Updated: 1/6/2017
Preface       Main      English Finderlist      Texts

Yapese Dictionary

 b    c    d    e    f    g    h    i    j    k    l    m    n    p    q    r    s    t    u    w    y   

wa    waa        wae    we    wea        wee    wi    wii    wo    woe        woo    wu    wuu    ww    

w

wachag n. Logowean reeb ea waqamngin ea gaak'iy ni ka ni qudiy kea yib nga but'. Juice squeezed out of something.

Wachag ea baabaay ea ka ni piiq i qunum fa rea tiir.

wachagëy Daawor i loel.

wachagmar n. Ba wuuq i daraaw ni ba taluulubuuy ni yi maa taay nga paqay ni ba nuunuw. Ba thiil yaqan ko bachael yaa bachael ea ba pach nga doewey, ma wachagmar ea ba saak'iy nga laang. Ba gaaq gaaq radaan ea wachagmar ko tharrowael. Type of bracelet.

Gu ba qadaag yaqan ea rea gaaf i wachagmar ni faakaam niir.

wachaq {wachaq naag} v.i. Buroew boechquw. To ferment.

Ba qaraay ea lingir u laan ea kaap ni kea wachaq.

wachaq naag (cf. wachaq) v.t. Ngoongoliy ngea buroew boechquw. To ferment.

Bea wachaq naag fa rea moqon ea qachif rook' ni ngea geel.

wacharqën n. psd. Baang u qawchey ni taanggin ea baqa ni but' i yadoodey ni faqän raa beaq ni ba pumoqon ma maa yib rabean riy. His chin.

Baay ea quchuth u wacharqën fa rea pagäl ni daar naang.

wachathangal n. Ba miit ea paan fa gaak'iy ni maa garaaraaw nga laang ma ba gaagang' gaaf i yuwaan ni ba dakea ngea boed yaqan ea laak'udalip. Baay waqamngin ni ba yu punug ma ba feal' yaqan. Daeriy ban'ean ni ba feal' ko miit ney ea gaak'iy fa paan kea mus ni ba feal' yaqan. Wood-rose.

Kea garaaraaw ba kea wachathangal nga raan' fa rea kea niiw roog ni baay liiq.

wachëq₁ n. Ba miit ea gaak'iy ni ba gaagang' gaaf i yuwaan, ma baay waqamngin ni yu punung ni ba taluulubuuy. Ma kaay ea pii kaakroom waqamngin, ma chiiney ea gaethii ri ka baay ea girdiiq ni maa kaay, kea mus ni goqo qarcheaq ea ka ma kaay. Type of tree.

Maa yib ea magl'aew ko rea kea wacheaq neam ni neap'.

wachëq₂ n. Boeg i ban'ean u doewëy ni ba gaaq ni baay u taan k'angey ngea laan tangaangëy ngu taan qalibëy ni maa thow ni faqän raa baay ea m'aar u ba yaang u doewëy. Ku yi maa yoeg ea mangaang' ngaay. Swollen lymph nodes.

Ga rea loet nu chigiyeeg ea kea yib ea wachëq riy nga tangaangaag.

wachgëy (dial: wachgoy) n. Ba miit ea gaak'iy ni ba gaaq ni maa tuguul u keenggin boech ea gaak'iy nga qi koel lik'ngin fa rea kea gaak'iy ma bea tuguul. Ku boed waqamngin ea wacheaq, ma daa niir kaay, goqo qarcheaq ea maa kaay. Yi maa fanaay lik'ngin ni nga ni m'aag ngaay. Type of tree.

Mu th'aeb reeb i lik'ngin ea wachgëy nga gu m'aag ngaay.

wachgoy (dial: wachgëy) n. Mu guy ea wachgëy. Type of tree.

Wachoelaeb n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Maap'. Village in Maap'.

wachugmar n. Ba miit ea nuunuw ni fean tunguun paqëy. Ba miit ea gaak'iy ni ba geel ea rean riy ni yi maa fanaay nga koelngin ea tow ngea ku boech ban'ean. Kind of bracelet.

Gu ba qadaag yaqan ea rea wachugmar ni faak ea chaaq neam. Kea tuguul ba kea wachugmar u charean ea sipal roog u l'aay.

wadul v.i. Siyeeg ban'ean ni daa ni qadaag. To despise, reject.

wagaqgaq v.i. Minmin ni ba gaaq lunguy ni kea mak'ak'aer-aen'uy nga ban'ean. To laugh loudly, guffaw.

Bea weeliy fa rea pagäl ban'ean ni ba mak'ak'aer yaa bea wagaqgaq fa pii bitiir.

wagaagëy (cf. wagëy) [Cf. Ulithian waga:gä: 'confused, disorganized' ] a. Maqathukthuk ni daab ku ni naang faan yaa ri daakuriy ea yalean riy. Confused, disordered, disarrayed, mixed-up, disarranged, disorganized.

Ka ri geel ea wagaagëy u dakeän ea Doonguch ea chiiney.

wagaed n. Yu paaq ea gaak'iy fa noef riy ni ka fi ni sum ni ka mael'ugun. Young shoots of tree.

Kea qaaw ea n'uw kea sum ea wagaed ba yaay ko fa rea kea qar- faath.

Wageagëy n. p.n. time. Reeb ea puul ko duw ni Waqab ni taqareeb rogon ko bi ni neel' ea puul ko duw ni Mariikeen. The month of June.

wagëy v.i. Maqathukthuk ni daab ku ni naang faan yaa daakuriy ea yalean riy ni yi raa naang faan. To be confused, disordered, disarrayed, mixed-up, disarranged, disorganized.

Bi ney ea bitiir ea daar faan ko wagëy.

wagmach n. Baang ko saagal ni qiir ea ku maa paer ea niig riy ni ba qaraay ni kea yib nga laan ea saagal. Part of saagal.

Kea puth ea wagmach ko fa rea saagal u nap'an ni faqän i geel ea nifeeng.

Wagthuuth n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

walaq n. Ba miit ea ban'ean nu madaay ni boed yaqan ea yooq ngea daan ma ba n'uun'uw rachanglean ni maa paer u taan ea malaan. Fi ni neap' ea maa yib nga dakeän ea malaang nga laang. Yi raa kun ngaay ma ri ba qamiith yaa baay ea yuub u rachanglean. Type of sea urchin.

Kea yip' fa rea pagäl paaq nga taan ea malaang ma kea kun ea walaq ngaay.

walaachap (dial: wolaachap) n. Ba kea niiw ni kea yim' kea marooroy yuwaan ma ka ba saak'iy. Dead coconut tree.

Kea thig fa rea kea walaachap kea chuguur ni ngea qaaw ko fa rea tiir.

walaag {walaageeg, walaagean} n. psble. Girdiiq ni taqareeb ea chiitamangin ngea chiitanangin ni yaed nga yal. Ku yi maa yoeg ngaak' beaq ni ba feal' ea thiin roomeew ni gawaa gimeew nga yal. Brother, sister, sibling, friend (only means "friends" when possessed). [root: walaagey]

Kea yaen reeb fa pii walaag nga sukuul ma reeb ea ba m'aar.

Walaag n. p.n. rpsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

walaagey (dial: walaagëy) v.t. Feek beaq ngea paer ni ka mu walaag gow ni suusun ea gimeew nga yal. To take as brother, or sister; enter into sibling relationship.

Ka ni feek reeb ea bitiir ni ba piin ngea walaagey fa pii pagäl.

walaagëy (dial: walaagey) v.t. Mu guy ea walaagey. To take as brother, or sister; enter into sibling relationship.

walbuw n. Tawaqath ni yi maa piiq ngaak' beaq ni faan ea yi ba qadaag dakeän fa ngea fal-aen' ngaak' beaq. Tribute, tawaqath.

Kea piiq fa rea piin ea walbuw roog ni ba duug i maal.

