Updated: 1/6/2017
Preface       Main      English Finderlist      Texts

Yapese Dictionary

 b    c    d    e    f    g    h    i    j    k    l    m    n    p    q    r    s    t    u    w    y   

ya    yaa    yae    ye    yea    yee    yi    yii    yo    yoe    yoo    yu    yuu    yy    

y

yabach n. Malaang ni ba qachiig ni boed ea malaang nu p'eel'aey. Small pebbles by the sea shore.

Nga gu wean nga dabap' ea yaan' ko fëy yabach ngea maang gaan ea paechiingkoo roog.

Yabach n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Dalipeebinaew. Village in Dalipeebinaew.

yabachbach₁ {bichbichiy} (dial: bachbach) a. Liyeeg ban'ean reeb ea ban'ean ni ba yoqor yaay, ni boed laqarean ea duqög u doewngin ea chaang. Qaraa quyquy fa maquduldul ea yalach u doewngin beaq ni faan ea kea labthir. To coil around, as of a vine around something, to embrace; to be wrinkled from age, of betel nut.

Kea yabachbach fa rea kea teengngus ko parpaalaa ko fa rea masiin.

yabachbach₂ n. Ba miit ea maaloer ni ba palpuloeq doewngin ni gathoon ea ba qachiichiig, raa qaningeeg ma fi ni reeb ea gaaloon. Fa ku ba maaloer ni ba palpuloeq doewngin. Type of quart bottle, any cylindrical bottle.

Kea taa sug ba yabachbach u lingirean fa rea kea qachif roog.

yabag {yabagiy} v.i. Ngoongoliy rogon ban'ean ngea qayaal qaraa yaram ni daab kii wagaagëy. To arrange.

Bea yabag chugum fa rea piin u laan ea naqun.

yabagbag {yabagbagiy} v.i. Suwon ban'ean nga laang. To erect something.

Kea yabagbag ea rean ni gubiin ko fa rea naqun.

yabagbagiy (cf. yabagbag) v.t. Suwon naag ban'ean nga laang. To erect, as a pole.

Yi bea yabagbagiy ea rean ko fa rea naqun.

yabagiy (cf. yabag) v.t. Yaramiy. Ngoongoliy rogon ban'ean ngea qayaal qaraa yaram ni ngea daab kii wagaagey. To arrange, put in order.

Bea yabagiy fa rea piin ea chugum u laan ea naqun rook'.

yaban (dial: yafoon) n. Ba miit ea paan ni dalip ea tabthung u keenggin ni ba m'uuth ni yi raa maath ngaay mea th'aebey. Type of reed.

Kea th'aeb ea yaban qayig ni bea yib ea rachaq riy.

yabgol n. Reeb ea pumoqon ngea reeb ea bpiin ni yow maabgol. Married couple. [root: cf. maabgol]

Ri ba feal' ea thiin rook' ea gäl yabgol neam.

yabooq (dial: yabwoq) n. Taliin ea makay buut' ni kaakroom ea qu ni ngoongoliy u baang i buw fa niiw. Spade for digging.

Mu piiq ea yabooq room ngoog nga gu feek nga maqut.

yabul n. Ba miit ea girdaan' nu madaay ni ba gaagang' ma ba sin'uun'uw nga ba lëy, ni yi maa feang nga ni n'aeg leemngun ma ni kuruf baang riy nga qu ni thoey nga qi noon ni ba gaaq lamaan. Yi maa feek kaakroom nga qu ni fanaay nga qu ni thoey ni yi bea pining ea girdiiq ni ngea yib nga ban'ean. Ku ba miit ea ban'ean ni baay ko kaarroo ni maa noon ni ba dakea ngea boed ea miit i girdaan' neam. Ma boech ea yi maa fanaay ni nga qu ni pining ea girdiiq ko maruweel. Type of conch; horn, trumpet, siren.

Gu waen foowaap nga madaay ma gu feang ba yabul ni ba gaaq.

yabung n. Ba miit ea gaak'iy ni baay yuwaan ni ba taluulubuuy ni ba dakea ngea boed yaqan ba piileet. Ba gaaq ni yi maa yuung ni ngea mang yaroor ko tabinaew yaa gaethii ri maa gaaq kaen. Type of plant used in hedges.

Kea feek fa rea tiir ba gaaf i yuwaan ea yabung kea maang parpar rook'.

yabwoq (dial: baywoq, yabooq, liil) n. Taliin ea makay buut' ni kaakaroom ea qu ni ngoongoliy ko baang i buw fa niiw. Type of digging stick or shovel.

Mu piiq ea yabwoq room noog nga gu feek nga maqut.

yachaq₁ a. Waqamngin ea gaak'iy ni daawor i qël qaraa loel, ma ka ba galunglung. Not ripe yet, green (of fruit).

Kea tabab ea bitiir i t'aer fa rea maanggaa ni ka ba yachaq.

yachaq₂ Daawor i loel.

yadal (dial: waathal, weethal) n. Ban'ean ni ka niin' u dakeän reeb ea loew fa ba yaang ea daay fa raen ni nga qu ni yaen u dakeän nga ni thap nga ba rabaaq. Bridge.

Kea m'ing fa rea yadal ko fa rea pagäl kea muul nga madaay.

yadoodaan n. psd. Yil u taan yacharqen beaq u baqa ni buut' ni baay nguwaalean riy. His jaw.

Kea paag beaq ba malaang nga yadoodaan fa rea pagäl kea m'ing ea yil riy.

yafaang n. Rogon laan ea laang ko raa yib ea n'uw fa raa maat ea yaal'. Weather.

Ri ba feal' ea yafaang ea daqir.

yafoon (dial: yaban) n. Ba miit ea paan ni dalip ea tabthung u keenggin ni ba m'uuth rayen ni raa ni maath ngaay ngea th'aebey. Type of reed.

Kea th'aeb ea yafoon tugun i qayig.

yagag a. Paer ni yow ba mathil ni baay baang roorow ni bea maath nga taqa baang. Added to, or stuck to.

Fa rea gi maqut roog ni ba yagag ko maliil ea raa yuluq ni gaaq ma maa yib ea daay nga laanggin.

Yagät n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Yagtamaag n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Yagtinaeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

yakal n. Ba miit ea m'aar ni maa yib ko quchub ngea ku boech ea qamngin ea gaak'iy ni raa yib nga reeb ma daab kii gaaq fa qël ma qaram ea ngea muul nga buut'. Undersized, of coconut or other fruits.

Kea yib ea nifeeng ni ba geel kea yakal ea quchub ni boqor.

yakal naag (cf. yakal) v.t. Mu guy ea yakaleag. To cause to be stunted.

yakaleag (cf. yakal) v.t. N'eanigin ban'ean ngea yakal. To cause to be stunted. [root: yakal naag]

Ka gu yakaleag ea thuuth rook' fa rea piin.

yakoq n. Nifeeng ni ba geel ni ba geel ni ku ba cheag ea n'uw ngaay ni maa yog ni ngea thikiy ea gaak'iy fa ngea buthug ea naqun. Ku ban'ean ni yi maa yoeloey ko yool ni yi raa taay nga ba bug ea thiin ma ba geel rogon ni nga noeg fa rea bug i thiin. Typhoon, storm; glottal stop.

Yi bea yoeg ni ngea yib ea yakoq ngoodaed ni ba geel.

yal n. Laan fadik' i doewngin ea girdiiq fa gamanmaan ni baay kaay ea ggaan mea yaen i paer ngaay nga qu ni biliig. Stomach.

Bea qamiith ea yal roog ni ba ba geel.

yalach (dial: yarooch) n. Ba thael i ban'ean ni baay u wuruq i doewngin ea girdiiq fa gamanmaan ni ba fas, ma chanea yi raa th'aeb ma daab i yib ea rachaq riy. Skin.

Kea tartar ea yalach u keeruq fa rea moqon ni yugu maa fitaeq.

Yalaath n. p.n. topon. Reeb ea doonguch ni doonguchean yu Waqab ni baay nga laan ea Ngeak ni Gaaq. The island of Elato.

Yalbuw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

yalean n. psd. Rogon ea ngoongol u boech ea girdiiq fa reeb ea naam ni kea kaakroom ni goqo qaram rogon. Rogon i riin' ban'ean fa ngoongoliy ban'ean. Baang ea kaet ni qiir ea ba geel ni ka ni duguliy ba yaay ea kaet. Its custom, method, way, tradition; trump (in cards). [root: yool]

Kea yoqor ea yalean roodaed ea chiiney ni gaethii ka yi bea fool riy.

yaleangich n. Yuu yael' i ban'ean ni baay ko yal ko bpiin ni kea diyean ba yaay ni faan ea gaaq ea yal rook' ngea mataltal ea yarooch riy. Stretch marks, as on tummy.

Ri ba yoqor ea yaleangich ko yal rook' ea rea piin neam, sanaa kea yoqor yaay ni kea diyean.

yalëq n. Ba bug i thiin ni yi maa yoeg ngaak' bea ni ngea guy yaa kea buuch ban'ean ni ba tamagin ni sanaa raa maqadqad riy. Word of warning, like "watch out!".

Yaleq yaa kea yin' fa rea pagäl ea malaang ma ri qaaw ngoom.

yalëy₁ n. Baang ko churuq ni gamel' ni qaram ea kea paer ni qaningeeg ea girdiiq ma bea churuq nga ba yaang. Part of bamboo dance.

Ka ni yalëy ma kea magaawon fa gäl i chaaq yaa daeriy beaq ni yaed ra churuq.

yalëy₂ (dial: laay2, walëy) n. Ba miit ea paan ni maa garaaraaw nga laang ni ba qachiichiig gaak'eengiin ma baay yuwaan ni ba qachiichiig gaaf ni yi raa t'aer ma baay ea guy riy ni ba weachweach. Yi maa fanaay gaak'eengiin nga qu ni m'aag noechi n'ean ngaay. Type of crawling vine like morning glory.

