool ni maa yib nga doewëy ni yi raa dun'uuf mea yib t'aay. Pimples. [root: t'uuy₁]

Moey qaraay nga gu liiq ea rea t'iy ni beqer u p'eethnguum.

t'iyung {t'iyungug, t'iyunguug} (dial: k'uynguun) n. psd. Ba thael i ban'ean ni baay u dakeän taban bugul i paqëy fa qayiy ni ba qëlqël. His finger nail, his toe nail.

Ba qaraay ban'ean ni yi maa thiy ko t'iyung ngea feal' yaqan.

t'iit'iy (cf. t'iy) n. Boeg i ban'ean ni maa yib nga doewëy ni boed yaqan ea gachool ni faan ea garbeab ni ba geel kea yib ea qulum nga doewëy. Ba miit ea gachool ni maa yib nga doewëy ni yi raa dun'uuf mea yib t'aay. Goose-bumps, pimples.

Kea yib ea qulum ngoog kea sug ea t'iit'iy u doewaag. Kea sug ea t'iit'iy u qawcheag ba yaay.

t'og v.t. Tining ban'ean nga laang ni faan ea nga ni guy boech rogon fa yaqan. To raise something to a standing position for the purpose of exhibiting it, that is, so others can see it.

Mu t'og ea rea waay niir nga laang nga ni guy yaa ri ba feal'.

t'oeb n. Quchub ni ka fi ni yigii yib boechi yaang i manaaw nga p'eebuuk' ni ba qachiichiig yaang ma ka ba kireeb lamean ea quchub riy ni nga ni qunum. Daab i yog ni nga ni giiq yaa ka ba manguuy ea leq riy. Young coconut, but drinkable.

Mu thir p'eebuuk' yaa raa pil yaa ka ba t'oeb.

t'oon v.i. Daqdaq ni ba geel marin ni boedni ka ni qulum ni ba geel fa ka ni damuumuw. To shiver, shake, tremble with cold.

Kea yib ea qulum ko fa rea tiir bea t'oon.

t'ufeeg (cf. t'uuf) v.t. Qadaag ban'ean ni ri ba geel ma ka ni dabuy ni nga ni n'aeg fa nga ni piiq ngaak' beaq. To love, to favor.

Maa tuf'eeg ea rea moqon neam ea bitiir rook' ni ri ba feal' rogon.

t'uuf₁ {t'ufeeg} [Cf. Palauan btuch 'star' ] n. Ba miit ea ban'ean ni baay u laan ea laang ni raa neap' ni ba ea laang ma yi raa guy ni ba yoqor ni boed boeg i deengkii ni yi bea gael' u laan ea laang. Ban'ean ni ri yi ba qadaag ni yi ba qadaag. Star; special favorite.

Sanaa daab i qaaw ea n'uw ea baleayaal' ney yaa ri ba feal' laan ea laang ma bea m'uug ea t'uuf. Ri ba t'uuf ea rea tiir neam rook' ea chiitamangin.

t'uuf₂ n. Ba miit ea malaang ni ba qëlqël, ni boed ea pachëq, ma ba qawatwaat ramaqën. Maa muul u laeng, ma qër faan ni yi maa yoeg ea t'uuf ngaay. Type of stone.

t'uunth'eeth (dial: th'eeth, t'eeth) n. Mu guy ea t'eeth. Kind of sand clam.

t'uuy₁ n. Boeg i ban'ean ni maa yib nga doewëy ni ka ni qulum ni ba geel ni yi raa guy ma boed yaqan boeg i rachngal ni kea yib nga doewëy. Ba miit ea niig nu madaay ni ba yoqor rachanglean ni ba peeth u doewngin, kea mus ni laanmiit ea daariy ea rachangal riy. Goose bumps, pimples; porcupine fish. [root: t'iy]

Gu bea fitaeq ni taqareeb ea t'uuy ni ka gu koel mea qaaw i qaaw ea n'uw ea... ngea sum ea t'uuy u doewaag ko qulum.

t'uuy₂ n. Boechii baabiy ni ka fin ni diyean naag ni ba m'aarm'aar yaqan ni yi raa guy ma yi raa leam naag ni daab i fas. Runt in a litter, sickly young pig.

Fa rea t'uuy ea daariy beaq ni ba qadaag ni ngea fakaay.

ta    taa    tae    te    tea    tee    ti    tii    to    toe        too    tu    tuu    tha    thaa    thä    thae    the    thea    thë    thee    thi    thii    tho    thoe    thö    thoo    thu    thuu    th'a    th'aa    th'ae    th'ee    th'ii    th'o    t'a    t'aa    t'ae    t'ea    t'ee    t'i    t'ii    t'o    t'oe    t'oo    t'u    t'uu     TOP


Yapese Dictionary, web edition
revision 1/6/2017
email: John Thayer Jensen (compiler) – Stephen Trussel (web production)