Walbuw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

walear a. Ban'ean ni dea machëqchëq u luwaan ko gi ni ka ni taay ngaay. Ba warwaar ni ba moem ni raa muul ngea chuw u luwaan. Loose. [syn: thookthook ]

Ba walear ea rea lëy i moor niir ma raa muul ma ga doel'.

walearlear a. Ba kirkireeb rogon ea maruweel rook' fa riy yaa ba maruweel ni ni ngoongoliy ni ba guurguur ni daa ni taay-aen'uy ngaay ngea feal' rogon. Shoddy, of work, etc..

Fa rea booch roog ea ri ba walearlear rogon ea maruweel ni gu taay ngaay.

walëq interj. Ba bug i thiin ni yi maa tooluul naag ni faan ea nga ni saap fa nga ni chuw ko gi ni yi baay riy, yaa baay ban'ean ni ngea buuch ni ba tomagin. Warning cry; watch out, get out of the way.

Mu walëq yaa nga guun' ea rea lëy i rean ney ea ngaar.

walëy (dial: laay2, yalëy) n. Ba miit ea paan ni maa garaaraaw nga raan' ea gaak'iy ma ba qachiichiig gaaf i yuwaan ma baay waqamngin ni maa changëg yaa baay ea baatee riy. Yi maa fanaay keenggin nga ni m'aag ban'ean ngaay. Type of wild crawling vine, like morning glory.

Mu piiq ba yael' ea walëy ngoog nga gu m'aag ngaay.

walguw₁ {walguy} [Cf. Ulithian yalguw 'broom; to sweep' ] n. & v.i. Ban'ean ni yi maa ngoongoliy rogon ko qoer ko yuw ni yi maa thiithiy u but' nga qi qun ea chabung ngaay nga ni yaen ni n'aeg. Feek reeb ea pii n'ean ney nga ni thiithiy u but' ngea chuw ea chabung. Nimeen ni bea keerkeer ea buut' nga qaay ni bea gaayiy ban'ean ni ngea kaay. Broom; to sweep; to scratch the ground for food, as a chicken.

Mu piiq ea walguw ngoog nga gu walguw ngaay.

walguw₂ n. Ba miit ea gaak'iy ni maa tuguul u dakeän ea tayid ni ba qachiichiig ni ba qachiichiig gaaf i yuwaan. Yi maa feek nga qu ni suusuruy u but' nga qi qun ea chabung ngaay. Type of tree.

Kea yib fa pii bitiir ko faafeal u dakeän ea tead ma ka ra t'aer-eed ea walguw.

walguy (cf. walguw₁) v.t. Suusuruy ea walguw u dakeän ea but' ngea qun ea chabung ngaay nga ni n'aeg mea kiliin ea but'. To sweep.

Mu walguy laan ea rea seengil roodow ney ngea biqech boech.

walig n. Ba miit ea gachow ni yi maa qaen nga laan tangaangaan ea bpiin. Genital tattooing on a woman.

Bpiin ni kaakroom ea boech ea baay ea walig ni ka ni qaen nga doewngin.

walool n. Ba miit ea niig ni ba qachiichiig ni ba dakea ngea tamiilaeng doewngin ni boed yaqan ba yaggaq. Maa paer u fadik' ea langith ma ba malmaal. Type of fish, achilles tang.

Ka ni pirdiqiy fa rea gi langith ma ka ni koel ea walool riy ni ba piireq.

wanbey (dial: wunbey) n. Baang i deaf ni ka ni qufung ni baay u charean ea naqun ni ba liyeeg ea naqun ni yi maa paer u dakeän. Platform in front of a house.

Mu taay ea rea duug niir nga dakeän ea wanbey ma ga yib nga raay nga naqun nga da noonnow.

wanead n. Ba miit ea duqög ni yi maa yuung u milaey' ni yi maa kaay. Type of yam.

Mu piiq baang ea p'eellug ko wanead nga gu fiqiy.

Wanead n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Maap' ni qiir ea ba piiluung. A village, the capital of Maap'.

Waneadaay (dial: Waneedaey) n. p.n. topon. Mu guy ea Waneedaey. Tamil harbor, the main entrance to Colonia.

Waneedaey (dial: Waneedn' fa boed thibngin ea rean ni ka ni th'aeb ko galooyoch)

Mu roepeoy ea rea gi choob niir yaa kea sug ea wangop u laanggmil ni maa yib ea baarkow riy nga laan ea lugoch u Doonguch.

waniin n. Baang ko naqun ni yi maa taay ea chugum ngaay ni baay u dakeän ea rubaew u laeng. Part of house.

Kea suguy ea gapat ea waniin ko fa rea faeluw.

wanwan nu leelqöch n. Ba qulung i t'uuf u leelqöch ni boed yaqan ba daag ni nga ni l'iing ea raen ngaay ni baay koelngin. A constallation.

Chiiney ea raa qaaw ea lumor ma raa ni guy ea wanwan nu leelqöch.

wanwan nu yimuch n. Ba qulung i t'uuf u yimuch ni boed yaqan ea kargoy fa kuruuth ko ngiyaal' ni ba suwon nga laang. A constellation.

Chiiney ea raa misiiw' ea wanwan nu yimuch ma kea chuguur ni ngea rraan.

Wanyaan n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Gagil. Village in Gagil.

wangiil n. Ba miit ea gaak'iy ni yi maa fanaay ko falaay. Type of plant.

Moeg ea gi ni ka mu guy ba kaen ea wangiil riy ngoog.

wangmil n. Ba miit ea laek' ni yi maa yuung u maqut ni yi maa kaay. Type of taro.

Dalip keän ea wangmil ni baay ko fa chi gii maqut roog.

wangop n. Rean kea th'aeb ea gamanmaan kea qachiichiig kea boed ea yaan' fa boed thibngin ea rean ni ka ni th'aeb ko galyooch. Sawdust. [syn: tabuyuq ]

Mu rupoey ea rea gii chob niir yaa kea sug ea wangop u laanggin.

wangopngop n. Wangop ni yib ko rean ni kea wod. Sawdust from rotten wood.

Kea wod fa rea rean ni ba qaraay yaa bea muul a wangopngop riy.

wanguuy n. Baang ko niiw ni maa faqän ma koel ea quchub u ba nguun ea quchub. Ku yi maa yoeg nga reeb ea duw fa boech ea girdiiq ni yaed taqa ba yangar. Mareaw ni qaningeeg ni ka ni yuuy' nga taqa baang ni yi maa piiq ko mitmiit. Bunch from which coconut palm nuts grow; generation (of ages); four copra strung together for mitmiit.

Yi raa fil ea quchub ko niiw ma yi maa th'aeb ea wanguuy riy nga ni yin' nga but' yaa ngea feal' miit ea niiw.

Waqab n. p.n. topon. Rea doonuch ney ni gadaed maa paer riy. The island of Yap.

waqamngin n. psd. Ggaan u ba kea gaak'iy ni maa yib ko falooraas riy ni qiir ea yi maa feek nga ni kaay. Its fruit, seed.

Kea k'uuf fa rea kea maanggaa ni ri ba yoqor waqamngin.

waqamngin ea neap' Results of it's being night.

waqangchol n. Gardaq u raan' ea paan ni kaakadbuul ni n'eanigin ea garbeab ni neap' fa n'uw ni qaaw ni neap'. Dew. [root: garamchal] [syn: garyuw ]

Ba geel a garbeab foowngaen yaa ba sug ea waqangchol u raan' ea paan.

waqath n. psble. Ban'ean ni yog ngaak' beaq ni dea leam naag ni raa yog ngaak' ma chanea ba qadaag mmea piiq beaq ngaak' ni ba taawqath rook'. Luck, fortune.

Ba qaraay ea feal' waqath room ni ka gu piiq.