Mu piiq ba yael' ea yalëy ngoog nga gu m'aag ngaay.

Yalfaath [Cf. Ulithian Yolfäth 'chief god' ] n. p.n. prsnme. Reeb ea kaan ni baay ko yaat nu Waqab ni qiir ea piiluung ko kaan ni gubiin. Chief god.

yallaq a. Ba sug ko llaq. Full of pus.

Kea yallaq fa rea gi malaed roog ba yaay.

yalmaar a. Beaq ni daar maa taawureeng naag ea bitiir rook' fa girdiiq rook'. Cold-hearted.

Ri ba yalmaar ea rea pagäl neam, qaram faan ni ba qadaag ni ngea yaen i paer nga reeb ea naam.

Yaloon n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni baay ni pumoqon ma ku baay ni bpiin. Masculine and feminine names.

yalqath (dial: laalaqath, qalqath) n. Ba miit ea niiw ni yi maa qunum lagowean ea dagur riy yaa ba qathibthib ma dea moqoy. Baay ea yalqath ni yarraq ma ku baay ni qameeriyaq. Type of coconut tree with edible husk.

Ka gu feek reeb ea mareaw ko fa rea yalqath ni nga gu yuung.

yalquw {yalquweeg} a. Ba k'iik'iy ni dea bugbug ni boed ba yael' i gaaf ni ka ni teel ni l'agruw lëy. Ban'ean ni ba mat'aaw ni ba feal' ni dea qolooboch. Straight, correct.

Kea yalquw fa rea baabyor roog ni qu gu ngoongoliy.

yalquweeg (cf. yalquw) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea yalquw. To straighten, correct.

Mu yalquweeg ea rea gi palaang niir yaa qaram ea nga gu richibiy.

yalung₁ n. Piiluung. King, authority.

Kea puwaen' ea yalung rook' ni kea neap' ma daawor gu waen nga tabinaew.

yalung₂ (dial: manguch) n. Ba miit ea niig ni ba chuuchuguur yaqan ko soong ma gaethii ri ba n'uw p'eethunguun. Ma ku baay l'agruw i ban'ean u taan l'ugun ni boed yaqan soorbean. Type of fish, goat fish.

Kea koel fa rea tiir ba yalung ni ri ba gaaq.

yalung samoel n. Taqareeb ko fa rea meedalip i tabinaew ni raa ngea chaam l'agruw ea binaew, ma piilungean ea rea tabinaew neam ea ngea yog naag ea gapaes ko naam.

Kea yaen fa rea binaew ni nga ni weeniig ko fa rea yalung samoel.

yalus n. Piy ni maa yib nga qubuun ea pumoqon qaraay u charean teel ngea yib i peeth ko roob rook'. Sideburn.

Ri ba dubqag ea yalus rook' ea rea moqon neam.

Yalus [Cf. Ulithian Yälös 'man's name' ] n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Yalwon n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

yamal (dial: mool) v.i. Thig nga buut' ngea feek ea chuuchuw u qawochey. Bug ney ea thiin ea ba gaaq ni yi maa yoeg u Nimgil. To sleep.

Kea yamal fa rea moqon yaa ba ching.

yamguur n. Ba miit ea gaak'iy ni ba pach keenggin ma ba dakea ngea boed yaqan ea qafruur. Baay waqamngin ni ba taluulubuuy ma ba gaaq. Ba gaaq ni maa tuguul u baang ni ba chuguur ko daay fa maa yib ea daay ngaay. Type of mangrove tree.

Bea t'aer fa pii buulyal ea yamguur ni ngea mang baat' rooraed.

yamool (cf. mool) v.i. Qanguy qawchey ma ni paer ni daab ku ni leam ma ka ni pagpaag fadik' i doewëy ngea tooffaan ea dagur. Ba gaaq ni yi maa riin' ni neap'. To sleep.

Kea yamool fa rea moqon yaa kea ching ko rarum.

yanngin {yanngig} n. psd. Reeb ea bpiin ni walaagean figirngin fa leqengin beaq. Her sister-in-law.

Kea chaam fa rea moqon nea yanngin.

yanup n. Ba miit ea taliin ea fitaeq ni yi maa ngoongoliy ko puw ni ka ni l'aeng ni yi maa k'eeyaag nga madaay ngea yaen ea niig nga laanggin ma daab kii yog ni ngea suul nga wuruq ma ni yaen ni puug nga ni koel. Ba miit ea naqun ni boed yaqan reeb ea miit i taliin ea fitaeq ney. Fish trap; quonset hut.

Kea yaen i puug fa rea moqon ea yanup rook' ma ri ba sug ko niig.

yangach₁ n. Ba miit ea maliil ni boed yaqan ea roek fa rawey ni yi maa fanaay ni nga qu ni k'aed ea nuug ko fitaeq ngaay. Type of mangrove tree used as dye for fishing nets.

Kea yaen fa pi pumoqon nga maliil ni yi bea gaay waqamngin ea yangach.

yangach₂ n. Ba thael ea yoogum nu Waqab ni qimmoey kaakaroom. Eating rank.

Tuutuw ko fa rea fagear roog ea ba maqun ko yangach.

yangar {yangarean, yangareeg} n. psble. Boech ea girdiiq ni taqareeb rogon qorngin ea duw rooraed. Generation, age. [root: cf. mëy]

Yangar roog ea pagäl ea ka noeg ni nga ra churuq gaed.

Yangael n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

yanglap (dial: ngalap) [Cf. Ulithian yanglap 'outrigger guy ropes' ] n. Reeb ea tael ko m'uw ni fean ea tarëg ni yib ko wulyaang ngea yaen ko thaam. Outrigger guy ropes.

Kea geel i geel ea nifeeng kea maath' ea yanglap ko fa rea m'uw kea muul ea laay nga madaay.

yangqol {yangqolean} (dial: dammal) a. Buut' ni yi raa yuung ban'ean ngaay ma ba paapëy ni raa tuguul ngea gaaq ni paapëy, ni faan ea ba feal' fa rea buut'. Fertile, as soil.

Ri ba yangqol ea buut' ko rea gi milaey' roog ney yaa bea yib qamngin ea kamuut roog ni ri gaagang'.

yapar n. Paer l'agruw niiq ni yow ba peeth. Pow ko girdiiq ni yaed bea chuur ni yaed ba chuguur nga reeb ea binaew.

yaper n. Ba miit ea qarcheaq nu madaay ni yi raa guy u reegur ma qaram ea ka ni naang ni ka ni chuguur ko naam. Kind of sea bird which is the sign of land for travellers.

Ba qaram ba yaper, mu changar naag-eew ea binaew yaa ka da chuguur gaed.

yapil n. Gi ni th'aeb i toomurean ea churuq ni yi maa saak'iy naag. The last part of a sitting dance which is performed standing. [syn: bil malaal ]

Ri ba qadaag fa pii waasool ea yapil ko fa rea churuq ni bpiin.

yaqal n. Ban'ean ni yi maa riin' u tomurean ni kea yim' beaq ka ni k'eeyaag, ma qeree paer ea girdiiq rook' nga baang ni daab ku ra quneed nga fadik' ea girdiiq ni yoqor ma daab ku ra galimlim gaed ni baay n'umngin i nap'an ma fin ra qarow gaed. Ceremony after someone has been buried.

Chiiney ea gaethii ri ku yi maa yaqal u roey u Waqab.

yaqan {yaqag} n. psd. Ban'ean ni ka ni yoeloey fa ka ni ngoongoliy ni boed rogon ea chaaq ni ka ni ngoongoliy ni ngea boed yaqan. Rogon ban'ean ni yi maa guy nga qawchey ko ba feal' fa ba kireeb. Kaan ni bea yib i m'uug ni boed rogon beaq ni kea yim' fa ka ba fas. Picture of, form of, apppearance of, image of, soul of, spirit of.

Gu ba qadaag yaqan ea rea rugood neam.

yaqan m'aar id. Beaq fa ban'ean ni yi raa guy ma boed yaqan ban'ean ni kea m'aar yaa bea chugur ni ngea maath miit. Sick-appearing.

Ka ba yaqan m'aar boech fa rea kea niiw ni gu yuung.

yaqäl n. Yaqan beaq ni baay ko machib ko Kiriistiyaanoo ni raa yim' beaq mea yaen nga tafean ea falaaqaab fa tafean ea gaafgow. Image, ghost, spirit.

Gu ba qadaag ni nga guum' mea yaen ea yaqäl roog nga tafean ea falaaqaab.

yaqow (dial: qeew, qoew, yaqew) n. Mu guy ea yaqew. Harvesting pole.

yaqög (cf. yaqow) v.t. Feek ea yaqow nga ni n'eanigin ban'ean ngea muul nga but' ni boed ea buw fa quchub. To get by using a harvesting pole.

Nga gu waen gu yoqög ba nguun ea buw nga gu woy.

yaqun n. Ba miit ea girdaan' nu madaay ni ba feal' yaqan. Kind of cowrie. [syn: yaqunth'iib ]

Kea feang fa rea pagäl ba yaqun ni ri ba feal' yaqan ni bea yoeg ni ngea piiq ni chuwaey'.

yaram {yaramiy} n. Ban'ean ni kea paer ni ba machugum nga taqa baang ni dea wagaagëy u but' i yaen. Order.

Ri ba yaram ea ngoongol rook' ea rea piin neam.

yaramiy (cf. yaram) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea yaram. To order, organize. [root: cf. tanamiy]

Mu yaramiy ea pii chugum niir nga baang ngea yog ni paer boech ea rea moqon niir nga but'.

yaraan {yaraag, yaraam} n. psble. Qangin beaq ni baay ko ggaan ni kea kaay boech, fa ban'ean ni kea qunum boech. Raa beaq ni ba soobuut' thael ea dawaach rook', ma suusun ea daab ni kaay ea ggaan ni qii kaay boech, yaa baay yaraan riy.

Daab gu waay boech ea ti niir ea ggaan ni kea thiy ea bpiin yaraan ngaay.

yaraaw v.i. & n. Fitaeq ni yi bea langabiy ea nuug nga yuu raan' i niig nga ni n'igin ngea yaen nga laan ea nuug ma ni koel. Ku yi maa yoeg nga ba raan' ea qayong ni ba gaaq chuwoq. To fish by encircling a school of fish with a net; a large school of sharks.

Bea yaraaw fa pii chaaq ni kea yoqor ea niig ni ka raa koel-eed.

yarfath (dial: yaarfath) a. Ba kireeb yaqan beaq ko churuq fa maruweel. Awkward, as in dancing. [root: cf. maarafath]

Yi ba yarfath ea rea pagäl roog neam ko churuq dea fileeg ni gu ba toowrug ko churuq.

yargael (dial: yargeäl) n. Mu guy ea yargeäl. Bravado, swagger, showing off.

yargeäl (dial: yargael) n. Girdiiq fa ban'ean ni ba geel ma ba qadaag ni nga qi daag ko girdiiq ni ba sooroek'. Bravado, swagger, showing off.

yariif n. Beaq ni bpiin ni ba maelngaay ni yi maa feek ngea qun ngaak' reeb ea bpiin u qarow nga dapael u nap'an ni kea gargeal nga qi pigpiig ko fa rea tiir ngea fa rea piin. Nurse for new-born infant, or child, or someone whose business is peqetaliiw.

Rea piin neam ea yariif ko fa rea pagäl ni fagear roog.

Yarmat n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

yarooch (dial: yalach) n. Mu guy ea yalach. Skin.

yaroor {yarooriy} [Cf. Ulithian yaro:r 'fence' ] n. Ban'ean ni ka ni langobiy nga ban'ean ni faan ea ngea daab ku qu ni yaen ko fa rea n'ean ni ka ni langobiy. Fence.

Kea yuung fa rea piin ea falooraas ko yaroor rook' ni ba feal' yaqan.

Yaroor n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

yaroor

Yow ba bugul i yaroor = They're neighbors

yarooriy (cf. yaroor) v.t. Ngoongoliy ea yaroor u ban'ean, fa ngoongoliy ea yaroor ngea liyeeg ban'ean. To make a fence around something.

Kea yarooriy fa chaaq ea naqun rook' ni ngea daab kii yib ea nimeen nga laan ea naqun rook'.

Yaroormaed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

yarraq₁ a. Reeb ea ramaqën ni boed ramaqën ea maak'eef. Kaakroom ea ku yi maa yoeg nga reeb ea raqën ni boed yuwaan ea gaak'iy ni daawor i loel ni ka ba galunglung. The color blue, blue-green, purple, violet.

Qachibaay ni ba yarraq ea ngea mang lingirean ea falaay roog.

yarraq₂ n. Ba miit ea quchub ni ba galunglung ramaqën ea quchub riy. Type of greenish coconut.

Fa rea kea yarraq ni fiqig ea ka ri yoqor ba yaay ea quchub u l'ugun.

yasul n. Ba miit ea taguw ni ba maguchoel thaloon ni maa paer u reegur ni yi maa koel ko gireng gaaf fa lum'eeg u reegur. Type of fish, white-finned tuna.

Gu bow ea paapaaq rook' ko waayrek u reegur foowaap ma gamow l'eeg dalip ea yasul ni gaagang'.

yaa adv. Ba bug ea thiin ni maa yoeg ea girdiiq ni faan ni daab i riin' reeb ea ban'ean fa faan ni ba qadaag ban'ean. Because.

Daab gu qun ko maruweel ea daqir yaa gu ba m'aar.

yaabaq {yaabaqiy} v.i. Yoeg ban'ean ni ba puwlaag ngaak' beaq, fa yoeg ban'ean ni ba kireeb ni faan ea ngea dabuy beaq yaa bea puug ea gaafgow rook' nga laaniyaen'. To curse, swear, insult.

Bea yaabaq fa rea tiir.

yaabaqiy (cf. yaabaq) v.t. Yoeg ban'ean ni ba puwlaag ngaak' beaq, fa yoeg ban'ean ni ba kireb ni faan ea ngea dabuy beaq yaa bea puug ea gaafgow rook' nga laaniyaen'. To curse, swear, insult.

Baay gu liiq ea rea tiir neam yaa bea yaabaqiy ea bii roog ea bitiir.

yaaf n. Beaq ni baay baang u doew ni ba m'aar kea paer ni daa kii raa gaaq ma bea gaaq gubiin yaang qeree kea paer fa gi neam ni ba qachiichiig ma ba m'aar yaqan. Paralyzed person.

Ka mu guy fa rea moqon ni ba yaaf qaay u baang fa daawoq?

yaaftel v.i. Tarëg i yaen nga miit ea nifeeng ni faan ea ba n'uw ea kiil ko m'uw ni yi bea tarëg naag. To go-against-the-wind.

Ri ba yaaftel ea rea m'uw rook' ea rea moqon neam.

yaag (dial: yeeg) n. Ban'ean ni yi maa ngoongoliy u loelugey ni ka ni n'igin baang riy ngea chuw ea piy riy ngea m'uug ea loeq riy. Hair-part.

Kea yip' fa rea piin ea yaag u loelugean.

yaagum n. Ba thael ea girdiiq ni raa yog ni nga qabiich gaed u taqa baang yaa yaed nga taqa ba thael ea dawaach, fa taqareeb ea mookun. Eating-rank.

Pii chaaq neam ea yaed nga reeb ea yaagum.

yaakyuu [<Japanese yakyuu ] n. Ba miit ea gosgoos ni baat' ni faqän baay ba lëy i baattaa ni yi maa toey nga ba baat' ngea yaen ma ni miil nga ni yaen nga reeb ea bees ngea reeb. Baseball.

Daab kii n'uw nap'an ma ngea tabab ea yaakyuu ba yaay.

yaal' n. Ban'ean ni baay u laan ea laang ni qiir ea raa m'uug mea rraan ngea tamiilaeng, ma raa yaen nga faan ea daay mea talimar ngea neap'. Ba gaelgael ramaqën ni maa yip' qawchey. Sun.

Daqir ea ri ba geel ea yaal', raa pil loelugean beaq.

yaal (dial: yeal) n. Mu guy ea yeal. Channel dug in the qey for use during low tide.

yaam' n. Doewngin beaq ni kea yim' daakuriy ea pagoofaan rook'. Reeb ea dooweeth ni daakuriy ea pagoofaan riy. Dead body, corpse. [root: yim']

Daqir ea yi raa k'eeyaag fa rea yaam'.

yaamaa [Japanese ] n. Mul'in ea richib ni nga qii cheeleeg ea richib i yaen nga fidik' ea rean fa waasëy. Thread, as in screw.

Kea kireeb ea yaamaa ko rea richib ney, qaraay faan ni daa kiir machëqchëq.

yaan' n. Ba miit ea buut' ni ba weachweach ramaqën ni baay u madaay ni ba dakea ngea boed yaqan ea sugaa ni ba bangbaang. Ku baay yu yaang u dabap' ea chabag ni ku baay riy. Sand.

Nga daaroed nga dakeän ea yaan' nga dabap' ea yaan' ko thael.

yaan₁ clsfr. Ba qulung ea p'aaw ni baay u taqa baang u koelngin ea p'aaw. Qaraa ba yangar ban'ean ni baay u taqa baang u ban'ean. Hand of banana; level, grade, stage.

Kea languy fa rea pagäl dalip yaan fa rea p'aaw kea m'aay.

yaan₂ (dial: yeen) n. Boeg i ban'ean ni boed yaqan ea piy ni baay u doewngin ea puw ni ka ba chalaaw' fa mak'il. Hairy things on young bamboo and sugar cane.

Mu maen mu gaay boech ea yaan nga gu fanaay ko falaay roog.

yaanaeduw (cf. duw (yaan + duw)) n. time Reeb ea duw ni dalip mirqay ngea guyeey ngea neel' ea rraan ni baay u laanggin, ni gaethii dalip mirqay ngea guyeey ngea laal. Leap year (or perhaps a set of leap year terminating in a leap year).

Gubiin ea yaanaeduw ma baay ea paarii roomow ea fagear roog.

yaanaeth'iib (dial: samaeth'iib) n. Yaqun. Type of shell fish.

yaang₁ clsfr. Reeb ea ban'ean ni dea paloq, kea mus ni baang riy. Ku ba bug ea thiin ni yi maa yoeg ko ti ni ba qaraay ban'ean ni ba barbaaq ma ba gilfith ni boed ea baabyor, fa ba gaaq radaan ni boed ea binaew. Piece; classifier for flat things, sheets, paper, land, stone money, etc. [root: baeng]

Kea piiq fa rea labthir ba yaang ea binaew rook' ni nga gu tafanaay.

yaang₂ v.i. Yaen ea thaam ko m'uw nga laang ngea daab kii maath ko daay. To lift out of the water (of the outrigger).

Bea yaang fa rea m'uw ma daar palpal.

yaap' n. & a. Ban'ean ni baay ko m'uw fa booch, ni ka ni ngoongoliy rogon ko rean ni boed yaqan ba yaabwoq ni yi maa maaman ngaay. Paddle of a canoe; type of comb; steering wheel of a car; skinny.

Mu feek ea yaap' nga mu maaman yyaa daab kii theath ea qeeg.

yaar n. Reeb ea taayim ni raa taaw ngaay ma baay ban'ean ni nga ni riin' ni ka ni dguguliy ni daawor i taaw ko fa rea taayim. Date, appointment.