Waqath n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Waqathaag n. p.n. prsnme. Reeb ea ngachal ni pumoqon. Masculine name.

Waqathaan n. p.n. prsnme. Reeb ea ngachal ni pumoqon. Masculine name.

waqayngin {waqayngiig} n. psd. Beaq ni ba pumoqon ni walaagean beaq ni ba pumoqon fa beaq ni ba bpiin ni ka ra maabgol gow. His or her brother-in-law.

Kea chaam fa rea piin ngea waqayngin.

waqchar v.i. Toeluul ni ba gaaq lamëy ni boed ni ka ni damuumuw qaraa ka puw-aen'. To shout, as in anger.

Kea puw-aen' fa rea moqon ni kea pilig beaq ea buw rook' bea waqchar.

waqngich (dial: waqngis, qangis, qasing) v.i. Miit . Ba miit ea gaak'iy ni ba gaaq gaaf i yuwaan ni boed yaqan ea keal, fa buywol. Baay waqamngin ni ba gaaq boech ni boed ko bi ney ea waqngich ni yugu bea taay. To sneeze.

waqngis (dial: waqngich, qangis, qasing) v.i. Mu guy ea waqngich. To sneeze.

waqtal (dial: deeg, wachag, chigar) v.i. Mu guy ea wachag. To get up to go, suddenly with start.

Waqtin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

waqtoel (dial: waqtool, waqthoel) n. Mu guy ea waqthoel. Type of tree.

waqtool (dial: waqtoel, waqthoel) n. Mu guy ea waqthoel. Type of tree.

waqthoel (dial: waqtool, waqtoel) n. Ba miit ea gaak'iy ni ba gaaq gaaf i yuwaan ni boed yaqan ea keal, fa buywol. Baay waqamngin ni ba gaaq boech ni boed yaqan ba qachibaay, ma baay ea buubuw riy ni yi raa lithaeg nga fadik' ea raen. Type of tree.

Bea thoey fa pii bitiir ea buubuw ko qamngin ea waqthoel.

Waqyaag n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Waqyaan n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

waqyiy₁ n. L'agruw paaq i gaak'iy ni bea maath nga taqa baang ni faqän yow raa maath nga taqa baang mea yaen lingaan ni ba gaaq ni raa yog ni nga ni rungaqag. A friction between two branches that makes a noise.

Kea noon fa rea waqyiy, ma kea taamadaag fa rea tiir kea miil i yib ngoog.

waqyiy₂ Scraping sound.

waran' n. Ba yil ni fa qa ni baay u dakeän ngorngorëy u charean ea k'oong ni ba toelaeng nga laang ni yaen nga charean poey. Collarbone.

Kea doel' fa rea pagäl u qotoobaay kea m'ing ea waran' rook'.

waraar v.i. Feal' rogon ea tuguul ko gaak'iy ni bachaan ea kea qaaw ea n'uw fa ba yangqol ea buut'. To thrive, of plants.

Kea waraar ba yaay ea dinaey roog u milaey'.

warchangal a. Ban'ean ni dea qayal nga ban'ean, fa daab i miit ni ba feal' rogon nga ban'ean. Ba warchangal ea gäl rean niir ma raa toey ea ngael tafean nga thiliin. [root: dawarchangal]

warchum (dial: wurchum, worchum) n. Qamiith u nguweeliy ni faan ea ka ni kaay ea ggaan ni ba muguniin fa ba yoqor ea sugaa ngaay. Pain in teeth from acid food.

Bea yib ea warchum ko fa rea tiir roog ni ka ni feek nga qaspiitaal.

wardum v.i. Muul ea nguwool ni kea taaw nga nap'an ni ngea muul fa daangaay ma kea qaaw ban'ean ngaay kea muul nga laan l'uguney. Fallout, or knock in, of teeth.

Kea wardum nguwaalean fa rea pagäl nga laan l'ugun.

warduq n. Ba bug ea thiin ni yi maa yoeg ko duqög ni gubiin fa ban'ean ni baay ea laqar riy ma ku baay ea ggaan riy ni boed yaqan ea duqög. Yam in general, those with vine stem.

Ba yoqor ea warduq ni yib ea daqir nga Doonguch ni chuwaey'.

Wareaf n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Maap'. Village in Maap'.

warraq (dial: yarraq) a. Reeb ea ramaqën ni boed ramaqën yuwaan ea gaak'iy ni daawor i loel ngea maaguchoel. The color green.

Kea fil beaq fa rea kea niiw roog ni ba warraq.

warrum (dial: worrum) n. Ba miit ea ban'ean ni maa tuguul u dakeän ea qey ni ba kurkur fadik' ni yi raa taay nga fadik' ea raen mea waanum ea raen nga fidik'. Ku baang u fidik' i doewey ni maa kiliin naag ea rachaq, ma boed yaqan baang ea pi n'ean ney. Sponge; lungs.

Bea yoeg ea toogtaa ni kea yib ea m'aar ko warrum rook' ea chaaq neam.

warwareag (cf. warwaar) v.t. Ngoongoliy ngea warwaar. To loosen.

Mu warwareag ea rea m'aag niir nga ni luf ea rea lëy i rean niir ngea chuw.

warwaar {warwareag} a. Pufpuuf ni dea machëqchëq. Ba moem rogon ni ngea mithmith, fa ngea gechgeach, fa ngea chelcheal, fa ngea ruurruur. To be loose.

Lik'ngin ea gaak'iy ea maa qayuweeg ea buut' ni ngea warwaar fadik'.

was n. Ba wuq i puw ni maa yaen u ba lëy ea naqun nga ba lëy ni geelngin ea fit ea yoew. Part of house.

Kea m'ing ea was ko fa rea faeluw kea muul ea yoew riy.

wathir [Cf. Ulithian wather 'betel nut sheath' ] n. Baang u yuwaan ea buw ni baay nga tabuulean ni maa qiing ea qool ni daawor i puuf. Raa muul nga but' ni kea loel mea puuf ea qool. Yi maa fanaay ni nga ni taay ban'ean nga laanggin fa nga ni paer nga dakeän. Betel nut leaf base sheath.

Mu piiq reeb ea wathir ngoog nga gu taay ea ggaan roog nga dakeän.

wathngëg [Cf. Ulithian wathngeg 'copra grating stool' ] n. Goey ni ka ni ngoongoliy ko waasëy ni ka ni richibiy nga baang i palaang, fa ba lëy i gaak'iy ni yi maa kerkeer ea mareaw ngaay. Copra grating stool, grater.

Bea kerkeer fa rea piin ea mareaw ko wathngëg ni ngea galug.

wayangarach n. Ba lëy i puw ni ka ni raeg nga buut' u milaey' ni doonguch ni nga ni choediy ea waldug ni suusun ea duqög fa dael ngaay. Pole for yam to climb on.

Nga gu waen gu th'aeb boech ea puw ngea mang wayangarach ko fa rea gi milaey' roog.

wayaang n. Ba miit ea malaang ni maa sum u madaay ko waar fu laan ea luul' ni ba talimar doewngin ma ba toomaal. Gravel, pebbles.

Nga gu feang boech ea wayaang ngea mang gaan ea paachiingkoo roog.

wayëq (dial: wëq) a. Kireeb doewngin ngea raa ba yaang ma gi ni kea thuuthuw naay ni boed ni ka ni pirdiqiy ban'ean ngaay ni ba geel marin. Twisted, like a tin can. [root: thilpar]

Kea faelig naag beaq fa rea kaahool ni fanaag kea wayëq.

wayin n. Reeb ea buulyal fa pagäl ni walaagean beaq ni ka ba bitiir. Bitiir ni ka ba qachiichiig. Younger brother, younger sister, younger sibling.