Bi neam ea saabaadoo ea yaar ko fa rea churuq roodaed.

yaarfath a. Ba kireeb yaqan beaq ko churuq fa maruweel. Awkward, as in dancing. [root: cf. maarfath]

Ri ba yaarfath ea rea moqon neam ko churuq, yi gu yi bea minmin ngaak'.

yaasaay [<Japanese yasai 'vegetables' ] n. Waldug ni yi maa kaay yuwaan fa qamngin ni ba yoqor ea yoobuung riy ni boed ea maamee ngea kuyuurii. Green vegetables.

Kea yuung fa rea piin ea yaasaay nga milaey' roog ni piireq.

yaasmiq [<Janapese yasumi ] n. Ngiyaal' ni daeriy ea maruweel fa sukuul ni suusun ea baay, ma chanea daeriy ni faan ea nga ni madnam naag reeb ea paaq ni ba gaaq faan ni kea buuch kaakroom fa nga fi ni buuch ni soomm'oon. Vacation, holiday, rest.

Raa taaw ko yaasmiq ko sukuul ma gu raa yaen gu paer nga Ngeak.

yaat {yetan, yatan} n. psble. Marungaqagean ban'ean ni yi maa weeliy nga qu ni matooyil ngaay ni ba gosgoos. Ban'ean ni gaethii fi ni yi bea sunmeeg, yaa ban'ean ni ba qulqul ni boqor ea girdiiq ni maa naang. Story meant for entertainment, legend.

Gu ba qadaag ni maa yin' ea tuutuw roog ea yaat nga qu gu rungqag.

Yaatamaan n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

yaataaw n. Ba miit ea girdaan' nu madaay ni yi maa feang nga qu ni ngoo- ngoliy ea bachael riy nga qu ni yuuy' nga rifrifean paqëy. Type of shell used for bracelets.

Kea yuuy' fa rea labthir ea yaataaw nga paaq.

yaath voc. Used only in expression feek yaath.

Ba feek yaath ea chaaq neam (He ignores). Bea feek yaathiig (He is ignoring me).

yaaw (dial: yuumiyaew, miyaew) n. Yil ni baay u taan p'eeyuwuy ni ma qayuweeg gothgothoon ea yal ni ngea daab qi maqasthal. Ku baang u ba rabaaq ngea ba rabaaq ea booch ni geelngin ea booch ni ka noeg ni qaram fithingaan ni ba chaan ea taqareeb rogon ea maruweel riy ko ti ni baay u doewngin ea gamanmaan ngea girdiiq. Rib.

Kea balig naag beaq p'eeyuwun fa rea pagäl kea m'ing dalip ea yaaw rook'.

Yaawur n. prop. Ba doonguch nu Baalaaw ni qii paer yuu Waqab riy kaakaroom nga qu ra keer-eed ea buut' ni faan ko ngabchëy. Reeb ea gaasleaw nu Tamil ni ni tunguy u Yaawur kaakroom. The island in Palau called Angaur by Americans. A Yapese dance composed in Angaur, belonging to Tamil. One of the type of dance called gaasleaw.

Kea yaen nga Yaawur ko maruweel. Raa piiq yuu Tamil fa rea Yaawur ko U. N. Day ea bi ney ea duw.

yaay₁ pron. Qorngin ngiyaal' ni ka ni ngoongoliy ban'ean, fa gubiin ngi- yaal' ni kea buuch ban'ean. Time thing is done, instance.

Kea man ea laal yaay ea peey ni dea yib paluwog.

yaay₂ n. Ba qulung ea malaang ni yi maa k'eeyaag ea yanup riy u madaay. A bunch of corals used to house a yanup.

Ka gu waen ni nga gu k'eeyaag ea yanup roog ko fa rea yaay roog ma baay ea yanup rook' beaq riy.

yaay₃ n. Reeb ea seenggil, fa boechi yaang u laan ea naqun ni baay ban'ean ni yi maa ngoongoliy riy, fa baay ban'ean ni faan. Section of a house.

Kea mool fa rea moqon ko bi rook' ea yaay u faeluw.

yaed pron. Pii girdiiq neam ni ba yoqor ko l'agruw ea girdiiq. They (plural).

Yaed bea yaen nga sukuul.

Yaed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

yael' clsfr. Ba bug ea thiin ni yi maa yoeg nga boech ea ban'ean ni yuu reeb ni boed waqamngin ea gaak'iy fa ban'ean ni boed ea gaaf ni ba n'uw. Classifier for betel nuts and certain fruits, also for lines, strings, etc.

Mu piiq ba yael' ea buw nga gu langadiy.

yaeliy v.t. Saap nga ban'ean nga ni guy ma ni paer ni yi bea saap ngaay nga qu ni guy boech. To stare at, look at.

Bea yaeliy fa pii waasool ea churuq ni ri yaed ba qadaag.

yaen' {yan'uug} (dial: waen') n. psd. Tafinaay rook' beaq ni n'ean ni bea laem naag, fa n'ean ni bea leam naag beaq u ban'ean. His mind, opinion, feeling.

Ba kireeb laan yaen' ea rea pagäl neam ni yi maa yoeg.

Yaen' n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

yaen v.i. Mithmitheag qayiy ma ni soor nga m'oon ma ni paalog ko fa gi ni qu ni moey riy ni soomm'oon ni yi bea soor i yaen nga baang. To go, walk.

Bea yaen fa pii bitiir nga sukuul.

yaenyaen (cf. yaen) v.i. Yaen ni ba yoqor yaay, fa ba n'uw nap'an. To walk around, go around.

Yugu bea yaenyaen fa rea moqon nga kaloosis yaa kea m'aar ea yal rook'.

yaer n. Baang i waasëy ni ka ni quthum u ba rabaaq ni ba m'uuth ma ka ni ngoongoliy rogon koelngin ni nga qu ni koel nga qu ni th'aeb ban'ean ngaay. Ku ba miit ea girdaan' nu madaay ni boed yaqan ea chuungael, ma ba gaaq ni yi maa fanaay ni ngea mang machaaf. Knife; shell money.

Mu piiq ea yaer ngoog nga gu sëy ea buw ngaay.

yaer ni tiir id. Reeb ea yaer ni machaaf ni yi maa piiq ko tamaarong u nap'an ni ba diyean reeb ea bpiin ni faan ea yi bea yoeg ko fa rea tamaarong ni ngea gargael fa rea piin ma boechii pagäl ea bitiir rook'. Type of yaer given for some special purpose (unknown to the informant at time. possibly yaer (shell money) given to tamaarong at time of bälbäl when a woman is pregnant to produce a male child).

Ka ni piiq fa rea yaer ni tiir ko fa rea tamaarong ma kea gargeal fa rea piin ma boechii buulyal.

yaesiriing [<Japanese> ] n. Baang i waldug ni goqo niiw ea ka ni yuung ngaay. Coconut plantation.

Kea yaen ea paqpaaq roog nga yaesiriing ni ngea fil ea quchub.

yengyeeng (cf. yeeng₁) v.t. K'aed ban'ean nga nguweeley ni ba yoqor yaay ngea mathmaath fa pilpil. To chew.

Kea yengyeeng fa rea baabiy fa rea gaaf rook' kea maath.

yeal (dial: yaal) n. Kanaawoq u dakeän ea qey ni maa yaen ea m'uw ngea booch riy ni kea m'uug ea qey. Channel dug in the qey for use during low tide.

Ri ba toeym'aer ea bi ney ea yeal, gu bea taamdaag u laanggin.

yeam₁ (dial: maat', yeem) n. Ba lëy i ban'ean ni yi maa maat' naag ea chugum ngaay. A carrying pole.

Mu th'aeb ea yeam nga da maat' naag-eew ea rea duug ney yaa ba toomaal.

yeam₂ num. voc. quant. Laal, maathaqëg ko bitiir. Five, child talk.

yeeg₁ n. Ba yael' i n'ean ni yi maa yuuy' ea niig ngaay nga qu ni feek u madaay fu qarow. Line or string for carrying fish.

Ba faafaaleal' ea niig ni baay ko yeeg rook' fa rea tiir.

yeeg₂ (dial: yaag) n. Baang u loelugëy ni ka ni rawëy ka ni n'eanigin ea piy riy kea thig nga ba rabaaq ngea ba rabaaq kea m'uug ea loeq u thiliin ea piy riy. Hair-part.

Kea yip' fa rea piin e yeeg u loelugean ni ba feal' yaqan.

yeegum n. Ba thael ea tagmog ni baay. Eating rank.

Gäl i chaaq neam ea yow nga taqareeb ea yeegum.

yeem (dial: yeam) n. Mu guy ea yeam1. A carrying pole.

yeen (dial: yaan) n. Mu guy ea yaan. Hairy things on young bamboo and sugar cane.

yeeng₁ v.i. Kaay ea thum'aag ni ba yoqor ma daa niir kaay ea ggaan ni ba yoqor. To chew, eat only meat.

Daab ku mu yeeng ea thum'aag yaa baay m'aay ma daawor mu fas.

yeeng₂ (cf. yuw) (dial: yuung) v.t. Taay ban'ean ni ba fas nga fadik' ea but' ni boed ea gaak'iy fa qawoch u ban'ean ni ngea tuguul ba yaay u baang ni ba thiil ko fa gi ni qimmoey riy ni soomm'oon. To plant plants.

Bea yeeng fa rea piin ea dinaey ni ba piireq ko fa rea gi milaey' rook'.

yeeng₃ [<Japanese yen ] n. Salpiy ni Saapaan ni taqareeb rogon nga reeb ea doolaa ko salpiy nu Mariikeen. Dollar.

Ba qaraay fa rea maelfith roodow ni dalip ea yeeng.

yib₁ {yib naag} v.i. Taaw qaraa daawor i taaw ma bea soor i yaen ko fa gi ni ngea yaen ngaay. To come.

Bea yib ea yakoq i yib nga raay nga Waqab.

yib₂ n. Ba paaq i kanaawoq ni ka ni ngoongoliy rogon u laan ea maqut ni yi maa yaen riy ni nga ni yaen nga maqut. Certain type of path across taro.

Kea puw-aen' fa rea piin yaa fa rea yib nu maqut ea baay u dakeän tafqin.

yib naag (cf. yib₁) Yib ni baay ban'ean ni faan. Maang ea kea yib naag ea qa niir ni kea n'uw ea neap'? To come for a purpose.

yibiley (cf. yibil) (dial: yibiliy) v.t. Maybil, fa qathpeag ni ngea yog ban'ean fa ngea buuch ban'ean. To pray for.

Bea yibiley fa rea piin ea n'uw ni ngea yib yaa kea gaafgow ea waldug rook'.

yibiliy (dial: yibiley) v.t. Mu guy ea yibiley. To pray for.

yibuq (dial: yubuq) n. Boechii loew ni baay u laan ea manaaluul' ni ba toeqaer ni yi maa fanaay ea raen riy. Pondlet. [root: guroel]

Kea yaen i yin' beaq ba pilis ni kea yim' nga laan fa rea yibuq ni yi maa maaluk riy kea meal.

yich₁ n. Ba lëy i puw ni ba qachiichiig fa ku ban'ean ni baay faran ni yi maa taay nga fadik' ban'ean ni ba raenraen ma ni filfil ngea yib nga langey nga ni qunum. Drinking straw.

Qimmoey ba qawol u laan fa rea yich ma dea thoey fa rea tiir ma kea qunum ea quchub riy kea k'aed l'ugun.

yich₂ n. Ba miit ea niig ni ba qachiichiig ma ba sin'uun'uw ma ba dakea ngea tamsirgig doewngin. Maa paer u fadik' ea leem. Type of fish.

Kea yip' fa rea tiir ba yich ni kea mus gaqngin.

yichyich n. Yuu yaang i ban'ean ni baay u fadik' ea qufin u doewey ni ba gochgooch ni maa geel naag ea qufin u doewey, ma ba moqmaaw' ni ngea maath. Tendon.

Kea toey fa rea pagäl ea yaer nga qaay kea maath baang ea yichyich riy.

yidal (dial: weethal) n. Ban'ean ni ka niin' u ba rabaaq ban'ean ngea yaen nga ba rabaaq ni yi maa yaen u dakeän nga ni qaaf nga ba rabaaq fa rea n'ean ni yi bea yaen u dakeän ni boed ea luul'. Bridge.

Kea wod fa rea yidal u dakeän fa rea luul'.

yidoodaan (dial: yadoodaan) n. psd. Mu guy ea yadoodaan His jaw.

yif' v.t. Chibiy qayiy nga laang ma ni taay nga but' ni kea kan boech nga m'oon ni qaram ea yi bea yaen i yaen nga m'oon. To lift the foot, to step with the foot.

Fa rea tiir roog ea kea naang rogon i yif' qaay ea chiiney.

Yifith n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Yifitheg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

yigey v.t. Pathuy reeb ea ban'ean nga reeb ea ban'ean nga ni fanaay nga ban'ean ni l'agruw fa ni piiq ni l'agruw. To add to, to put with. [root: daachuguy]

Mu yigey reeb ea niig ko bi ney nga ni piiq i kaay fa rea labthir roodaed.

Yigiin n. p.n.prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

yigoqoo adv. Kea mus ni fa ti ni ka noeg, ma daakuriy reeb. Only.

Yigoqoo guur ngea gaed ea nga daarow nga madaay.

yik' {k'eeg} v.i. Qaaf ea nifiy nga ban'ean ngea daramram, fa gawael ni daab kii yog ni nga ni maath ngaay yaa raa gaak' paqëy. To burn.

Kea yik' ea taqang rook' fa rea labthir.

yik a. Ban'ean ni kea maliigich i maliigich ea kea qachiichiig ni faan ea kea n'uw nap'an ni kea maliigich nga reeb ea ban'ean. Worn out from friction.

Daab kii feal' ea lëy ney ea rean yaa raa m'ing yaa kea yik.

yik naag v.t. Kaay ea ea th'umaag ni goqo th'umaag ni daeriy ea ggaan riy. To eat thum'aag only.

Daab ku mu yik naag ea thum'aag yaa ga raa m'aar.

yil' (cf. yil₁) n. psd. Yil u ban'ean ni ba qachiichiig ni boed ea niig, fa keenggin boechii kea gaak'iy ni ba qachiichiig. Its bone, its stem.

Kea fileel' fa rea tiir ko yil' ko niig kea miit i k'angaan.

yil₁ n. Yil' u fadik' i doewngin ea girdiiq fa gamanmaan ni qiir ea raam geelngin fa rea n'ean. Bone.

Ba qaraay ea yil u ba gamanmaan ni ba gaaq.

yil₂ {yiliig} n. Gi ni maa rungqag beaq ban'ean ngaay ni baay u ba rabaaq i loelugean ngea ba rabaaq. His ear.

Ka ni kuruuf yil fa rea piin ni nga qi taay ea talbuch ngaay.

yilaeruq n. Boech ea gamanmaan ni baay ea yil u doewngin u wuruq i doewngin ni boed ea galip. Exoskeletons.

Kea koel fa rea tiir ba miit ea ban'ean ni ba yilaeruq.

yilimun (dial: liimun, liimmun, liimngun) n. Gi ni yi maa languy ko girdaan ngea tiqey. Hard heart of, as clam.

Ba qaraay ea thum'aag ni boeg i yilimun ea faesiw, mu languy reeb.

yiluq (dial: yuluq) a. Ngiyaal' ni ba qaraay ni ba gaaq ea daay ni kea yib kea madaq nga taan ea chabog. To be high tide.

Chiiney ea kea feal' ea mileekaag yaa raa kadbuul ngea balea- yaal' ma ri ba gaaq ea yiluq.

yiluuy (dial: yuluuy) n. & v.i. Ban'ean ni ba toomaal ni yi maa m'aag ea gaaf ngaay nga ni m'aag nga ban'ean ma ni yin' nga madaay ni faan ea ngea daab i maen' fa rea n'ean. M'aag reeb ea pii n'ean ney nga ban'ean nga ni yin' nga madaay. Anchor; to anchor.

Mu guy ea rea booch niir ngea feal' rogon ea yiluuy riy yaa ri maen'.

Yiluuy n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

yiluuy-aen' id. v.t. + -aen' Taay ban'ean ni qiir ea bea leam naag. To be single-minded, obsessed. To have the mind fixed on one thing. (Literally: "anchor-minded")

Thingar ra yiluuy-aen'raed nga qu ra noeng gaed ko binaew. (in a story about what to do in case of panic while swimming.) Thingar ra yiluuy-eed-aen'raed nga qu ra noeng gaed ko binaew. Thingar ra yiluuy-eed-aen'raed ko binaew nga qu ra noeng gaed. ngaay. Thingar ra yiluuy-aen'raed ko binaew nga qu ra noeng gaed ngaay.

yim' v.i. Maath ea pagoofaan rook' beaq ngea taal ea yafas rook'. To die.

Kea yim' fa rea pilis ni faakaag.

yimuch₁ (dial: yumuch) adv. dir. Gi ni yi raa saap nga laan ea leelquch ma baay nga keeruquy, ma baay ea ngeak nga baqa ni mat'aaw i paqay ma baay ea ngael nga baqa ni gilaey' i paqay. South.

Kea toeng ba yaang i laang u laan ea yimuch.

yimuch₂ [cf. Palauan dimes ]

yimunoon (dial: yinumoon, yumunoon) n. Baang u laan langey ni ba n'uw ni yib u laan ea k'oong nga but'. Qiir ea maa yalquweeg ea thiin u langey nga ni naang faan. Tongue.

Yi maa yoeg ni faqän yi raa qi k'aed beaq ea yimunoon rook' ma baay beaq ni bea weeliy marungaqagean.

yimuum' (dial: yumuum') v.i. Paer nga but' ni ka ni paer nga dakeän chagiyey. To sit on the haunches.

Kea ta yimuum' fa rea tiir roog ea chiiney.

yim'aeniig a. Qadaag ni nga ni kaay ea niig ni ba chaan ea kea n'uw nap'an ni daawor ku ni kaay ea niig. To crave for fish.

Kea yib ea yim'aeniig ngoog ea chiiney.

yin'₁ v.t. Furuy ban'ean ma ni paag ngea yaen u fadik' ea nifeeng ni ba paalog ma fi ni ki qaaw ba yaay nga but'. Taang ni yi bea yoeg ni nga ni rungqag. Chuw nga reeb ea maad, qaraa thilyeeg yaraan ban'ean ni kea taaw ngaay ma ku ni thaan nga ku ni taay boech ea nga raam. To throw; to shoot; to sing a song; to put on a piece of clothing; to postpone. [root: muun]

Fi ni daqir ea ka gu guy ea rea pagäl neam ni kea yin' ea maad.

yin'₂ v.i. Yoen' reeb ea taang nga ni rungaqag. To sing a song.

Miniiq ea maa yin' fa rea taang u radio ni faqän ba mak'aak'aer.

yin {yinaeg} n. psd. Yal rook' beaq. His belly.

Bea qamiith yin fa rea tiir roog, nga gu feek nga qaspitaal.

yinumoon (dial: yimunoon, yumunoon) n. Mu guy ea yimunoon. Tongue.

yinupean ? P'eeyoen ea girdiiq fa gamanmaan. Side of, as of man.

Kea puw ba loet nga yinupean fa rea pagäl ni fagear roog.

Yinuuf (dial: Yunuuf) n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Ruul. A village in Ruul.

ying v.i. Paer nga laanggin fa nga taanggin. To fit into, underneath.

Kea ying fa rea kea gaaf roog nga taan ea lugoch.

yingyeeng (cf. yeeng) v.t. K'aed ban'ean nga nguweeley ni ba yoqor yaay ngea pilpil fa mathmaath. To chew.

Bea yingyeeng fa rea tiir fa rea gi maad.