Ri ba pach ea thiin rook' ea rea pagäl neam ngea fa bi ni wayin.

wayith a. Reeb ea ramaqën ni ri ba talimar ni boed ea rumug. The color pitch black.

Mu piiq boech ea wayith nga gu qachey ea m'uw roog ngaay.

waachag₁ v.i. Saak'iy qaraa fealfal'eeg rogoy nga ni yaen. To get up to go. [root: waqtal, chigar] [syn: deeg, poes ]

Mu waachag nga daarow yaa kea misiiw'.

waachag₂ v.i. Yoeg ban'ean ni ba yaabaq ni ka ni puwaen' ngaak' beaq. To curse. [syn: yaabaq ]

Kea chaam fa gäl yabgol bea waachag fa rea piin.

waag₁ n. Ba lëy i gaak'iy ni yi maa reeg u dabap' ea chabog ni yi maa yib ni m'aag ea booch fa m'uw ngaay nga qi paer ni daab i maen'. Mooring post or piling in water for boats and canoes.

Kea puug beaq fa rea lëy ea waag ni gu reeg ni nga qu yuluuy ea m'uw roog ngaay.

waag₂ n. Beaq ni ba pumoqon ni kea feek ea bitiir rook' beaq ni bpiin ni yow walaag bea qayuweeg yaa kea riyaq fa rea piin. An uncle who takes care of his sister's children if they die.

Ba qaram fa pii bitiir ni yaed maa paer ko fa rea pumoqon ni ba waag.

Waag n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

waak quant. det. Meeruuk, maathaqëg ko bitiir. Baby talk for eight.

waal [Cf. Palauan waol 'bait' ] n. Baang i niig fa ku ban'ean ni ba qubaraaraay ni ka ni taay ko laam ka ni m'aag ea gaaf ngaay ni ngea yib i k'aed ea niig ma ni l'eeg nga ni koel. Fish bait; sign, omen, marker.

Kea yib boechii niig i luf ea waal ko fa rea kea gaaf roog, ma dea k'aed ngea miit nga langaan.

Waalooy n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Maap'. Village in Maap'.

waamar n. Ba miit ea m'uw ni yi maa mileekaag riy. Type of canoe.

Chiiney ea daakuriy ea m'uw ni waamar ni m'oor beaq u roey u Waqab.

waamus a. Sug ea bowoch fa m'uw ko daay fa raen ngea ligil nga qaer. To be completely filled with water, as of boat.

Kea qaaw i qaaw ea n'uw kea waamus fa rea booch roog ko raen.

waanbiid n. Ba miit ea qarcheaq ni woed yaqan ea k'uleng, ma ba qachiichiig boechquw, ma ba weachweach taan pachan. Raa taal, ma bea faasuul doewngin. Type of bird, which look like a k'uleng, but slightly smaller and underneath the tail is white. It lands with a rocking motion of its body.

Kea koel fa rea tiir boechi faak ea waanbiid.

waangrëch n. Ba lëy i ban'ean ni ba gaaq ni puw ni ka ni reeg u milaey' ni nga qii garaaraaw ea waldug ngaay nga laang. A pole in a garden for vines to climb. [syn: chaang ]

Kea for laqarean fa pi duqög roog ma daawor gu reeg ea waangrëch.

waangwaang v.i. Riin' ban'ean ni ba kirkireeb yaqan ni bea riin' ni boed beaq ni kea maqadqad qaay ma qeree bea yaen ni bea thiigthiig yaa kea kireeb rogon ea yaen rook'. To act clumsily.

Fa rea loet ni kea puw nga laan tangaangaag ea ka ri gaaq gu bea yaen ni gu bea waangwaang.

waapoof n. Ba miit ea gaak'iy ni ba dakea ngea boed yaqan ea maliil. Type of tree.

Moey ea gi ni baay ba kaen ea waapoof riy nga gu toey reeb ea rean riy nga gu fanaay.

waar n. Ba miit ea malaang ni ba qëlqël, ma ba dakea ngea talimar ramaqën ma ba toomaal. Rock, big rock.

Kea sear fa rea booch ko waar kea kur t'aay.

waarab (dial: waarabrab, weeläm, tilbug) n. Ba miit ea paan ni maa tuguul u charean ea maqut i yaen fa ku ba yaang ni qaram rogon ni yi maa fanaay ko qoeng ngea falaay. Baay yuwaan ni ba tilbugbug ma ba dakea ngea boed yaqan ba gaaf i yuwaan ea goob nu l'aey. Type of fern.

Bea t'aer fa rea buulyal ea waarab ni ngea fanaay ko qoeng rook'.

waarabrab (dial: waarab, weeläm, tilbug) n. Mu guy ea waarab. Type of fern.

waasag n. Logowean ea niig ni ka ni taay ea sool ngaay ma ni liith ni ba piireq yaay ma ba n'uw nap'an kea qëlqël ma kea maloogguy. Yi maa kaay ni thum'aag nga qu ni th'aag ko ggaan. Fish broth gravy.

Kea yib ea waasag ko fa rea th'iib ni ri ba feal' lamean.

waasëy [Cf. manobo word for 'axe', which is said to resemble this. ] n. Ba miit ea ban'ean ni boed ea koebreq, ma ba geel ko koebreq. Yi maa fanaay nga boech ea ban'ean ni boed ea kaarroo, fa masiin yaa ba geel, ma maa yib ea t'aay ngaay. Steel, iron.

Ba qaraay baang i waasëy ni nga gu feek ngea mang yuluuy ko booch roog.

waasfang n. Ba miit ea gaak'iy ni maa garaaraaw nga raan' boech ea gaak'iy ma baay waqamngin ni boed yaqan ba thalruus, ma chanea ba qachiichiig, ma daa niir kaay. Type of crawling vine.

Kea garaaraaw ba kea waasfang nga raan' fa rea kea guurgur roog ni baay liiq.

waasool n. Girdiiq nu baang ni kea yib nga reeb ea naam bea paer riy ni bea maruweel, fa bea seebael. Foreigner.

Ba yoqor ni ba yoqor ea waasool nu Saapaan ni bea yib nga raay ni seebael.

waathal (dial: weethal, yadal) n. Ban'ean ni ba lëy i niiw fa rean, fa ku reeb ea ban'ean ni ka niin' kea yaen u ba rabaaq reeb ea luul' fa baang ea daay nga ba rabaaq ni yi maa yaen u dakeän nga ni qaaf ba rabaaq. Bridge.

Kea m'ing fa rea waathal, daab kii yog ni nga ni th'aeb fa rea luul'.

waathap (dial: waathup) v.i. Ngea yaen ni taqareeb mea wagaagey ngea yoqor yaang ea gi ni yaen ngaay. To fan or branch out, like roots of a tree in dirt.

Lik'ngin ea gaak'iy ni maa waathap u fadik' ea buut' ea qiir ea ku bea qayuweeg ea buut' ni ngea daab i qun ko luul'.

waaw n. Boen doewngin beaq ni kea yim' kea yaen ni ngea kireeb ma daawor ni k'eeyaag. Smell of corpse. [root: mawaaw]

Bea yaen boen ea waaw ko fa rea yaam'.

waawaliy (dial: waeliy) v.t. Mu guy ea waeliy. To bait, to tempt.

waay₁ (dial: yoed) n. Ban'ean ni ka ni lifith ko yuw fa chooy' ni yi maa taay ea bitiir ni ka ba qachiichiig nga laanggin nga qu ni feek. Ku reeb ea ban'ean ni ka ni lifith ko yuw ni yi maa taay ea chugum ngea langad nga laanggin nga qu ni feek i yaen ko gi ni yi bea yaen ngaay. Basket for carrying baby inside; basket for carrying personal belongings inside.