Yin'tuwug n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Yin'ugyaed n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Yin'uug n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

yip' v.t. Kuruuf ban'ean ngea kur nga ba rabaaq, fa kuruuf ea tireet ko maad ni kea magchoth nga kii feal' ba yaay. Qaraa paag ban'ean nga ban'ean ngea qaaw ngaay ni kea kaen. To pierce; to sew, to shoot.

Bea yip' ea niinaeq roog fa rea maad roog ni ba biqech.

yip'yip' (cf. yip') v.t. Yip' ni ba piireq yaay fa ba n'uw nap'an, qaraa ba n'uw nap'an. To pierce, sew, shoot repeatedly.

Chineey ea yi bea yip'yip' laan tiiliig.

yiqiy₁ {yiqiy naag} v.t. Yoeg yalean ea tabinaew rook' beaq ngaak' ni faan ea ngea naang gubiin ban'ean riy. To instruct somebody about the tabinaew.

yiqiy₂ Type of paaq ea taliiw, fortune-teller.

yiqiy naag (cf. yiqiy) v.t. Yoeg yalean ea tabinaew rook' beaq ngaak' ni faan ea ngea naang gubiin ban'ean riy. To instruct somebody about the tabinaew.

Fa gäl labthir ea yow bea yiqiy naag fa pi bitiir roorow ni ri ba feal' rogon.

yir n. Boechi yaang i moor ni ka ni th'aeb ni yi maa taay ko nuug fa k'eef nga qu ni l'aeng ni faan ea ngea paer ni taqareeb gaqngin laan miit. Bamboo net spacer.

Sanaa ka yigii gaaq ea rea gi yir roog ney, ma ri daab i miit ba niig ko rea kea k'eef roog ney.

Yirtiin n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Feminine name.

Yirwer n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

yis v.i. Gaak l'agruw ban'ean, yib nga taqa ba yaang.

Kea yis fa gäl i chaaq ni ba feal' ea thiin roorow ba yaay.

yit' (dial: yoet') v.t. Taay qayiy nga dakeän ban'ean ni yi bea yaen. Qaraa saap naag ban'ean ni daa ni naang ea gi ni baay riy. To step on; to look for, search for.

Kea yit' beaq mael'ugun fa rea kea maal roog ni qaraay ea ngea yim'.

yiy₁ n. Ba low ni baay laanggin ni boed ba tafean ea galip ma ba gaaq ni raa yog ni ngea yaen ea girdiiq nga laanggin. Cave.

Kea yaen fa pii bitiir nga laanggin fa rea yiy, ma sanaa baay puth.

yiy₂ n. Ba miit ea gaak'iy ni maliil ni maa tuguul u baang ni baay ea daay riy. Type of mangrove tree.

Kea yaen fa rea tiir nga maliil ni ngea th'aeb ea rawey, ma kea th'aeb ba lëy i yiy kea feek nga qarow.

yiib n. Ba miit ea niig ni ba sin'uun'uw ma ba galunglung doewngin ma ba m'uthm'uuth langaan. Nigaan ea qey ni maa paer u fadik' ea leem. Type of fish, cigar wrasse.

Kea qaaw ba yiib nga laan ea k'eef roog ku kea miil u laan miit nga but'.

yiig₁ n. Gi ni ba m'uuth u nguwaalean ban'ean ni boed ea yaer fa tow ni raa yog ni nga ni th'aeb ban'ean ngaay. Cutting edge, as of a knife.

Kea m'urm'uur ea yiig ko fa rea yaer roog ney.

yiig₂ {yigiig, yigiin} n. psble. Yu yaang ea qufin ni baay u laan langey ni ba liyeeg ea nguwol. Gums.

Kea k'aed ea weach ea yiig roog ni ri ba qamiith.

yiim n. Ba miit ea girdaan' nu madaay ni maa tuguul u doewngin ea lugoch. Baay boech ea girdiiq ni maa languy leemngun. Oyster.

Bea mul yiim fa rea moqon ni ngea suup naag.

yog [Cf. Woliaian yog 'to be possible' ] a. Enough; possible.

yog naag (cf. yog) v.t. Ngoongoliy ban'ean ngea yog qaraa gamaneag ban'ean ni dea gaman ni soomm'oon. To make enough, to suffice.

Kea magaer ea rea tiir niir ni kea yog naag ea thum'aag ngoodaed ea daqir.

yogyog [Cf. Ulithian yohyoh 'trochus' ] n. Ba miit ea girdaan' nu madaay ni ba gaaq ni baay u reegur fa baang ni ba toeqaer. Ba dakea ngea boed yaqar ba rabaaq i leq, yaa ba gaaq nga but' ma ba qachiig nga laang. Baay leemngun ni yi maa luuf nga ni languy. Yi maa feang nga u ni piiq ea dagur riy ni chuwaey' nga boech ea naam u faeyleng. Trochus shell; bracelet.

Bi ney ea duw ea gu raa qun ko feay yogyog ngea yog reeb ea salpiy ngoog.

yoqor a. Ba gaaq ea naambaa riy. Many, plenty. [root: booqoor]

Chiiney ni kea yib ea n'uw ea qaraay ea ngea yoqor ba yaay ea buw.

yoqriib n. Ba miit ea thow ni yi maa kaay ni ba sin'uun'uw ma ba qachiig lukngun. Type of breadfruit.

Kea k'uuf fa rea kea yoqriib ni fiqig ni ri ba yoqor ea thow ngaay.

yow pron. Gäl neam ea girdiiq ni yow l'agruw. They (two).

Maang ea yow bea yoeg ngoom?

yowgil {yowgiliy} n. Ggaan ni ka pirdiqiy ma fin ni kaay. Pounded food.

Fa rea labthir ea ri ba qadaag ea yowgil yaa kea kireeb nguwaalean.

yowgiliy (cf. yowgil) v.t. Pirdiqiy ban'ean ngea parpardeq, ni boed ea ggaan ni nga ni kaay. To pound, as food.

Chiiney ea gu bea yowgiliy ea buqöy ni nga da kaay-eew.

yoechi clsfr. Ba bug ea thiin ni yi maa yoeg nga boech ban'ean ni ba qachiig. Little things, small things; diminutive.

Ba qaraay yoech i buw roog ni daab i feal'.

yoechquw det. quant. Noechi yaang ban'ean ni ba qachiichiig ni qimmoey ni ba gaaq. Small bits.

Ba qaraay ea thum'aag ma chanea ka yoechquw.

yoed (dial: waay1) n. Ban'ean ni ka ni lifith ko yuw ni boed yaqan ba cheal fa ba duug ni yi maa taay ea chugum nga laanggin ngea langad nga qu ni feek i yaen ko gi ni yi bea yaen ngaay. Personal basket, purse. dialect Tamil

Mu piiq ea yoed room ngoog nga gu waay reeb ea langad riy.

yoedoroey (cf. raay) a. Boed ni qaraay rogon. Like this. [root: doroey]

Faqän raa yoedoroey, ma qaram ea gu raa qun ko yaen nga madaay.

yoeg v.t. Weeliy marungaqagean ban'ean nga ni rungqag. To say.

Bea yoeg ea chaaq neam ni daariy ea maruweel ko moontaag.

Yoegaqmow n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

yoeley (cf. yool) (dial: yoeloey) v.t. Ngoongoliy yaqan ea yool nga baabyor fa nga doewngin ban'ean ni raa yog ni nga ni poey. To write.

Gu bea yoeley ea teengaamii ni nga gu piiq ko fagear roog.

yoeloey (cf. yool) (dial: yoeley) v.t. Mu guy ea yoeley. To write.

yoer v.i. Kireeb-aen'uy nga ban'ean mea yib ea luuq u qawchey ma bea yaen lamey nga laang, ni faan ea kireeb-aen' fa qamiith. To cry, weep.

Ka ni toey fa rea tiir yaa bea baalyaang kea yoer.

Yoerpig n. p.n. topon. Reeb ea doonguch nu Waqab ni baay nga laan ea Ngeak ni Gaaq. Ku yi maa yoeg ko girdaan' ni boed ea yaer ni ni feang ko rea doonguch neam. The island of Eauripik; gaaw shell from that island.

yoerugoy v.t. Kuruuf qaraa rugoey ban'ean ngaak' beaq fa reeb ea ban'ean ngea kur nga fadik'. To stab.

Kea puwaen' fa rea moqon kea yoerugoy ea yaer ngaak' fa rea pagäl.

Yoeruw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

yoet'₁ (dial: yit') v.t. Mu guy ea yit'. To step on; to look for, search for.

yoet'₂ v.i. Changar fa gaay ban'ean ni nga ni paat ngaay. To look for.

Bea yoet' fa rea pagäl ea buw u tafean ea girdiiq ni daa kii muturug.

yoew n. Geelngin ea ngabëy ni maa yaen ko maqbil nga laang ko wul. Yi maa ngoongoliy ko rean. Slanting-upward rafter.

Rawey ea ka gu th'aeb ni ngea mang yoew ko naqun roog.

Yoew n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

yoew

Ba bugul i yoew ea gäl i chaaq neam. = taqareeb rogorow, Yow ba paapaluw., They're just alike.

yoey n. Ba miit ea paan fa gaak'iy ni maa garaaraaw nga laang ni boed yaqan ea doel, ma ba gaagang' gaaf i yuwaan. Baay qamngin ni ba taluulubuuy. Daa niir kaay waqamngin. Type of vine.

Kea tuguul ea yoey ko fa rea gi milaey' roog ni ri ba piireq.

yoob n. Beaq ni ba bpiin fa reeb ea gamanmaan ni ba bpiin ni ka ba yaaf qaraa daawor ri feal' rogon geelngin ngea suul nga rogon ni faan ea ka fi ni gargeal naag reeb ea bitiir. Woman who has just had a baby.