Ba qaraay ea langad u waay roog ni ba piireq.

waay₂ v.i. Chaafin naag laan paqay nga taqa baang ni ka ni pithig ngea choeb lingaan ni ba gaaq ni faan ea ka ni falfal-aen' nga ban'ean ni kea buuch. To clap the hands, applaud. [root: waaywaay]

Bea waay fa pii bitiir yaa ka noeg ni baay ea kaechiidoo.

waayin [<English wine ] n. Logowean waqamngin boech ea gaak'iy ni ka ni buroew naag ni yi maa qunum, ni ka ni qathkuy boechquw i qalkuul ngaay. Wine.

Ma qunum paadrey ea waayin u laan ea miisaa.

waayrëk [Cf. Ulithian wayireg 'to troll' ] v.i. Yaen u m'uw fa booch ma yi bea girengiy ea gaaf ni ka ni taay ea waal ngaay fa paech ni ngea guy ea niig mea k'aed nga ni l'eeg. To troll for fish.

Kea yaen ea paapaaq roog ko waayrëk.

waaywaay (cf. waay) v.i. Chaafin naag laan paqay nga taqa baang ni ka ni pithig ni ba piireq yaay ni faan ea ka ri geel ea falfal-aen' nga reeb ea ban'ean ni kea buuch. To clap the hands, applaud.

Gubiin ea girdiiq ni bea waaywaay yaa ka noeg ni daeriy ea maruweel gabuul.

wälchäth n. Baang i faang ni baay u ba rabaaq ea m'uw ni yi maa paer nga dakeän fa yi maa taay ea chugum ngaay. Canoe side platform.

Kea koel fa rea moqon ba niig ni ba gaaq kea taay nga wälchäth.

wäldug n. Yaasaay ni ka ni yuung ni nga qu ni kaay fa fa rea gi n'ean ni ka ni yuung ngaay. Vegetables, food plants.

Kea yaen fa rea piin roog nga wäldug.

wael₁ n. Reeb ea kaahool ni rean ni baay qupongean ni tafean ea tamaagow fa chugum. A small box for personal belongings. [root: kiiwaar, dabdip, baar]

Kea yaen i mithaeg fa rea moqon ea salpiy rook' nga laan ea wael.

wael₂ n. Ba miit ea niig ni boed yaqan ba kaahool. Ba dakea ngea maguchoel doewngin ma baay noechi qaach u doew ni ba talimar fa ba rungduq. Type of fish.

Kea koel fa rea pagäl ba wael ni ri ba gaaq.

waeleew (dial: waelöw) a. Beaq ni ba qadaag ea gosgoos ni maa daeriy ban'ean ni maa riin' ni ri ba taay-aen' ngaay. Gubiin ban'ean ni maa riin' ma ba mak'aak'aer. Playful, not serious, impudent, naughty.

Ri ba waeleew ea ngoongol rook' ea rea pagäl neam.

waeliy₁ v.t. Paawqiy beaq ngea thap ko gi ni bea yaen ngaay, yaa yi raa paag ni goqo qiir ma daab yog ni ngea thap ko fa gi ni bea leam naag ni ngea thap ngaay. To guide.

Weeniig ngoom mu waeliy ea rea tiir ney ngea yaen ko chiitana- ngin.

waeliy₂ (dial: waawliy) v.t. Pingeeg-aen' beaq nga ban'ean ni baay ea n'ean ni faan ma dea naang ni qaram rogon yaa ka ni ngoongoliy ni ngea feal' yaqan u qawochean. To bait, to tempt.

Kea waeliy fa pi bitiir fa bii roog ea bitiir nga madaay kea lumach.

waelöw (dial: waeleew) a. Mu guy ea waeleew. Playful, not serious, impudent, naughty.

waen' {wun'uug} n. psd. Rogon ea tafinaay rook' beaq, qaraa n'ean ni bea leam naag beaq u reeb ea ban'ean. His feeling, opinion, mind.

Bea leam naag u waen' ni gu raa qun ko yaen, ma daab gu qun.

waen n. Ba miit ea malaang ni ba baaqud ni maa pees u dakeän ea daay. Ma yib ko volcano. Pumice.

Mu piiq ea rea gii waen niir nga gu fanaay nga qu gu quthum ea yaer roog ngaay.

waenbey n. Ba miit ea duqög ni ba weachweach fadik' ni yi maa yuung u milaey'. Type of yam.

Kea piiq fa rea piin ba duug i waenbey ni nga gu woy.

waenum₁ v.i. Sug ea raen fa daay u fadik' ban'ean ngea daab kii yog ni nga kii yaen boech nga fadik'. To soak or seep into. [syn: nab ]

Kea waenum ea raen nga fadik' fa rea gi gapat daab kii qaaf.

waenum₂ a. To be soaked, as with water. [root: waenumiy]

waenumiy₁ (cf. waenum) v.t. N'eanigin ban'ean ngea waenum nga fidik' reeb ea ban'ean. To soak or seep into.

Mu taay ea gii maad niir nga dakeän ea rea teebel niir ngea waenumiy ea raen riy ngea milik'.

waenumiy₂ v.t. To soak, as with water. [root: waenum]

waer a. Dea geel, yaa ba maqwaer. Weak, less.

Ri ba waer ea chii pagäl neam ma ri ba taf.

Waeriy n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

waethup (dial: waathap) v.i. Mu guy ea waathap. To branch or fan out, as roots of a tree in dirt.

waet'um v.i. Fil lingirean ban'ean, logowean ban'ean, fa raen, fa yugu ban'ean ni raa yog ni nga ni qunum, ni bea yaen lingaan dabaap' i l'uginey. To drink something by lapping.

Kea madaq lingaan l'ugun fa rea pilis nga laang ni bea waet'um naag ea raen.

wes v.i. Yib ea girdiiq nga taqa baang ni dea qun u wan'uuy. To come together by chance, of people.

Kea wes fa gäl walaag nga tafaafael kea yaen ni nga ra chaam.

weach [Cf. Palauan chaus 'lime' ] a. & n. Reeb ea raqën ni boed ramaqën ea wuth ko n'eew ni kea pil. Langith fa lugoch ni ka ni liith kea bangbaang ni yi maa taay ko gabuuy ngea buw nga ni langadiy ngea malaal'. The color white, lime.

Mu piiq boech ea weach nga gu langadiy.

weachweach (cf. weach) a. Reeb ea raqën ni boed ramaqën ea wuth ko n'eew ni kea pil. The color white.

Kea yaen fa rea maad roog nga baang ni ba weachweach.

wean adv. Ba paalog u laan ea naqun, qaraa dea moey u laan ea naqun. Outside, outdoors.

Faqän raa daab mu maruweel ma ga yaen nga wean ko faafael.

weaq a. Kea thilpar fa kea guleapleap ni kea kireeb ni daa kii boed rogon ni qimmoey ni soomm'oon. Out of shape, weak.

Kea weaq fa rea naqun, ma chanea yugu daawor i puth.

wear {weereeg} (dial: dear, daar) v.i. Wagaagëy ngea reeb mea yaen nga baang ngea chuw u taqa baang. To separate, divide, scatter, be spread; to divorce.

Kea wear fa gäl maabgol ni qimmoey ni ri ba feal' ea thiin roorow ni soomm'oon.

wearwear (cf. wear) v.i. Wear ni ba piireq yaay, fa ba yoqor yaang. To separate, divide, scatter, be spread.

Kea muul fa rea maaloer u paqag nga but' kea m'aay fean i wearwear.

wëq (dial: wayeaq) a. Mu guy ea wayeaq. Twisted, like a tin can.

wëqweaq (cf. weaq) a. Weaq ni ba n'uw nap'an fa ba yoqor yaay. Out of shape, limping.

Kea wëqweaq ea bi ney ea foofat.

weechibiy v.t. Chuweeg keeruq ea gaak'iy ni faan ea ngea yim' fa rea kea gaak'iy. To take the bark off a tree for it to die.

Ba qaram ba kea roowael u dakeän ea maqut roog ni nga gu weechibiy ngea yim' ngea chuw u dakeän ea maqut roog.

weechmäq [Cf. Ulithian wochma: 'wife's brother' ] n. Walagean beaq ni bpiin ni bpiin ni kea figirngiy reeb ea moqon. Female-in-laws.

Kea yib ea weechmäq rook' fa rea pumoqon ni nga ni magow puruuy' ngaak'.

weel₁ [Cf. Palauan uel, Ulithian woll 'turtle' ] n. Ba miit ea ban'ean nu madaay ni boed yaqan ea daraaw nu madaay ni yi maa languy. Maa paer u qaer, ma maa yib nga laang ko nifeeng ngea pagoofaan ma kii suul nga qaer. Turtle.

Ri ba n'uw lubaan ea rea moqon neam, ba ta makool weel.

weel₂ n. Ba miit ea gaak'iy. Type of plant.

Bea gaay fa rea piin ba kea weel ni ngea feek qamngin ngea mang falaay rook'.

weel₃ n. Ba miit ea baen ko thaal ni yi maa tafachiy paqay riy ngea daab kii yog ni nga ni mithmith ma ka ni waer. A type of arm-hold.

Kea yin' fa rea buulyal ea weel fa rea pagäl kea waer.

weel thiin v.i. Paer ea girdiiq ni yaed bea thiin. To converse. [syn: sabaathiin, noonnoon ]

Kea madaq lamaan fa pii bitiir nga laang ni yaed bea weel thiin.

weeläm (dial: waarab, waarabrab, tilbug) n. Mu guy ea waarab. Type of fern.

weeliy v.t. Yoeg marungaqagean ban'ean nga ni rungqag boech ma ni naang faan. To explain, to relate, tell a story; to follow a road.

Bea weeliy fa rea pagäl saalpean ko chuur ni taay nga Ngeak.

Weeloey n. p.n. topon. Baang ea falaak nu roey u Waqab ni baay u thiliin yuu Fanif ngea yu Dalipeebinaew. Name of a district or municipality of Yap.

weeluwol n. Reeb ea bpiin ni ba piiluung ko gan'ing fa ngael. Queen ant, termite.

Piiluung ko qaprigog ni weeluwol rooraed ea qiir ea maa diyean.

weenagan n. N'ean ni kea buuch ni faan reeb ea ban'ean ni ka ni riin' u m'oon. Consequence, after, side effects of human action.

Kea yib weenagan fa rea chaam ni taay fa rea pumoqon ma kea miil riy.

Weenfaraq n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Rumung. A village in Rumung.

weeniig [Cf. Ulithian wenig 'to humble oneself' ] v.i. Yoeg ngaak' beaq ni ngea runguy beaq u ban'ean ni kea riin' ni ba kireeb ni ngea daab ku ni puw-aen' ngaak'. To humble oneself, to ask for pardon, forgiveness.

Kea yib fa rea pagäl ni bea weeniig ngoog ma bea yoeg ni ngea feal' ea thiin roomow ni daab ku gu chaam gow.

weereeg (cf. wear) v.t. Ngoongoliy ban'ea ngea wear u but' ni daab kii paer u taqa baang. To separate, divide, scatter, spread.

Kea weereeg fa rea tiir gathoon ea waay roog nga but'.

Wees n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

weethal (dial: waathal) n. Mu guy ea waathal. Bridge.

Weeyeey n. p.n. topon. Reeb ea doonguch nu roey u Waqab ni baay nga laan ea ngeak. The island of Fais.

wiqin (dial: wuqin) adv. time Ba bug i thiin ni bea fith ko mingyaal'. When?

Wiqin ea raa suul fa rea fagear room ko chuur?

wiqinqin (dial: wuqinqin) a. Ri ba qachichiig radaan ni boed ban'ean ni ka ni dun'uuf nga taqa baang ka ri paching fadik'. Narrow, consticted, crowded.

Kea wiqinqin ea girdiiq nga laan fa rea naqun.

wirigiy (dial: wurukiy, wurgiy) v.t. Yip' paqay nga laan ban'ean nga qu ni gaay ban'ean. To rummage hand in looking for something.

Ka gu taay ea waay roog qaraay ka gu waen nga kaloosis ka gu suul ma kea yib beaq i wirigiy kea feek fa gäl yael' i buw riy.

wiik₁ [<English week ] n. time Ba ngiyaal' ni taqareeb rogon nap'an nga meedlip ea rraan. Week.

Nga gu waen nga Baalaaw ni dalip ea wiik ma ka gu suul.

wiik₂ [<English wick ] n. Baang i maad ni baay ko magael ni yi maa qafweeg ea nifiy nga taban u ba lëy ma baay ba lëy ni kea yaen nga fadik' ea kaarsiin. Gaathii goqo magael ni kaarsiin ea baay riy, ku baay u boech ea n'ean ni yi maa gael' ma maa fanaay ea kaarsiin. Wick.

Kea ngochngooch ea wiik ko rea magael niir, yaa ka ba sug ma bea qachiichiig ramaqën.

wiin [<English win ] v.i. Yog ban'ean ngaak' beaq ni dea piiq puluwon ma ban'ean ni suusun ea baay puluwon. Ngea yoqor ea salpiy ngea chugum rook' ngea feal' rogon. To get as profit, to be rich.

Kea wiin ea kaantiin rook' ea rea moqon nean kea feal' rogon.

wod a. L'uud ea rean' fa ban'ean ngea waer ni kea moem ni ngea m'ing fa ngea maath'. Rotten, of wood.

Kea wod ea rean ko naqun roog, baay puth.

wogorom a. Beaq ni bpiin ni daab yog ni ngea faakaay ea bitiir yaa baay ban'ean ni ba kireeb u tafean ea bitiir rook'. Barren, of women.

U roey u Waqab ea dea yoqor ea bpiin riy ni ba wogorom.

wogwog n. Baangiyaal' ni ri ba geel ea magaawon yaa gubiin ban'ean ma kea yaayaawol ni daab kii yog ni yi raa digey nga ni riin' reeb ea ban'ean. A shaky situation. [root: magaawon.]

Yugu mu soen yaa chiiney ea ka ri gu wogwog ko maruweel roog.

wol' {wol'eeg, wol'eem} n. psd. Kanaawoq ni maa yaen beaq fa ban'ean riy. His road, way.

Ba qaraay wol' ea nimeen, nga da taay-eew ea wuth ngaay nga da koel-eew ea nimeen.

wolaachap (dial: walaachap) n. Mu guy ea walaachap. Dead coconut tree.

wolbuw {wolbuwean} n. psble. Ban'ean ni yi maa yib ni piiq ngaak' beaq ni faan ea baay ban'ean ni fean ni boed ea binaew fa tabinaew riy ni ba piiluung fa ba fitaeq ni fean ni ka ni paag ma ni koel ea niig riy ma ni piiq reeb i kaay. Share of something that you get by virtue of owning something like land, fishing grounds, etc.; or by virtue of your position from the land.

Kea yib ea wolbuw ko fa rea fitaeq ko fa rea pumoqon.

won n. Baang i ban'ean u but' ni ka ni kerkeer ni wol' ea raen ni nga qi yaen riy ma daab kii yib nga dakeän ea binaew nga laang ko gi ni raa moenur fa kireeb naag ban'ean riy. Ditch, channel. [syn: meab ]

Kea muul fa rea kaarroo rook' fa chaaq nga laan ea won.

wongmil₁ n. Ba miit ea qabyuch ni daeriy ea qawoch riy ni yi maa kaay. Type of tree (qabyuch) with edible fruit.

Kea n'uw nap'an ni daawor kii k'uuf fa rea kea wongmil roog.

wongmil₂ n. Ba miit ea laek ni maa tuguul u maqut ni yi maa kaay. Type of taro.