Bi niir ea qalaabal ea daa bi feal' ni nga ni languy yaa ba yoob.

yoobaay v.i. Miith nga qu ni guy beaq ni bea luf ea maad rook' fa daariy ea maad rook' ma dea naang ni yi bea guy. To hide and see somebody naked. [syn: fool paqef ]

Ka ni koel fa chii pagäl ni bea yoobaay.

yoobuung [Japanese ] n. Ban'ean ni baay ko ggaan ni qiir ea maa feek ea doeweef ko ggaan nga qii fanaay. Nutritious.

Qufin ea ri ba yoqor ea yoobuung ni baay u fidik'.

yooch n. Ba miit ea niig ni ba roowroow doewngin ni gaqngin ma baay ba rachngal u maelnguun ni ba n'uw ma ba m'uuth. Maa paer ko lugoch. Type of fish, type of snapper.

Ba qaraay ba lugoch ni ri ba yoqor ea yooch ni baay u taanggin.

yoodorom (cf. ram) a. Boed ni qër rogon. Like that (over there). [root: doroom]

yoodoor (cf. door) v.i. Ngoongoliy ea ban'ean ni ga bea ngoongoliy. Like that (near you).

Ka ga bea yoodoor ma gu miil nga tabinaew roog nga guub, ma ka mu muuq ma gadow yaen nga madaay ko fitaeq.

yoofaay (dial: yeeg, yoeg, toofaay, yoefëy, yoofëy) n. Ba yael' i gaaf ni yi maa feek nga madaay nga qu ni koel ea niig ma yi bea yuuy' ngaay. A string for stringing fish.

Gu bea fitaeq foowaap mea yib ba qayong ngea yib i th'aeb ea yoofaay roog.

yoofëy (dial: yoofaay, yeeg, yoeg, toofaay) n. Ba yil' i gaaf ni yi maa yuuy' ea niig ngaay u madaay ni nap'an ni yi bea fitaeq. A line for stringing fish.

Mu th'aeb ba yael' ea gabaech ngea mang yoofëy roog.

yoogum n. Ba thael ea tagmoog u ba yangar ea girdiiq. Eating rank.

Daab yog ni nga gu qun ko qabiich ko ti neam ea pagäl yaa gaathii gamaed nga reeb ea yoogum.

yool {yalean; yoeley, yoeloey} n. psble & v.i. Rogon ea yalean u reeb ea naam ko n'ean ni yaed maa riin' u reeb ea ban'ean ngu reeb. Ban'ean ni ka ni yoeloey nga baabyor fa nga doewngin reeb ea ban'ean. Reeb ea nuunuw ni yi maa qaen nga doewngin ea pumoqon ni baay u qaay ngea yib nga keenggin ni ba dakea ngea boed yaqan ea thilbachaag, ma ba yoqor ea yu yaang ni ka ni yoeloey riy. Yoeleoy ban'ean nga baabyor. Way, custom, method, tradition; writing, tattoo; to write.

Chiiney ea kea yoqor ea yool nu Waqab ni gaathii ka ri yi bea fool riy.

yoomëy n. Reeb ea yoogum ni qimmoey u roey u Waqab kaakaroom. Eating rank.

Gaeg ea gu ba moqon ko yoomëy ko qabiich.

yoonaeth'iib (dial: yaanaeth'iib) n. Ba miit ea girdaan' nu madaay ni yi maa languy leemun ma ba dakea ngea luulubuuy yaqan. Type of corie shell.

Kea feang fa rea tiir ea yoonaeth'iib ni ba piireq.

Yoonbaay n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

yooq n. Ba miit ea ban'aen nu madaay ni ba dakea ngea boed yaqan ea daan ni ku ba yoqor rachanglean, ma ba gaagang' ko daan, ma yi maa languy ba yaang i ban'ean ni baay u laanggin. Maa paer u fadik' ea leem u laan ea weed. Type of edible sea urchin.

Chiiney ea yi bea yoeg ni kea malgow ea yooq ba yaay.

yooqawaat n. Ba miit ea thow ni yi maa kaay. Type of breadfruit.

Kea k'uuf fa rea yooqawaat ni fiqig ni ri ba yoqor.

yoothor {yoothor naag} v.i. Thuruy ban'ean nga wuruq i paqëy ngea kan nga qoreel ngea chuw u toqobëy. To sweep something aside, as with the edge of the hand.

yoothor naag (cf. yoothor) v.t. Thuruy ban'ean nga wuruq i paqëy ngea kan nga qoreel ngea chuw u toqobëy. To sweep something aside, as with the edge of the hand.

Daab ku mu yoothor naag ea chabung room ngea yib ngoog.

yooyoowol {yooyoowoliy} a. Dea mich ban'ean; daa ni naang ko riyul', fa raa buuch, fa daangaay; ba moem i muul, dea michbigil, dea muduugil. Unsteady, not fixed.

Mu guy ea rea gi tow niir yaa ba yooyoowol ma ri muul ngea qaaw ngaak' reeb ea bitiir.

yooyoowoliy (cf. yooyoowol) v.t. Taay ban'ean ngea paer ni dea feal'( rogon yaa ba moem ni ngea muul nga buut' fa riin' ban'ean ni dea feal' rogon ni ka ni ngoongoliy, ka ni ngoongoliy ni ba guurguur ni bachaan ea ngea m'aay ni ba paapëy. Haphazardly.

Mu qayaliy ea rea gi yaer niir nga baang, daab mu yooyoowoliy nga laang yaa raa muul mea qaaw ngaak' beaq.

yubuq (dial: yibuq) n. Mu guy ea yibuq. Pondlet. [root: guroel]

yugu adv. Faqän raa kea mus ni qër rogon, ma.... If only; too much; still, yet.

Yugu dea maturug rogon ma gu raa qun ko yaen nga Doonguch.

Yugufeal' n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Yugummaang n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Yugum'aed n. p.n. prsnme. Feminine name; the woman from Sipin.

Yuguwaen' n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni bpiin. Feminine name.

Yulthiy n. p.n. topon. Ulithi island.

yuluq (dial: yiluq) a. Mu guy ea yiluq. To be high tide.

yuluuy (dial: yiluuy) n. & v.i. Mu guy ea yiluuy. Anchor; to anchor.

Yuluuy n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Yulweeg n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Feminine name.

yul'yuul' (dial: yuul'yuul') a. Ba taqareeb ea thiin rook' ni raa yoeg ban'ean ma daab i baen, ma ku daar yoog ban'ean ni ba baen. Faithful, truthful, honest.

Ri ba yul'yuul' ea rea moqon neam, ri daa raa baen naag beaq.

yumuch (dial: yimuch) adv. dir. Mu guy ea yimuch. South.

yumunoon (dial: yimunoon, yinmoon) n. Mu guy ea yimunoon. Tongue.

yumuum' (dial: yimuum') v.i. Mu guy ea yimuum'. To squat, sit on haunches.

yumyum n. Ba miit ea laek' nu maqut ni yi maa kaay. Type of taro.

Fa rea kea yumyum nu maqut roog kea ka gu gaay ni ba qaraay u duug.

yunumoon (cf. noon) (dial: balwoth, yinumoon, yimanoon) n. Mu guy ea yinmoon. Tongue.

Yunuuf (dial: Yinuuf) n. p.n. topon. Reeb ea binaew ko falaak nu Ruul. Village in Ruul.

yungluw n. Ba miit ea thow ni baay ea bugil riy ni yi maa kaay. Kind of breadfruit with edible seeds.

Ba qaraay ea yungluw, mu feek reeb nga mu liith nga mu koy.

Yungug n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

yungwol n. Ba miit ea tiqey nu maadaay ni maa paer u fadik' ea baer u maliil. Ba dakea ngea taluulubuuy dagurean, ma ba gaaq nga ba daab. Mud clam.

Kea yaen ea bpiin roog nga maliil ko moed yungwol.

yuqun n. psd. Rogon yaqan ea maruweel rook' beaq. His handiwork, characteristics, style, handwriting.

Ri ba feal' yuqun ea ngoongol rook' ea rea pagäl neam.

yurugyuw {yurugyuw, yurumyuw} n. psd. Girdiiq rook' beaq ko baqa rook' ea chiitamangin. Relatives on his father's side.

Kea chaam fa rea moqon ngea yurugyuw rook'.

yuruuy v.t. Piig ngaak' beaq ni ngea daab i yim' ko m'aar ni kea taay. To do medicine devination, as to prevent death.

Kea yib fa rea tamaarong ni ngea yuruuy naag fa rea liiliy.

yuw₁ {yuwaan} n. psble. Yuwaan ea niiw ni ka ba k'ak'ling. Coconut leaf; its leaf (when possessed).

Mu th'aeb ba gaaf ea yuw ko rea kea niiw neam nga mu piiq nga gu lifith reeb ea cheal riy gu fanaay.

yuw₂ a. Reeb miit fa gäl miit i girdiiq ni baay ni pumoqon fa bpiin. One sex.

Baqa ni gilaey' ea yuw ea bpiin.

yuw₃ a. Kur nga fadik' ea baer fa buut' fa yaan'.

Kea yuw fa pii rean roog nga fadik' ea baer.

Yuw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

Yuwun n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

yuu det. quant. Ba bug ea thiin ni yi maa yoeg nga boech ban'ean ni ba piireq. Plural.

Ba qaraay yuu kiy i nuunuw ni ka ni piiq ngoog ni nga gu piiq ngoom nga mu fakaay.

yuu ngiyaal' a. time Ban'ean ni maa buuch ni gaathii gubiin ngiyaal', kea mus ni baay ngiil'aan mea buuch ba yaay. Sometime.

Yuu ngiyaal' ea ri dabuug ea maruweel ma yuu ngiyaal' ea gu ba qadaag.

yuub [Cf. Palauan dub 'poison' ] n. & a. Ba miit ea paan ni ba dakea ngea boed yaqan ea gabaech ni ku maa garaaraaw nga laang ni yi raa kaay ma yi raa yim' ngaay yaa baay ban'ean u fadik' ni ba kireeb. Ku yi maa yoeg nga ban'ean ni yi raa kaay ma yi raa yim' ngaay. Type of poisonous vine; poisonous.