Kea firik ea baabiy fa rea kea wonmil ni fiqig nga laang.

worchum (dial: wurchum, warchum) n. Mu guy ea warchum. Pain in teeth from acid food.

Worwoq n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Ruul. A village in Ruul.

wos v.i. Yaen u dakeän ba yaang i palaang ni yi bea qun ko n'eew ko daay. To surf on a piece of board.

Bea wos fa rea tiir u dakeän fa rea gi palaang ko booch roog.

woed (dial: woel, boed) v.i. Taqareeb rogon ngaay, fa ba chuguur ni ngea taqareeb rogon ngaay. To resemble, be the same as, like, similar to. [root: boed]

Baay reeb ea maad roog ni woed ea bii room niir.

woedalip n. time Bi ni dalip ea rraan nga toomurean ea ngaqan. Third day after full moon.

Ri ba k'adk'aad ea niig ko bi ni woedalip ea rraan.

woel (dial: woed, boed) v.i. Mu guy ea woed. To resemble, be the same as, like, similar to. [root: boed]

woeq (dial: wuuq1) clsfr. Boechi qulung ban'ean ni yi maa fanaay nga ban'ean ni ba gaaq ngea ngoongoliy ngea gaman. Bundle, as of grass skirts.

Ka dalip woeq ea chiig ma kea m'aay fa rea naqun, ma daakuriy ea yuw.

woew a. Kireeb ngea tilbugbug keeruq ni boed ea buw ni kea n'uw nap'an ni ka ni pilig ka ni taay nga but'. Wrinkled, from age, of betel nut.

Yael' ney ea buw ea kea woew, ku mu piiq ba yael'.

woewaay (dial: woeweey) n. Ba miit ea gaak'iy ni ma garaaraaw u laeng i yaen. Ba qachiig gaaf i yuwaan, ma baay waqamngin ni raa loel mea roowroow ni yi maa kaay ni boed ea ganow. Type of vine.

Ba qaram ba kea woewaay ni kea loel waqamgnin.

woeweey (dial: woewaay) n. Mu guy ea woewaay. Type of vine.

woewwoew (cf. woew) a. Kireeb ngea tilbugbug keeruq ni boed ea buw ni kea n'uw nap'an ni ka ni pilig ka ni taay nga but'. Wrinkled, from age, of betel nut.

Kea woewwoew ea buw u laan ea bi ney ea waay.

wöl₁ n. Ba miit ea niig ni boed yaqan ba kaahool yaa qaningeeg ea tabuthung riy. Ku yi maa yoeg nga boechii kaahool ni ba qachiichiig ni yi maa taay noechii chugum ngaay ni nga qi paer. Type of fish, large trunk fish; small box for keeping small belongings in.

Kea koel fa ra pagäl ba wöl ni ri ba gaaq.

wöl₂ (dial: wool2) n. Ban'ean ni yi maa koel ea galip riy ni ba loew ni boed yaqan tafean ea galip ma dea toeqaer. Baay guy ea galip mea leam naag ni tafean mea yaen i paer nga laanggin ma ni yib nga ni koel. Trap dug in ground for land crab.

Ka gu waen gu guy fa ra wöl roog ma dalip kaen ea galip ni baay u laanggin.

wölgaq (dial: wulgoq) a. Ba feal' ni faqän raa daab kii yog ni nga kii feal' boechquw ma chanea ku ra kireeb boechquw ma daab kii feal'. Be enough or satisfying. [root: bung]

Ka fi ni gu suul u fitaeq ni ba qaraay ea niig ni daab i wölgaq ni nga ni piiq ko magaawon.

wooch n. time Ngiyaal' ni ba qaraay ni kea chuguur ni kea m'uug ea yaal' ma daarow i m'uug ma chanea kea tamiilaeng laan ea ngeak. Dawn.

Gu qod ea daqir ni fi ni bea puuf ea wooch.

wook n. Ngoongol rook' beaq fa pangin beaq ko n'ean ni maa riin' ko ba maenigiil fa ba kireeb. Personality, behavior, character.

Ri ba kireeb ea wook rook' ea rea pagäl neam.

wool₁ n. Mathmaath' u laan paqëy ni yi maa yoeg ni yi raa guy ma ni naang ko raa feal' waqathaan beaq fa daangaay. Fortune lines on palm of hand.

Qa mu guy ea wool u paqag nga moeg faan ngoog.

wool₂ (dial: wöl3) n. Mu guy ea wöl3. Trap dug in ground for land crabs.

wub n. Yib ni daawor ni taaw ko gi ni yi bea yaen ngaay. Coming. [root: yib]

Baay ea wub rook' ea bpiin roog ea daqir nga qaspiitaal ko taflaay.

wuchdaay a. Budaay lamean ea laek' ni bachaan ea kea yib ea daay ko maqut riy. Kea wuchdaay lamean ea laek ko gi ney ea maqut. Salty is taste.

wug n. Boeg i ban'ean ni ba weachweach ni boech ea wuth ko daay ni maa yib u langëy ni suusun ea ka ni m'aar. Foam, as in mouth.

Kea wear ea wug u langaan fa chaaq ni ba ching.

wugeem (dial: wugyim) det. quant. num. Reeb ea maathqëg ni taqareeb qorngin nga laal yaay ea ragaag. Fifty.

Ka wugeem ea doolaa ni ku raa yog ngoog ma gu chuwqiy fa rea kaarroo nga gu fanaay.

Wugeem n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Ruul. Village in Ruul.

Wugöy n. p.n. topon. Reeb ea doonguch nu roey u Waqab ni baay nga laan ea Ngeak ni Gaaq ni faqän baay ea high school nu ngeak riy. The island of Ulithi.

wugyim (dial: wugeem) det. quant. num. Mu guy ea wugeem. Fifty.

wul' n. Ba miit ea niig ni boed yaqan ea qooyeq ma baay ba qaach u pachan ni ba talimar, ma ba roowroow laan l'ugun. Type of fish.

Ri ba yoqor ea wul' u dakeän ea gi ney ea qey.

wul₁ n. Boeg i ban'ean ni faqän u doewngin ea qarcheaq ngea nimeen ni maad roog. Feather.

Mu piiq ba gaaf ea wul ngoog nga gu leek'iy teeliig ngaay.

wul₂ n. Ba miit ea girdaan' nu madaay ni ba gaagang'. Type of shell, large cowry.

Ga raa fean reeb ea wul u madaay ma ga piiq ngoog yaa baay ba ngabchëy ni ba feal' ea thiin roomow nga gu piiq ngea fakaay.

wul₃ n. Ba lëy i moor fa rean u dakeän ea qamaach, ni yi maa taay ea dal'bul' ngea qëlrawoq nga dakeän. Qiir ea bi ni th'aeb i toeylaeng ea rean ko naqun, ni geelngin ea ngabëy. Part of house.

Kea wod ea wul ko fa rea naqun ka ni yaen nga dakeän ma kea m'ing.

wulgoq (dial: wölgaq) a. Mu guy ea wölgaq. Be enough, be satisfying. [root: bung]

wuliy (cf. wul₁) n. Taay ea wuul nga dakeän ea naqun. To put the wuul on a house.

Ka fin ni muuq i wuliy fa rea taqang ni qaram ea nga ni chigiy.

Wuloew n. time Reeb ea puul ko duw nu Waqab ni taqareeb rogon ko bi ni ragaag ngea taqareeb ea puul ko duw ni Mariikeen. The month of November.

Wulthiy (dial: Yulthiy) n. p.n. topon. Reeb ea doonguch nu roey u Waqab ni baay nga laan ea ngeak ni faqän baay ea high school riy ma ku baay boechii yaang i sikoejoe riy. The island of Ulithi.