Kea kaay fa rea nimeen roog ea yuub kea yim'.

yuubaleal (cf. baleal (yuu + baleal)) a. Buw ni yi raa langadiy ma ni baleal ngaay yaa ba qël wachqën. Strong, of betel nut. [root: cf. baleal]

Gu ba qadaag ea buw ni yuubaleal.

yuubugil n. Ba miit ea thow ni yi maa kaay. Type of breadfruit.

Ba qaraay ea thow ni yuubugil ni nga gu piiq ni chuwaey'.

yuud {yuud-aen'} v.i. Moqulung. Yib nga taqa ba yaang. Beaq ni maa yib, fa maa yuud qurngin ban'ean ni ba feal' ngaak'.

Ri ba yuud ea chaaq neam.

Yuud n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

yuudabaap' n. Nguwol ni baay u dabaap' i luguney ni yi maa th'aeb ban'ean ngaay. Front teeth.

Kea mulmuul ea yuudabaap' ko fa rea pagäl yaa ka ni tuguy langaan.

yuud-aen' (cf. yuud) a. Falfal-aen', ni ba chaan ea ba yuud, qaraa maa yib qurngin ni ba qadaag ngaak'. Ri ba yuud-aen' ea rea moqon neam.

yuug n. Ba miit ea qarcheaq ni ba paloq i weach doewngin ni boed ea roothaal, ma baay l'agruw gaaf i wul u pachan ni ri ba qachiichiig ma ba n'uw ni yi maa fakaay ko teqelyaaw ko churuq. Raa m'ing fa muul ea gäl gaaf i wuul neam ma ri kireeb-aen' ma qi changëg ni kea soobuut' nga but'. Type of white dove-like bird with a long tail.

Kea booyoch naag fa rea pagäl ba yuug.

Yuug n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

yuugubwol n. Ba miit ea niiw ni ri ba maeguchoel ea quchub riy, ma ba feal' lamean ea quchub riy. Type of coconut tree with yellow nuts.

Kea mus ni ri taqa ba kaen ea yuugubwol ni baay u tafanaag.

Yuul' n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

yuuleal n. Nguwol ni baay u tamäl'eegur ni yi maa biliig ban'ean ngaay. Cheek teeth.

Kea muruur reeb ea yuuleal roog ni sanaa ngea muul.

yuul'iy n. Ba miit ea thow ni ba gaagang' ma ba n'uun'uw ea thow riy ni yi maa kaay. Ma gaagang' kaen ea miit i thow ney. Type of breadfruit.

Ba qaraay ea yuul'iy ni ka ni thipchig naag, mu koy boech.

yuul'yuul' (dial: yul'yuul') a. Mu guy ea yul'yuul'. Faithful, truthful, honest.

yuumalaang (cf. malaang (yuu + malaang)) a. Buw ni ba qël dagurean ma daawor i mareaw, yaa ka ba buufalaay. Betel nut with a hard husk. [root: cf. malaang]

Ba qaraay ea buw ni ba yuumalaang ni ri ba feal' lamean.

yuumarfang n. Ba miit ea duqög ni yi maa yuung u milaey' ni ba weach ea duqög riy ni yi maa kaay. Type of yam.

Ri ba yoqor ea yuumarfang ni fiqin ea rea piin neam.

yuumdur n. Ba miit ea thow ni yi maa kaay. Type of breadfruit.

Kea yib fa rea walaag roog ni bea maen thow ni yuumdur.

yuumëy a. Ban'ean ni bea yib ni ba yu bachuth ni boed ea nifeeng ni bea yib ni gaathii ri ba geel, ma fi ni muunmuum ma ni thaamiy ni kea yib. Coming in wave.

Bea yib ea nifeeng ni ba yuumëy.

yuumiyaaw (dial: miyaaw, yaaw) n. Mu guy ea yaaw. Rib.

yuung (cf. yuuw) (dial: yeeng) v.t. Mu guy ea yeeng. To plant.

yuun'ingin ea kafor n. Baang ko kafor ni faqän baay u m'oon ni ba wagaagëy ko fa gi ni ka ni leebuguy. The "sporran" or bushy part hanging down in from kafor at the leebugean.

Ka ba n'uw boech ea yuun'ingin ea kafor rook' ea chaaq neam.

yuupoof n. Ba miit ea thow ni yi maa kaay qamngin. Type of breadfruit.

yuuq₁ a. Beaq fa ban'ean ni gubiin ngiyaal' ma ba toowqath. Always lucky.

Ri ba yuuq ea rea pagäl neam ko fitaeq.

yuuq₂ clsfr. Ba bug ea thiin ni yi maa yoeg nga ba qulung ea ban'ean ni ba qachiichiig, ni boed ea paan fa chabung. Bundle.

Ba qaraay ba yuuq i qoeng ni kea muul rook' beaq.

yuuqawoch n. Ba miit ea thow ni yi maa kaay qamngin. Type of breadfruit.

yuuqaad n. Buw ni ba gaaq boen ma yi raa langadiy ma boed lamean ea qaad. Type of sweet betel nut.

Daariy ba kean ea buw ni ba yuuqaad u tafanaag.

yuuqochqoch (cf. qochqoch (yuu + qochqoch)) a. Buw ni ba simuunguy dagurean ni ka ba buufalaay. Betel nut with soft husk.

Dabuug ea buw ni ba yuuqochqoch yaa maa k'aedeeg ea weach riy.

yuuquchub n. Ba miit ea duqög ni yi maa yuung u milaey' ni yi maa kaay. Type of yam.

Kea piiq fa rea piin baang i p'eellug ko yuuquchub ni nga gu yuung ko gi roog ea milaey'.

yuurafung (cf. rafung) n. Ba miit ea kafor ni maa m'aag ea pagäl ngea pumoqon. Kind of kafor.

Gu ba qadaag yaqan ea rea yuurafung ni kea m'aag ea rea moqon neam.

yuuraar n. Ba miit ea laek ni yi maa yuung u laan ea maqut ni yi maa kaay. Type of taro.

Ba yoqor ea laek ni yuuraar u tafaqin ea rea piin neam.

yuurbeab n. Ba miit ea ban'ean ni yi maa lifith ko yuw fa buuth ni boed yaqan ba pileet ni yi maa taay ea ggaan ngaay fa ku reeb ea ban'ean. Type of round plate-like basket.

Mu lifith reeb ea yuurbeab nga gu taay ea ggaan ngaay nga gu feek ko paarii.

yuurchul n. Bugul i paqëy ni qachiichiig. Little finger.

Kea toey fa rea tiir ea yaer nga bugul i paaq ni yuurchul.

yuurech n. Ba miit ea thow ni yi maa kaay qamngin. Type of breadfruit.

yuurnim₁ n. Ba miit ea p'aaw ni saak'iy ni gaathii ri ba gaagang' yael' ni ba feal' ni yi maa languy fa ni liith nga ni kaay. Type of banana.

Baay ba yuurnim ko waldug roog ni sanaa kea gothey ea qarcheaq.

yuurnim₂ n. Ba miit ea thow ni yi maa kaay. Type of breadfruit.

yuurumung n. Ba miit ea duqög ni yi maa yuung u milaey' ni yi maa kaay. Type of yam.

Gu ba qadaag ea duqög ni yuurumung.

Yuuruw n. p.n. prsnme. Reeb ea nguchol ni pumoqon. Masculine name.

yuut'uuy n. Ba miit ea thow ni yi maa kaay. Type of breadfruit.

Kea qël ea thow ko fa rea kea yuut'uuy roog.

yuuwopor a. Taer ni baay u but' ni ba qulung u taqa baang. To be in piles of feces. [root: cf. wopor, poor]

Kea sug yuuwopor i taer u laan fa rea paaq i kanaawoq.

yuuwuruq n. Baang ko kafor ni faqän baay u keeruq ni ba luluubuy ni yaen ea baagiy u laanggin. The loop or tail in the back of a kafor.

Kea teel fa rea piin ea yuuwuruq ko kafor rook' fa rea moqon kea muul ea gaal' rook' nga but'.

yuuy' v.t. Yin' ea gaaf ngea yaen u fadik' ban'ean ngea yaen i for u ba rabaaq. To string, to thread, as a needle.

Nguuf ea yi maa yuuy' u maelnguun nga maelnguun yaa raa th'aeb ea yeeg.

yuuyangar a. Boech ban'ean ni taqareeb qorngin ea duw rook' qaraa taqa ba ngiyaal' ea ni gargeal naag raed. Be in same age group. [root: cf. yangar]

Kea yib yuuyangar ea buqöy ba yaay.

yuuyugon n. Bi ni ba gaaq i lik'ngin ea gaak'iy ni maa yaen u lukngun keenggin nga fidik' ea buut'. Taproot of a tree.

Ri ba gaaq yuuyugon ea keän ney ea thow.

yuuyuumëy (cf. yuumëy (yuu + yuumëy)) a. Bea yib ni ba yuu chuwoq ni baay ngiil'aan mea yib ba yaay. Ku yi maa yoeg nga boech ban'ean ni taqareeb qorngin ea duw riy. Coming in wave, as the wind; being in a single generation. [root: yuumëy]

Fa rea yuuyuumëy i buqöy ea dea qël ma kea muul kea m'aay.

Yyin n. p.n. topon. Reeb ea binaew ni baay ko falaak nu Fanif. Village in Fanif.

yyoey₁ (dial: buyoey) a. Boech ea buw ni ba kireeb lamean ea buw riy yaa ba moqoy. Bitter, of betel nut.

Kea piiq fa rea pagäl ba yael' i buw ngoog ni ba yyoey.

yyoey₂ (dial: =roek (the plant))

 B    C    D    E    F    G    H    I    J    K    L    M    N    P    Q    R    S    T    U    W    Y