Wuluuq n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Fanif. Village in Fanif.

wulyaang (dial: wulyeeng) n. Ba lëy i ban'ean ni ka ni reeg nga but' ni yi maa tining ea falaak ngaay. Fa ban'ean ni baay ko m'uw ni maa koel ea laay ni ngea daab i thig ma ku baay ko baarkoow. Mast.

Kea garaaraaw reeb fa bitiir ko fa rea wulyaeng kea pilig fa rea gi falaak.

wulyeeng (dial: wulyaeng) n. Mu guy ea wulyaeng. Mast.

wum' n. Chiitinangiy. Rogon ni yi maa yoeg ni ba yaabaq. Mother, said as an insult.

wum [Cf. Palauan uum 'kitchen' ] n. Ba sitoef ni ka ni keer nga taan ea buut' ni yi maa liith ea ggaan riy. Underground oven.

Bea liith fa rea piin ea niig ko wum.

wunbey (dial: wanbey) n. Mu guy ea wanbey. Platform in front of a house.

wup' (cf. yip') v.t. Yip' ban'ean ngea kaen. To hit.

Kea wup' fa rea pagäl ba niig ni ba gaaq.

wup₁ (dial: wuth2) n. Ban'ean ni baay ea qupoel riy ni yi maa taay nga dakeän boechi yaang i faang ma ni qupnguy ngea yib i yoet ea nimeen mea pangthaal ma ni m'aag qaay nga ni koel. Chicken trap.

Bea ngoongoliy fa pii bitiir ea wup ni nga ni koel ea nimeen.

wup₂ n. Qamiith u teeliy ni ba geel. Pain in ear.

Chiiney ea bea yib ea wup nga teeliig ni daab ku gu sow ngaay.

wupqeb n. Ba faafat ni ba gaaq ni fean ea feek malaang fa ban'ean ni ba toomaal. Large bamboo raft for heavy load.

Nga gu ngoongoliy reeb ea wupqeb nga gu waen gu feek boech ea langith nga gu qurufeeg reeb ea weach.

wupunuun' a. Ba piireq ramaqën beangean ban'ean, ni suusun ea baang riy ea ba weachweach, ma baang ea ba talimar. Qabaan ea nifiy u doew beaq ni kea qurufeeg ni boed ea nuunuw. Multicolored, especially black and white.

Gu ba qadaag ni nga gu fakaay reeb ea baabiy ni ba wupunuun'.

wuq a. There. [root: see wur.]

wuqin (dial: wiqin) adv. interr. Mu guy ea wiqin. When?

wuqinqin (dial: wiqinqin) a. Mu guy ea wiqinqin. Narrow, constricted, crowded.

wur₁ n. Baang ea lugoch ni baay u nguwaalean ea reegur ni ba daap'ling ma charean ea ba toeyqaer. Shallow reef at mouth of entrance.

Baay ba tafean ea weel ko rea wur neam ni gu ma naang ma chanea daab i theath lubaag riy.

wur₂ adv. Gi ni beqer ni ba chuchuguur ngoom. There (near you).

Miniiq ea gimeew beqer u wur?

wurchum (dial: worchum, warchum) n. Mu guy ea warchum. Pain in teeth from acid food.

Wureeng₁ n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Wureeng₂ (dial: cf taawureeng) Woman's name.

wureeng-aen' Sympathetic, merciful. [root: cf. taawureeng, runguy, runguun]

Wurpiig n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

wurugiy (dial: wirigiy, wurukiy) v.t. Mu guy ea wirigiy. To rummage in stuff looking for something.

wurukiy (dial: wirigiy, wurugiy) v.t. Mu guy ea wirigiy. To rummage in stuff looking for something.

wuruq n. psd. Ba paalog u laanggin qaraa dea moey u laanggin. Gaethii laanggin. Outside of.

Kea mil fa ra ngool nga wuruq ea nuug.

wuruq ea foopringaan n.p. L'agruw ea rraan nga wuruq ea foowaap, qaraa dalip ea rraan ni kea yaen ea daqir. Two days before yesterday.

Suusun ea wuruq ea foopringaan ea ngea yaen ea baarkoow nga Ngeak, ma dea yaen yaa kireeb ea masiin riy.

wuryal {wuryalean, wuryaleeg} n. psble. Toomur u ban'ean, fa keeruq ban'ean, qaraa bi ni ba toomur u boeg i n'ean ni ba qulqul fa ba thaaq. Behind, back, last.

Ka ni saagreeng ko miil ma fa rea fagear roog ea wuryal.

wuth₁ n. Fa pii n'ean ni faqän raa pil ea n'eew ko naaq mea wagey ni ba weachweach. Foam.

Kea sug ea wuth ko fa rea lëy i biyaa u qawchean fa rea moqon.

wuth₂ (dial: wup1) n. Mu guy ea wup1. Chicken trap.

wuthmaloob n. Ba miit ea roel ni ba wuupnuun' dakeän keeruq ni weach ngea talimar, ma ba qachiichiig pachan ni ba n'uw. Type of stingray.

Kea yaen fa rea pagäl nga madaay kea suul ma kea yip' ba wuthmaloob ni ri ba gaaq.

wuthur v.i. Pithig rogoy ni ba qaraay ni kea qamiith ea yal. To defecate.

Kea wuthur beaq nga dakeän ea milaey' rook' fa rea piin kea puw-aen'.

wuthuungin n. psd. Ba qulung i piy ni baay u dakeän qawchey ni l'agruw rabaaq ma baay ba qulung u dakeän. His eyebrows.

Kea puuy fa rea rugood wuthuungin kea qachey ko maqachaaw ni ba talimar.

wuthwuth (cf. wuth₁) a. Yib ea wuth riy ni ba yoqor ni woed dakeän ea naaq. Foaming.

Kea qachuy fa rea tiir fa rea lëy i koolaa kea biing ma kea wuthwuth nga but' kea ba lëy.

wut'oem v.i. Fil lingirean ban'ean, fa lagowean ban'ean, fa raen, fa yugu ban'ean ni raa yog ni nga ni qunum, ni bea yaen lingaan ea qunum u dabaap' i l'uguney. To drink something by sucking.

Bea wut'oem fa rea tiir naag ea quchub.

wut'yum {wut'yumiy} v.i. Pinpining ea quchub ni ka ni gufit fa paqëy ngea choeb lingaan. To suckle, as a coconut, or the hand to make a noise.

wut'yumiy (cf. wut'yum) v.t. Mu guy ea wut'yum. To suckle, as a coconut, or the hand to make a noise.

wuw id. voc. Qathoon l'ugun beaq ni ba kireeb yaa raa qathapeag ban'ean mea kireeb fa rea n'ean ngea daab kii yog ni ngea fanaay fa chaaq ni fean. Jinx (slang). [syn: buraeg, weel ]

Kea paag fa rea piin ea wuw ko fa rea gi milaey' roog kea yim' ea foey' riy ni qorngin.

Wuyoech n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

wuuq₁ (dial: woeq) clsfr. Mu guy ea woeq. Bundle, as of a stage of a grass skirt.

wuuq₂ n. Ba miit ea niig ni boed yaqan ea nguuf, ma ba qachiichiig ma ku ba qëlqël keeruq, ma baay ba rachngal u keeruq ni ba tar nga laang ni maa l'eeg ko lugoch ni ngea daab yog ni nga ni girengiy nga wuruq. Type of fish, trigger fish.

Ba qaraay ba wuuq u taan ea rea lugoch ney ni daab i muul.

wwon n. psd. Fadik' ban'ean. Its core, its inside.

Ba sug ea faakl'uud u fadik' ea bi ney ea qarfaath.

wa    waa        wae    we    wea        wee    wi    wii    wo    woe        woo    wu    wuu    ww     TOP


Yapese Dictionary, web edition
revision 1/6/2017
email: John Thayer Jensen (compiler) – Stephen Trussel (web production)